Arystoteles żył w latach 384 - 322 p.n.e. Filozof ten urodził się w Stagirze, kolonii greckiej na Półwyspie Trackim. W jego rodzinie panowała tradycja dziedziczenia zawodu lekarza. Jego służył na dworze króla macedońskiego, Arystoteles również miał zająć się medycyną. W tym właśnie celu wysłano go do Aten, gdzie od roku 367 p.n.e. zdobyła wykształcenie na Akademii Platońskiej.

Arystoteles był związany z Akademią przez dwadzieścia lat. Rozpoczynał co prawda jako student, ale już wkrótce jego niecodzienne umiejętności i rozległa wiedza zostały docenione przez Platona, który mianował go swoim asystentem. Ostatecznie, Arystoteles został wykładowcą na Akademii. Kiedy umarł Platon, Arystoteles pretendował do stanowiska rektora uczelni. Niestety przegrał wybory, ponieważ jego poglądy za bardzo różniły się od doktryn wypracowanych przez jego mistrza.

Arystoteles opuścił Ateny i osiadł w Assos w Azji, gdzie oddał się pracy naukowej i nauczycielskiej. Jego sława dotarła aż do Filipa Macedońskiego, który wkrótce uczynił go nauczycielem jego syna, Aleksandra. Po siedmiu latach, kiedy Aleksander objął władzę, Arystoteles powrócił do Aten. Tam założył własną szkołę, która miała stać się konkurencją dla Akademii Platońskiej, a z czasem nawet ją przewyższyła wszechstronnością wykładających tam profesorów. Nowa szkoła nosiła nazwę Liceum lub "szkoły perypapetyckiej", ponieważ większość wykładów była tam prowadzona w czasie spacerów, które po grecku nazywane są "peripapetos".

Lata świetności Arystotelesa i jego szkoły skończyły się wraz ze śmiercią Aleksandra Macedońskiego. W Grecji przejęło władzę stronnictwo antymacedońskie, które w niedługim czasie zamknęło Liceum. Arystoteles opuścił Ateny i udał się do Chalkis, gdzie spędził resztę swego życia.

Arystoteles jest nazywany drugim, obok Platona, wielkim filozofem greckim. Początkowo czerpał z osiągnięć swego mistrza, ale ostatecznie stworzył własny, zupełnie odmienny system filozoficzny. W średniowieczu poglądy Arystotelesa zostały przejęte przez św. Tomasza z Akwinu i schrystianizowane, co dało początek nowemu kierunkowi filozoficznemu, zwanemu tomizmem. Z jednej strony zasługi Arystotelesa dla nauk fizycznych, biologicznych czy astronomicznych były niewątpliwie znaczne, ale z drugiej - szybko okazały się błędne. Posłużyłyby naukowcom, gdyby korzystali oni jedynie z metod badawczych wypracowanych przez filozofa, ale niestety, scholastycy przyjęli jego wnioski jako dogmat, co znacznie opóźniło dalszy rozwój tych dziedzin wiedzy.

Logika Arystotelesa:

  • Arystoteles połączył dwie pozornie sprzeczne tendencje - platoński idealizm i wypracowany przez siebie realizm
  • uważał, że idee, będące podstawą ogólnej wiedzy, nie istnieją poza bytami jednostkowymi
  • stworzył nowy dualizm, nie dzielił bytu na dwie części, ale odróżnił byt od wiedzy
  • dualizm wprowadził też w nauce, rozdzielił: naukę o bycie i naukę o wiedzy
  • naukę o bycie jednostkowym nazwał metafizyką, a naukę o wiedzy ogólnej - logiką
  • logika zajmowała się definicjami, które są podstawą pojęć i dowodami, które są podstawą sądów
  • zarówno pojęcia, jak i sądy są mniej lub bardziej ogólne i tworzą hierarchię
  • poznanie dokonuje się przez zmysłowy kontakt z rzeczywistością oraz interpretację wrażeń, która dokonuje się w umyśle ludzkim
  • rozum ludzki nie posiada wrodzonych pojęć, wszelkie poznanie jest nabywane w czasie życia
  • wiedza zmysłowa stanowi podstawę zdobywania wiedzy rozumowej
  • wszelkie poznanie ma charakter bierny - umysł jest w stanie poznać przedmioty, jeśli podda się ich działaniu i wpływowi
  • stanowisko Arystotelesa charakteryzuje się ogromną ufnością w możliwości poznawcze ludzkiego rozumu i ludzkich zmysłów
  • filozofia Arystotelesa ma charakter dogmatyczny, nie opiera się na dowodach, ale na odgórnie przyjmowanych prawdach

