Stefan Żeromski -"Ludzie bezdomni"

Utwór ukazuje biedę i niemożność wydostania się z nędznej przeszłości a z drugiej strony bogaczy, którzy nie dbają o wieśniaków cierpiących z powodu malarii, której przyczyną były wyziewy gazów w Cisach. Pomoc ludziom ubogim , którą oferuje Judym w swoim gabinecie jest nieopłacalna i z baraku dochodów zmuszony jest do zaprzestania swej działalności. Tomasz więc wyjeżdża do Zagłębia, gdzie pragnie naprawiać prawie wszystko co tego wymaga, w tym samym czasie. Niestety jego wzniosłe ideały skazane są na klęskę.

Społeczeństwo ukazane w utworze albo jest bogate albo żyję w nędzy, ci pomiędzy nimi zupełnie się nie liczą. Jeśli nie znajdzie się więcej osób postępujących jak Judym, mieszkańcy Cis nadal będą umierać na malarię i choroby będą panoszyły się w Warszawie i Zagłębiu. Potrzebne jest zlikwidowanie wyzysku aby ludzie z najniższych warstw społecznych mieli szanse godnego życia. Powieść Żeromskiego ukazuje stosunki typowe dla ustroju kapitalistycznego.

Stanisław Wyspiański- "Wesele"

Dramat porusza problemy patriotyczne, ukazuje społeczeństwo zestawione ze sprawami narodowymi i ocenia je w negatywnym świetle. Pomimo ślubu przedstawiciela inteligencji z chłopką ,porozumienie miedzy nimi nie jest możliwe, para ślubna nie jest stworzona dla siebie. Polskie społeczeństwo jest kłótliwe i niezdyscyplinowane, przez co traci szanse jaką daje im tajemniczy róg. Swoje interesy oddają w ręce osób niekompetentnych. Dziennikarz, który powinien pobudzać do działania ,jawi się jako głupi i śmieszny w stosunku do stańczyka. Poeta także nie ma żadne moralnej wartości, jakiej wymaga od niego ukazujący mu się rycerz. Za słaby do działania okazuje się także Pan Młody. Wernyhora polecił Gospodarzowi aby ten ,jako inteligent, stanął na czele powstania, niestety zapomniał o swojej funkcji. "Wesele" przedstawia beznadziejne społeczeństwo, pogrążone w niemocy. Do czynu zdolni są jedynie chłopi, którym jednak brakuje dowództwa ,jaką miałaby być inteligencja ,która z kolei nie jest w stanie sprostać stawianym im wymaganiom. Okazuje się , że to polskie społeczeństwo nie jest jeszcze gotowe do pojęci a walki w obronie niepodległości ojczyzny.

Władysław Reymont -"Chłopi"

Reymont podejmuje tematykę wiejską w pewnym kontekście politycznym. Pokazana zostaje walka chłopów o utrzymanie swojej ziemi, którą chcą zająć cudzoziemcy. Stosunki panujące na wsi nie są feudalne ale też nie mają charakteru kapitalistycznego Okazuje się , że ten kto nie ma ziemi, nie przeżyje lub w ostateczności będzie miał spore problemy aby przeżyć. Chłopi także podzieleni są na bogatych i biednych, mądrych i głupich, zaradnych i przeciwnie, tworzą oni swój mały świat.