Powstanie kościuszkowskie wybuchło 24 III 1794 i trwało do  16 XI 1794. Do jego przyczyn zaliczamy konfederację targowicką, II rozbiór Polski  oraz wzrost pozycji Rosjan w tym zintensyfikowanie ich działań na terytorium na terytorium Rzeczypospolitej. Polska przestała być państwem suwerennym, nie mogła bowiem prowadzić polityki zagranicznej, zaś władza przeszła w ręce Józefa Igelströma, dysponującego trzydziestotysięcznym korpusem rosyjskim. Sytuację pogarszał kryzys gospodarczy, zaś pogłoski o mającej wkrótce nastąpić redukcji w armii zaniepokoiły  oficerów i żołnierzy. Taka atmosfera sprzyjała działalności konspiracyjnej w kraju jak i za granicą. Spiskowcy działając  na terenie kraju utrzymywali kontakty z grupą oficerów, którzy w 1792 roku wyemigrowali do Saksonii. (np. z Tadeuszem Kościuszko, który przedstawił francuskim żyrondystom  memoriał deklarujący  republikański charakter przyszłego powstania, jednak jego  misja zakończyła się niepowodzeniem, Francja bowiem odmówiła poparcia Polakom.)

Już na początku 1794 roku Rosjanie wykryli spisek w Warszawie. W obawie przed dalszą dekonspiracją i zapowiadaną przez  ambasadora Igelströma redukcją wojsk polskich oraz wcieleniem Polaków do  armii carskiej i pruskiej, podjęto decyzję o przyspieszeniu wybuchu powstania.12 marca 1794 roku wielkopolska brygada kawalerii gen. Antoniego Madalińskiego wypowiedziała posłuszeństwo i ruszyła w kierunku Krakowa. To wydarzenie  doprowadziło do przyspieszenia powstania. 24 marca na Rynku Krakowskim został ogłoszony akt powstania. Na jego mocy Kościuszko stawał się  Najwyższym Naczelnikiem Sił Zbrojnych Narodowych z władzą dyktatorską. Na Rynku Krakowskim zapowiedział powołanie naczelnych władz powstańczych i sadu kryminalnego dla karania zdrajców ojczyzny. Sam akt powstania zapowiadał wyzwolenie Polski od obcego panowania i przywrócenie granic. Według planów Kościuszki polskie siły zbrojne miały się składać z regularnej armii, milicji wiejskiej oraz pospolitego ruszenia ludowego. Stad też nałożył podatek na warstwy najbogatsze, rekwirując jednocześnie kosztowności na rzecz powstania.

Wykorzystując fakt zaskoczenia, 4 kwietnia Tadeusz Kościuszko zaatakował pod Racławicami korpus rosyjski generała Tormasowa. O zwycięstwie zadecydowały oddziały kosynierów (chłopów uzbrojonych w osadzone na sztorc kosy, piki i siekiery). Dla Polaków ta wygrana miała duże znaczenie moralne, przyspieszyła jednocześnie wybuch insurekcji w pozostałych częściach Rzeczypospolitej  Na wieść o zwycięstwie pod Racławicami do powstania przyłączyli się Polacy województwa lubelskiego oraz zachodniego Wołynia. W dniach 17-18 kwietnia  doszło do wybuchu insurekcji w Warszawie, gdzie dużą rolę odegrała grupa Kuźnicy, której udało się przyciągnąć do powstania mieszczan  na czele z szewcem Janem Kilińskim. Mieszkańcy stolicy odnieśli zwycięstwo, a w ręce powstańców dostały się zapasy broni oraz tajne archiwa ambasadora z nazwiskami rosyjskich szpiegów, zaś sam Igelström uciekł. Władzę przejęła Rada Zastępcza Tymczasowa, która pod naciskiem ludu, dokonała aresztowania czołowych targowiczan.

Wkrótce powstanie rozprzestrzeniło się także na Litwę, gdzie 23 kwietnia powstańcy pod dowództwem Jakuba Jasińskiego zdołali rozbić garnizon rosyjski. W konsekwencji 24 kwietnia powstańcy powołali Radę Najwyższą Litewską i Sąd Kryminalny dla karania zdrajców.

7 maja 1794 roku Kościuszko wydał uniwersał zwany połanieckim, regulujący sytuację prawno - ekonomiczną chłopów.  Znosił on poddaństwo osobiste chłopa, co umożliwiało mu swobodne podróżowanie i zmianę miejsca pobytu, zmniejszał pańszczyznę, przy czym gospodarstwa chłopów, którzy przyłączyli się do insurekcji miały być na czas powstania całkowicie zwolnione z pańszczyzny. Wreszcie zakazywał usuwania chłopa z ziemi, jeśli ten wypełniał swe obowiązki.  Uniwersał likwidował władzę sądowniczą panów nad chłopami. Utworzono więc tzw. dozory, które rozstrzygały kwestie sporne między chłopami a dziedzicami.  Uniwersał był pierwsza prawdziwą próbą poprawy sytuacji ekonomiczno – prawnej chłopa, jednak napotkał on na opór szlachty, która nie chciała go przestrzegać, co miało wpływ na opuszczanie przez chłopów szeregów powstańczych. Mimo to udział chłopów w powstaniu był dość duży. Same oddziały kosynierów liczyły ok. 6 tysięcy osób. Chłopi stali się podstawową siłą w powstaniu jakie wybuchło w Wielkopolsce, ich zasługą jest też próba przeniesienia powstania na Śląsk.