Twierdzenia Arystotelesa:

  • Jedyną możliwością wyjaśnienia jakiegoś zjawiska, jest zrozumienie celu, w jakim ono w ogóle zachodzi. Jako przykład podawał kaczki z ich nogami w kształcie płetw. Stawiał pytanie - dlaczego kaczki mają płetwowate nogi? I odpowiadał - dzieje się tak, żeby mogły pływać. Pływanie umożliwia im osiągnięcie celu życia, czyli zdobycie pożywienia. Ich pożywienie znajduje się w wodzie, a płetwy pomagają im poruszać się po jej powierzchni.
  • Człowiek jest stworzony do życia we wspólnocie, którą nawał "polis". Jednostka ludzka nie jest w stanie zaspokoić wszystkich swoich potrzeb, dlatego też wymaga obecności i pomocy drugiego człowieka. Poza tym, "polis" ustala pewne normy i zasady moralne i społeczne, których należy bezwzględnie przestrzegać. Ułatwia to człowiekowi trwanie w życiu cnotliwym.
  • Oto jak usprawiedliwiał niewolnictwo - twierdził, że część osób została stworzona do życia w niewoli, jest ono ich naturalnym przeznaczeniem. Dzieje się tak, kiedy istota ludzka jest pozbawiona pierwiastka racjonalnego, znajdującego się w duszach innych. Wówczas nie jest w stanie przejąć kontroli nad swoim postępowaniem i wymaga odgórnego sterowania.
  • Filozofia, a także nauki przyrodnicze nie są oderwane od rzeczywistości. Wszelkie dociekania naukowe dotyczą codziennego ludzkiego życia. Dociekania te są specyficznym rodzajem aktywności umysłu ludzkiego, dzięki której jednostka może osiągnąć szczęście.
  • Ludzie zazwyczaj mają świadomość dobra i zła, ale potrzeby i pragnienia, które sprzeciwiają się rozumowi, zmuszają ich do wybierania niewłaściwego postępowania. Przykład - pijak doskonale zdaje sobie sprawę z tego, jakie są skutki jego nałogu, bo sam ich doświadcza. Mimo to pragnienie picia jest tak silne, że nie może z niego zrezygnować. Arystoteles twierdził jednak, że dzięki systematycznym ćwiczeniom można osiągnąć całkowitą kontrolę nad swoimi pragnieniami. Kontrola ta nie polega jednak na całkowitej negacji potrzeb, ale na osiągnięciu stanu równowagi pomiędzy koniecznością ich zaspokajania a niepotrzebnym tłumieniem. Oczywiście całość procesu powinna być nadzorowana przez rozum ludzki.
  • Uważał, że kobiety są jednostkami gorszymi niż mężczyźni, co wynikało z błędnego rozumienia zasad prokreacji. Twierdzono wówczas, że zarodek otrzymuje kształt i przymioty umysłu dzięki mężczyźnie, dzięki kobiecie natomiast po prostu utrzymuje się przy życiu. Innych dowodów szukał w stosunkach pomiędzy zwierzętami. Zauważył mianowicie, że ośmiornica płci żeńskiej, kiedy zostaje zaatakowana, natychmiast ucieka, natomiast samiec w takiej samej sytuacji zawsze pozostaje i broni swej towarzyszki. Udowadniał tym sposobem, że mężczyźni są odważniejsi od kobiet. Mimo wszystko, Arystoteles przyznawał, że społeczeństwo jest w stanie dobrze funkcjonować tylko wówczas, gdy mężczyźni i kobiety żyją ze sobą we względnej równowadze. Co więcej, uważał, że małżonkowie powinni wzajemnie sobie pomagać, ale oczywiście - przy dominacji męża.
  • Szczęście można osiągnąć tylko wówczas, kiedy wykorzystuje się możliwości i okoliczności spotykane na swojej drodze. Należy jednak umieć odróżnić prymitywne przyjemności od prawdziwie wartościowych potrzeb. Rozróżnienie to należy do zadań rozumu ludzkiego, który zawsze powinien wybierać to, co znajduje się pośrodku, a nie skrajne rozwiązania.

