I ŚRODKI LEKSYKALNE

METAFORA- połączenie wyrazów, które wspólnie tworzą nowe znaczenie np. morze myśli

RODZAJE METAFOR :

a) Metonimia (zamiennia): czytać Gombrowicza,

b) Synekdocha - pewna część zastępuje całość: serce się smuci, liść się żółci na drzewach, włos siwieje na głowie

c) Peryfraza (omówienie) -jeden wyraz zostaje zastąpiony wieloma

d) Eufemizm (złagodzenie): zamiast kłamiesz - masz nieczyste sumienie

e) Hiperbola (wyolbrzymienie): jej oczy większe od słońca

f) Litota - przeciwieństwo hiperboli

g) Synestezja - wymieszanie cech przypisanych danemu zmysłowi z innym zmysłem np. widzieć myśli,

h) Animizacja -ożywienie przedmiotów

i) Personifikacja ( uosobienie) - nadanie przedmiotom i naturze cech ludzkich np. Drzewo skryło

j) Symbol - występuje jako znak językowy. Posiada wiele znaczeń i możliwa jest wieloraka interpretacja

k) Alegoria - zawiera jedno znaczenie ukryte poza bezpośrednim

i) Ironia - prawdziwe znaczenie jest zaprzeczeniem wypowiedzianego.

RODZAJE PORÓWNAŃ

Porównanie - rodzaj figury stylistycznej polegający na skomponowaniu słów w celu uwydatnienia podobieństw

np. wielki jak dąb, splecione ręce jak bukiety róż.

a) porównanie homeryckie - drugi człon jest znacznie bardziej rozbudowany, pojawia się w poezji epickiej

np. "Iliadzie " lub "Trenach" Kochanowskiego

b) porównanie tautologiczne - but jak but

EPITET- wyraz określający rzeczownik w celu uwydatnienia danej cechy. Ze względu na część mowy można wyróżnić epitet:

  1. rzeczownikowy - dom gigant
  1. przymiotnikowy - granitowe skały
  1. imiesłowowy - tańczący ptak
  1. bezpośredni - wypowiedziany wprost - patrzyłem na drżącą kobietę , nędzne łachmany
  1. dynamiczny - opisuje przedmiot w czasie ruchu - w szumnym polocie rozhukanych grzyw
  1. metaforyczny - tworzy przenośnie wspólnie z opisywanym przedmiotem. Wyróżniamy tu oksymoron, czyli zestawienie przeciwstawnych wyrazów - gorący lód
  1. ozdobny - nadawany bez względu na kontekst - perłowe zęby
  1. parzysty- podwójny - łzy czyste, rzęsiste,
  1. potrójny - w tym wieku starczym, słabym, okrutnym

II. ŚRODKI SŁOWOTWÓRCZE:

  1. Wyrazy zgrubiałe: chłopisko, dziewucha, grubas
  1. Wyrazy zdrobniałe - muszka , orzeszek, uszko
  1. Złożone - jednooki, leworęczny
  1. Neologizmy - nowe wyrazy powstałe dla potrzeb utworu. Wyróżniamy neologizmy użytkowe i artystyczne

III.ŚRODKI SKŁADNIOWE

Inwersja - zaburzenie szyku zdania np. " od niebieskiej piękniejsza kolorów obręczy" zamiast - piękniejsza od niebieskich kolorów obręczy

Elipsa - opuszczenie tych składników zdania, które można dopowiedzieć. W mowie potocznej skrót

myślowy np. ja, twardy ( jak) lód

Powtórzenie: koń pędził szybko

koń pędził z wiatrem

Paralelizm składniowy - polega na zbudowaniu podobnych do siebie zdań w jednym tekście

Anafora - powtórzenie tych samych zwrotów na początku zdania

Epifora - powtórzenie tych samych zwrotów na końcu zdania

Wyliczenia - kolejne wymianie cech przedmiotu lub osoby w podobnie zbudowanych zdaniach np.

Odeszła spokojnie, cicho

Wyglądała na smutną, zmęczoną

Apostrofa - bezpośredni, często wyniosły zwrot do adresata

"kochana moja Oleńko"

"wysokie góry i odziane lasy"

J. Kochanowski, Do gór i lasów

Pytanie retoryczne - odpowiedz zawarta jest w kontekście pytania

Antyteza - przeciwstawienie - służy skontrastowaniu problemu,

ukazanie tematu z odmiennej strony np.

" trudno zrozumie co się w ciebie wlewa

Takeś odmienna i takeś pierychliwa

J.A. Morsztyn , Nieustawiczna

Zdanie parenetyczne - wtrącenie

Anakolut - zdanie błędne gramatycznie lecz zachowujące wartość artystyczną