Język można rozumieć jako kod (system znaków), akt mowy, tekst pisany. Podstawowa funkcja jezyka-kodu to tworzenie i interpretowanie tekstów, mowa tworzy lub przetwarza wcześniej powstałe teksty, zmienia je w zależności od kontekstu, tekst pisany spełnia następujące funkcje:

  • komunikatywną
  • poznawczą
  • prezentacyjną
  • ekspresywną
  • impresywną
  • reprezentatywną
  • poetycką

Podstawową funkcją wypowiedzi, zarówno pisanych, jak i mówionych jest funkcja komunikatywna. Za pomocą przekazywanego tekstu nadawca przede wszystkim:

1. porozumiewa się z odbiorcą, tj. podaje mu informacje o świecie, o sobie - tekst spełnia wówczas funkcję informatywną

  1. w różny sposób nakłania go do działań, postaw - funkcja impresywna. Stąd już niedaleko do językowej perswazji i manipulacji
  2. wyraża swoje uczucia - funkcja ekspresywna
  3. zwraca uwagę odbiorcy na tekst, jego cechy estetyczne - funkcja poetycka

Funkcja informatywna - najważniejsza, najbardziej podstawowa odmiana funkcji komunikatywnej tekstów. Nadawca przekazuje odbiorcy za pomocą tekstu informacje o świecie, swoją wiedzę, przypuszczenia na temat osób, zjawisk, przedmiotów, świata zewnętrznego. Mogą to być również informacje dotyczące życia psychicznego nadawcy, jego uczuć, wyobrażeń, stanów woli.. W tekstach naukowych np. spotykamy szczegółowe, konkretne informacje z danej dziedziny wiedzy. W ich przekazie przeważają zdania oznajmujące, logiczna spójność , nazwy własne, terminy naukowe. W rozmowie w sposób bezpośredni przekazywane są informacje o faktach i ocenach. Informacje przekazują również ogłoszenia prasowe, korespondencja urzędowa.

W tekstach informacyjnych nadawca stara się nie przekraczać reguł gramatycznych i słownikowych języka, tak by odbiorca z łatwością mógł skupić się na treści przekazu, a nie na jego formie.

Funkcja informatywna języka jest szczególnie ważna w życiu społecznym. Umożliwia poszerzanie i wymianę wiadomości o świecie, ludziach, wydarzeniach, sytuacjach bliższych i dalszych.

Język w swojej funkcji informatywnej powinien wiec być jasny i prosty, ważna jest prawdziwość wypowiedzi (np. prawdomówność w rozmowie, wiarygodność w tekstach naukowych).

Nadawca może również dezinformować odbiorcę, tj. świadomie podawać nieprawdziwe informacje.

Funkcja ekspresywna - swoje uczucia i oceny może nadawca wyrażać nie tylko w postaci informacji , beznamiętnego opisywania, ale i wyrażając swoje uczucia ( w mowie -intonacja, przycisk, wykrzyknienia, odpowiednio dobrane słownictwo). Mówimy wówczas o funkcji ekspresywnej języka.

W tekście pisanym funkcję ekspresywną spełniają np. apostrofy, zdania wykrzyknikowe, hiperbole, równoważniki zdań (np. Inwokacja" w "Panu Tadeuszu" Adama Mickiewicza).

Ekspresywną funkcję języka odnajdujemy często w wypowiedziach potocznych, wyrazach radości, podziwu, oburzenia.

Funkcja impresywna - wyraża dążność nadawcy do kształtowania postaw i zachowań odbiorców. Teksty o funkcji impresywnej są zróżnicowane pod względem wyrazu, od próśb ("Chciałabym żebyś zamknęła okno), poprzez rozkazy ("Zamknij okno!") do apeli, komend wojskowych ("Padnij!", "Powstań!").

Nakaz nie zawsze wyrażony jest trybem rozkazującym, ale np. bezokolicznikiem ("Nie wychylać się"

Impresywna funkcja przejawia się szczególnie w publicystyce, języku publicznym. Może być niestety łączona wówczas z elementami manipulacji. Taki mechanizm wykorzystują np. slogany reklamowe, hasła przedwyborcze.

Funkcja poetycka - polega na zwracaniu uwagi odbiorcy na same znaki językowe. Tworząc teksty o funkcji poetyckiej nadawca chce odbiorcę zachwycić, zaskoczyć, rozśmieszyć.

Z tą funkcją językową spotykamy się najczęściej w literaturze pięknej. Przejawia się ona w różny sposób, w zależności od epoki, wykorzystanego gatunku, indywidualnego stylu wypowiedzi autora.

Funkcje poetycka języka wykorzystują również przysłowia (np. "Nosił wilk razy kilka, ponieśli i wilka" - mechanizm przenośni)

Trudno jest jednoznacznie określić teksty o funkcji poetyckiej. Ludzkie oceny wartości estetycznej dziełą, wypowiedzi są pojęciem względnym.

Funkcja fatyczna - nawiązywanie, podtrzymywanie kontaktu, sygnalizowanie jego zakończenia. Wszelkie "hej!"., "Cześć!", "Baj!", "Bywaj!" - to znaki, że chcemy nawiązać, podtrzymać lub zakończyć akt mowy.

Charakterystyczne jest tutaj tzw. ścieranie się występujących wyrażeń, np. dzisiejsze "dzień dobry" nie oznacza stwierdzenia, że dzień jest właśnie taki, jak również życzenia, żeby taki był; cześć - nie służy do wyrażenia komuś czci.

Funkcja stanowiąca - wykorzystujemy ją, gdy mówimy o pewnym dokonaniu, prawnym, faktycznym stanie. Nie tylko informacja, ale i wyraźna zmiana czegoś (prawdziwa, domniemana) w rzeczywistości pozajęzykowej.

Funkcja magiczna - bliska funkcji stanowiącej. Przejawia się w zaklęciach, przekleństwach, czarach. W funkcji magicznej języka (w przeciwieństwie do stanowiącej) nie jest oczywiste, a zwykle nieprawdopodobne zmienieni czegokolwiek w otaczającym świecie. Dane formuł słowne wyrażają tu życzenie: oby się tak stało.

Z magiczną funkcją języka wiąże się pojęcie tabu językowego - unikania wypowiadania imienia Boga (bóstw), złego ducha, groźnych zwierząt ze względu na możliwe skutki wypowiedzenia.

Zwykle w jednym komunikacie językowym spełnionych jest kilka funkcji, zawsze - funkcja komunikatywna jako nadrzędna.