Leksyka to zbiór wyrazów, leksemów występujących w danym języku, służących do tworzenia wypowiedzi. Zorganizowany jest w system słownikowy, można w nim wyróżnić podstawowy zasób słownikowy oraz grupy wyrazów mających węższe zastosowanie, np. słownictwo środowiskowe, zawodowe, wyrazy zapożyczone, ekspresywne, dźwiękonaśladowcze. Słownictwo języka polskiego jest bardzo zróżnicowane, niektóre wyrazy mają po kilka znaczeń, inne charakteryzują się odmienną wartością stylistyczną. Słownictwo jest najwyrazistszą płaszczyzną języka, obok gramatyki, podstawowy składnik języka. Słownictwo cechuje ciągła zmienność. Zasób słów współczesnej polszczyzny jest wewnętrznie zróżnicowany, jego podstawę stanowią wyrazy, którymi porozumiewają się wszyscy Polscy. Tę część określa się mianem słownictwa powszechnego. Wszystkie wyrazy, które nie należą do słownictwa wspólnego , są rzadziej używane, a ich zasięg jest ograniczony stylem wypowiedzi. Niemal codziennie użytkownik języka bywa zaskakiwany nowymi formami językowymi, kolokwializmami. Istnieje kilka sposobów wzbogacania zasobu słownikowego:

  • tworzenie nowych słów za pomocą różnych procesów słowotwórczych,
  • przyjmowanie wyrazów z innych języków,
  • tworzenie nowych połączeń wyrazowych,
  • nadawanie wyrazom nowych, ściśle określonych znaczeń.

Między wyrazami słownictwa ogólnego a specjalnego trudno jest przeprowadzić wyraźną granicę. Najbardziej znane wyrazy podają ogólne słowniki języka polskiego, szczegółowe wykazy terminologiczne zawierają słowniki specjalne.

Słownictwo środowiskowe

Jest to słownictwo charakterystyczne dla jakiegoś środowiska, używane przez określoną grupę ludzi, np. uczniów, studentów, naukowców, aktorów, myśliwych. Na słownictwo składają się głównie nazwy charakterystycznych zajęć, sytuacji. Słownictwo środowiskowe zmienia się, niektóre wyrazy wychodzą poza środowisko i utrwalają się w języku ogólnym. W zakresie słownictwa środowiskowego wyróżnić możemy:

  • terminologię naukową i techniczną- terminy te mają sprecyzowane znaczenie i są jednoznaczne, posługują się nimi specjaliści poszczególnych dziedzin nauki i techniki,
  • słownictwo środowisk przestępczych,
  • gwara uczniowska i studencka- charakteryzuję się dużą ekspresywnością i zmiennością,
  • gwara tajna- powstała w warunkach konspiracji,
  • słownictwo gwar miejskich- np. równiacha, kotlecik.

Słownictwo czynne

Zbiór słów, którymi posługuje się użytkownik w procesie porozumiewania się i tworzenia tekstów.

Słownictwo bierne

Zasób słów, których znaczenie jest znane użytkownikowi, nie używa ich jednak w codziennej komunikacji.

Regionalizmy (prowincjonalizmy)

To wyrazy swoiste dla pewnych obszarów Polski, stopniowo zanikają, najdłużej utrzymują się w języku starszego pokolenia. Najwięcej wyrazów swoistych, które nie występują w innych regionach, zachowało się w Wielkopolsce. Regionalizmy związane są ze wszystkimi płaszczyznami języka: gramatyczną, fonetyczną, słownikową. W przeciwieństwie do dialektyzmów posługuje się nimi warstwa wykształcona. Regionalizmy są dopuszczalnymi lokalnie wariantami form języka ogólnopolskiego. We współczesnej polszczyźnie zauważa się zanikanie różnic regionalnych. Natomiast w stylu artystycznym regionalizmy są bardzo ważnym środkiem stylistycznym, służy często do stylizacji, aby oddać koloryt lokalny.

Dialekt

Jest to język ludności wiejskiej pewnego regionu kraju, różniący się od języka ogólnego cechami fleksyjnymi, fonetycznymi, słowotwórczymi i leksykalnymi.

Na terytorium Polski występuje 5 głównych dialektów: małopolski, śląski, wielkopolski, mazowiecki i kaszubski. W obrębie dialektów wyróżniają się bardziej lub mniej wyraziście odrębne gwary. Właściwości gwarowe lepiej zachowują się na peryferiach, gorzej w centrum kraju. Najlepiej zachowanym dialektem jest kaszubski, najmniej zmienioną gwarą jest gwara podhalańska. W języku polskim dialekty są związane z dawnymi dzielnicami plemiennymi, gwary z mniejszymi jednostkami terytorialno- administracyjnymi. Pewne dialektyzmy są ekspansywne, inne się cofają. Szerzą się cechy mazowieckie. Dialekty są odmianą terytorialną języka literackiego.

Dialekt kaszubski
  • fonetyka międzywyrazowa ubezdźwięczniająca;
  • zanik tzw. e ruchomego w przyrostkach i zakończeniach wyrazów;
  • wymowa spółgłosek wargowych miękkich p', b', v' jako pś, bź, wź;
  • stwardnienie spółgłosek ć, dź, ś, ź
  • przejście y→ i;
  • grupa -ar- zamiast -ro-;
  • przejście nagłosowego ra- → re-ja-je-;
  • przejście k', g' → ć, dź;
  • rozłożona wymowa spółgłosek wargowych miękkich.

Dialekt kaszubski jest tak odrębny, że niektórzy uważają go za osobny język słowiański.