Tymczasem w stolicy  8 maja doszło do wybuchu zamieszek, ich przyczyną była plotka o ucieczce króla i zbliżaniu się wojsk pruskich do Warszawy. Pod naciskiem ludu 9 maja doszło  do egzekucji czterech największych targowiczan: Piotra Ożarowskiego, Józefa Zabiełły, Józefa Antkiewicza oraz Józefa Kossakowksiego. W konsekwencji władzę  przejęła Rada Najwyższa Narodowa, co jednak nie poprawiło nastrojów w stolicy, do której dotarły wieści o niepowodzeniach na froncie. (6 czerwca oddziały polskie poniosły klęskę pod Szczekocinami, 8 czerwca wojska powstańcze pod dowództwem gen. Józefa Zajączka zostały rozbite pod  Chełmem, wskutek czego Kościuszko zdecydował się na odwrót w stronę Warszawy, oddając bez walki Kraków w ręce pruskie. Stąd  28 czerwca doszło do aktów samosądu. Lud wyciągnął  z więzień kilku targowiczan, których następnie powieszono bez sądu na Rynku Starego Miasta. W lipcu i sierpniu nastąpiło oblężenie stolicy, jednak dzięki wybuchowi powstania w Wielkopolsce wojska pruskie odstąpiły od oblężenia.  Armia powstańcza broniła się dzielnie przed kilkunastotysięcznym korpusem rosyjskim generała Iwana Fersena. 6 września wojska pruskie  wycofały się za Bzurę, a rosyjskie nad Pilicę.Warszawa przetrwała pierwsze oblężenie. Dzięki czemu  na pomoc powstańcom w Wielkopolsce ruszył trzytysięczny  korpus gen. J.H. Dąbrowskiego, który 2 października zdobył Bydgoszcz i wkroczył na Pomorze.

Gorzej przedstawiał się sytuacja na Litwie, gdzie 12 sierpnia padło Wilno i  armia polska musiała się wycofać na Polesie. Rosjanie pod dowództwem gen. Aleksandra Suworowa zdecydowali się na atak od strony Ukrainy, odnosząc zwycięstwo pod Krupczycami (17 września) i Terespolem (19 września). Natomiast gen. Fersen przeprawił się na prawy brzeg Wisły by połączyć się z Suworowem. Kościuszko chcąc nie dopuścić do połączenia wojsk rosyjskich, zdecydował się wydać bitwę gen. Fersenowi pod Maciejowicami (10 października). Zakończyła się ona totalną klęską, zaś Kościuszko wraz ze sztabem i dwoma tysiącami żołnierzy trafił do niewoli. Klęska pod Maciejowicami stała się momentem przełomowym powstania kościuszkowskiego, załamała morale walczących. Na nowego naczelnika powołano Tomasza Wawrzeckiego, który jednak nie cieszył się tak dużym autorytetem jak jego poprzednik. Obroną stolicy dowodził gen. Józef Zajączek.

4 listopada wojska rosyjskie zajęły Pragę, dopuszczając się rzezi na mieszkańcach Warszawy. Wymordowano około 12 tysięcy osób. 5 listopada strona polska podjęła decyzję o kapitulacji. 9 listopada Suworow wkroczył do Warszawy, zaś resztki armii powstańczej uległy rozproszeniu pod Radoszycami.

Powstanie kościuszkowskie było jedyną szansą ratowania państwowości polskiej, ponieważ po drugim rozbiorze upadek Polski był już przesądzony.  Polski wysiłek militarny był olbrzymi. Na szczególne wyróżnienie zasługuje odwołanie się władz powstańczych do mas chłopskich i ich szeroki odzew.  W ten sposób nadano powstaniu charakter społeczny i wolnościowy. Udział w powstaniu kościuszkowskim stał się elementem tradycji, wzmacniającym więzi narodowe a kosynierzy symbolem męstwa i poświęcenia chłopów dla ojczyzny. Upadek powstania kościuszkowskiego był też wynikiem znacznej przewagi militarnej zaborców. Na arenie międzynarodowej Kościuszko  nadaremnie próbował uzyskać pomoc od Francji. Polska insurekcja była dla Francuzów na rękę,  skłoniła bowiem Prusy do wycofania z  wojny z Francją i zawarcia z nią pokoju. Można stwierdzić więc że powstanie polskie w 1795 roku uratowało rewolucję francuską.

Upadek powstania kościuszkowskiego doprowadził do III rozbioru Polski, który dokonał się w październiku  1795 roku. W 1797 roku zaborcy podpisali tzw. konwencję petersburską, która zawierała artykuł zobowiązujący Prusy, Rosję i Austrię, że nigdy nie będą używać określenia Królestwo Polskie.

Utrata niepodległości przez Polskę była wielką tragedią narodową. Powstanie 1794 roku, pełne poświęcenia i patriotyzmu nie było w stanie ocalić kraju przed klęską. Przyspieszyło ją na pewno osamotnienie Polski na arenie międzynarodowej. na odzyskanie niepodległości przyszło na w związku z tym czekać do chwili zakończenia pierwszego globalnego konfliktu jakim była pierwsza wojna światowa.