Pisma Arystotelesa zostały zebrane dopiero w 70 r. p.n.e. przez Andronikosa z Rodos. Zaprezentuję poniżej niektóre pozycje. Tam, gdzie było to możliwe, w nawiasach podane zostały daty ich wydania w przekładzie polskim. Oto one:

  1. Pisma wydane przez samego Arystotelesa i przeznaczone dla szerszych kręgów odbiorców:

(powstały przede wszystkim w pierwszym okresie działalności i zawierały w większości dialogi, nawiązujące swą tematyką i formą do dialogów Platona)

  • Eudemos
  • dialog o miłości, sprawiedliwości i retoryce
  • Sofista
  • Polityk
  • dialogi o rozkoszy, wychowaniu, władzy królewskiej, poetach i bogactwie
  • Protreptyk
  • O filozofii

(do dnia dzisiejszego zachowały się tylko niewielkie fragmenty kilku dzieł)

  1. Materiały naukowe:

(traktaty historyczne, literackie i przyrodnicze powstałe dzięki współpracy z uczniami szkoły perypapetyckiej)

  • wyciągi z dzieł dawnych filozofów
  • zbiory teorii i wzorów retorycznych
  • dzieje teatru i poezji
  • wykazy zwycięzców olimpijskich
  • konstytucje greckie i prawa ludów barbarzyńskich
  • badania zoologiczne

(z tej grupy również większość tekstów zaginęła)

3. Pisma dla użytku w Liceum:

(to właśnie ta grupa dzieł przechowała się do dzisiejszych czasów w redakcji Andronikosa z Rodos)

a. pisma logiczne

  • Kategorie (1975)
  • O zdaniu
  • Analityki
  • Topika (1978)
  • O sofizmatach

b. pisma przyrodnicze

  • Fizyka (1968)
  • O niebie (1980)
  • O stawaniu się i ginięciu
  • Meteorologika
  • Historia naturalna zwierząt
  • O duszy (1972)

c. pisma metafizyczne

  • Metafizyka (1983)

d. pisma praktyczne

  • Etyka eudemejska
  • Etyka nikomachejska (1956)
  • Etyka wielka
  • Polityka (1953)

e. pisma poetyczne

  • Poetyka (1887, 1983)

Najsłynniejszym dziełem Arystotelesa jest Poetyka. Traktat ten najprawdopodobniej składał się z dwóch ksiąg, do dzisiejszego dnia przetrwała jednak tylko pierwsza z nich. Nie wiadomo, czy część druga zaginęła, czy może nigdy nie została napisana. Księga pierwsza zawiera informacje na temat tragedii i epopei. Arystoteles zawarł w niej słynną definicję tragedii, a także omówił problem mimesis, katharsis i kilku innych pojęć związanych z wymienionymi wyżej gatunkami. Księga druga miała zawierać informacje o komedii i dytyrambie.

Cytaty:

"By zapragnąć przyjaźni nie potrzebujesz wiele czasu, lecz sama przyjaźń jest owocem, który dojrzewa powoli."

"Choć miłość jest jak pszczoła, która żądli, to przecież jakże wiele daje ona miodu."

"Cnota to złoty środek między dwoma występkami."

"Cnotę widać wyraźniej w czynach niż w ich braku."

"Doświadczenie stworzyło sztukę, brak zaś doświadczenia - przypadek."

"Nadzieja jest snem na jawie."

"Nic się na Ziemi bez przyczyny nie dzieje."

"Starość nie jest niczym innym, jak tylko powtórzeniem wieku dziecięcego."

"U początku filozofii stoi - zdziwienie."

"Warunkiem istnienia demokratycznego państwa jest wolność."

"Jeśli osoba posiadająca władzę uderzy, nie wolno jej oddać."

"Prawdziwa wiedza to znajomość przyczyn."

"Prawda i sprawiedliwość z natury są silniejsze od kłamstwa i niesprawiedliwości."

"Mniejsze rzeczy trzeba poświęcać dla większych."

"Pieniądza nie należy gonić, trzeba wyjść mu naprzeciw."