Dialekt małopolski
  • fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca;
  • mazurzenie, tzn. utożsamianie sz, ż, cz, dżs, z, c, dz;
  • przejście -ch-k;
  • przed o pojawia się u niezgłoskotwórcze;
Dialekt śląski
  • północna część mazurzy;
  • fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca;
  • dwugłosowa wymowa niektórych samogłosek;
  • wymowa w niektórych pozycjach w wyrazie ę jako ą;

Dialekt wielkopolski

  • brak mazurzenia;
  • dwugłosowa wymowa samogłosek a, o, y;
  • zmiękczenie n po i ;
  • zachowanie dźwięcznego w w grupach tw, sw, kw, chw;

Dialekt wielkopolski obejmuje dziś teren ograniczony linią przechodzącą na południe od Koła, Ostrowa Wlkp., Rawicza i Babimostu, stąd na północ koło Międzychodu i do Noteci i do Warty pod Kołem. W obrębie tego dialektu wyróżnia się gwary Wielkopolski środkowej, południowej, zachodniej i północnej. Do dialektu wielkopolskiego zalicza się też gwary krajniackie i tucholskie.

Dialekt mazowiecki
  • mazurzenie;
  • fonetyka międzywyrazowa ubezdźwięczniająca;
  • twarda wymowa k', g', l' ;
  • chwf
  • formy typu śmieli się , sieli;
  • wymowa nosówki ę jako ą;
  • yi;
  • asynchroniczna wymowa spółgłosek wargowych palatalnych.

Archaizmy

Są to wyrazy, które zanikały mimo nieprzerwanego istnienia oznaczanych nimi przedmiotów, struktury składniowe dziś nie używane, właściwe epokom minionym. W liter turze archaizmy wprowadza się do tekstu w celach stylizacyjnych. Termin archaizm bywa stosowany w odniesieniu do dwóch grup wyrazów dawnych:

  1. archaizmy językoznawcze- wyrazy i formy będące pozostałością minionych systemów, dziś nie funkcjonują samodzielnie;
  2. archaizmy stylistyczne- wyrazy, formy stare, nie istniejące we współczesnym języku, ale wykorzystywane w funkcji artystycznej, w celach stylizacyjnych.

Typy archaizmów:

  • fonetyczne, np. jenerał, uźrzeć,
  • fleksyjne, np. ptacy ,śpiewajęcy,
  • słowotwórcze, np. gral, kawalec,
  • leksykalne, np. zawżdy, lepak,
  • semantyczne, np. larwa (maska),
  • frazeologiczne, np. mało przedtem,
  • składniowe, np. pomocnik mój jeś ty,
  • rzeczowe, np. dyby, pręgierz, roba,
  • słownikowe, np. krajopis (geograf), mańka (lewa ręka), pochłon (żarłok), snecha (synowa).

Neologizmy

Nowe wyrazy, znaczenia i formy oraz związki wyrazowe, wyrażenia, zwroty, które powstają, aby nazwać nowe przedmioty, zjawiska, uzupełniają i wzbogacają słownictwo. Nowe leksemy przestają być neologizmami, gdy upowszechnią się i wejdą na stałe do języka ogólnego. Typy neologizmów:

  1. słownikowe
    1. wyrazowe- nowe wyrazy, często zapożyczenia, które nazywają nowe przedmioty i pojęcia;
    2. frazeologiczne- nowe związki frazeologiczne;
  2. słowotwórcze- nowe leksemy tworzone od wyrazów już istniejących przez dodanie przedrostków i przyrostków, przez odrzucenie cząstki słowotwórczej, przez połączenie początkowych elementów wielowyrazowej nazwy;
  3. znaczeniowe (semantyczne)- wyrazy, którym nadano nowe znaczenie.

Kultura języka

Działalność zmierzająca do udoskonalenia języka, stopień umiejętności posługiwania się nim, dobra znajomość języka i właściwe posługiwanie się nim. Podstawowy wymóg kultury języka to poprawność językowa. Współcześnie kultura języka ma szersze znaczenie, opierające się na teorii językowej i pragmalingwistyce. W tym znaczeniu termin kultura języka jest zastępowany terminami: gramatyka normatywna, językoznawstwo normatywna.

Kryteria poprawności językowej

Kryteria, według których użytkownicy języka decydują, ze jakaś forma jest potrzebna, a inna niepotrzebna w danym języku.

Kryterium zwyczaju społecznego- dotyczy wymowy, budowy i odmiany wyrazów, a także składni. Często wyrazy i formy, które nie są zgodne z systemem językowym, zostają zaakceptowane na podstawie powszechnego zwyczaju społecznego.

Kryterium zgodności z systemem języka- poprawność oceniana z punktu widzenia zgodności z systemem języka.

Kryterium narodowe- wykorzystywane w ocenie innowacji leksykalnych, głównie pochodzących z języków obcych. W języku polskim istnieje wiele form obcego pochodzenia, użycie ich celowe, gdy nie mają one dokładnych odpowiedników w języku polskim.

Kryterium przydatności funkcjonalnej- posługiwanie się środkami już utrwalonymi w języku i neologizmami.

Kryterium morfologiczne- klasyfikuje wyrazy ze względu na ich właściwości fleksyjne.

Kryterium estetyczne- poprawne są formy wypowiedzi charakteryzujące się harmonią.

Kryterium literacko- autorskie- oparte na wzorach literatury pięknej.

Kryterium geograficzne- uzależnia uznanie jakiejś formy za poprawną zależnie od tego na jakim terenie jest używana.

Kryterium historyczne- oparte na wiedzy historycznojęzykowej.