KOZACZYZNA

Mianem Ukrainy nazywano tereny leżące na południowo-wschodnim krańcu Rzeczypospolitej. W czasach poprzedzających Unię Lubelską ziemie te były zamieszkiwane przez bardzo małą ilość ludzi. Dlatego też po przyłączeniu ich do Rzeczpospolitej rozpoczęto akcję kolonizacyjną. Prowadzili ją zarówno ludzie posiadający własne majątki jak i ci dzierżawiący je od króla. Na Ukrainie zaczęły pojawiać się olbrzymie latyfundia należące do magnatów, na przykład Wiśniowieckich. Rodziny tworzące latyfundia zaczęły podporządkować sobie mieszkających na Ukrainie Rusinów, którym narzucano pańszczyznę i podporządkowywano prawom panującym w Rzeczpospolitej. Nie wszyscy rdzenni mieszkańcy Ukrainy chcieli żyć w ten sposób. Uciekali oni za Dniepr, tam gdzie szlachta kolonizująca Ukrainę bała się zapuszczać i budować domy ze strachu przed Tatarami. Rusini nie byli jedynymi którzy szukali schronienia w tych stronach. Ludzie którzy tam uciekali pochodzili z różnych krajów, od Rosji, przez Litwę kończąc na Prusach i Węgrzech. Po pewnym czasie wszyscy ci przybysze upodobnili się do siebie nawzajem tworząc społeczność zwaną w Polsce Kozaczyzną. Wspólna religia, Prawosławie, i jeden język ukraiński powstały z połączenia języków polskiego, tatarskiego i ruskiego sprawiły, że ludzie czuli się przynależni do jednej grupy. Na pograniczu powstała osada Kozaków: Sicz, gdzie rezydowała Kozacka starszyzna. Tam też zwoływano wiece.

Cechą z której najbardziej słynęli Kozacy była odwaga. Posiadanie jej było wręcz konieczne jeśli chciało się, tak jak oni, mieszkać na pograniczu ciągle narażonym na ataki Tatarów. Kozacy byli wykorzystywani podczas wojen przez polskich królów. Kozacy służący państwu polskiemu byli umieszczani na rejestrze wypłat i otrzymywali żołd. Tacy Kozacy nazywani byli Kozakami rejestrowymi. Zapotrzebowanie na nich zmieniało się w zależności od sytuacji politycznej. W czasie wojny było dużo, po jej zakończeniu cześć Kozaków była wypisywana z rejestru (stawali się tak zwanymi wypiszczykami). Wypisanie pozbawiało ich praw które posiadali Kozacy będący w rejestrze, którzy mogli na przykład wejść do stany szlacheckiego. Na tle całej społeczności Kozackiej, Kozacy rejestrowi stanowili mało liczebną grupę.

Oprócz świadczenie Rzeczpospolitej tego typu usług, Kozacy sprawiali też czasem duże problemy. Kozacy prowokowali konflikty pomiędzy Polską a Turcją napadając na miasta tureckie. W 1620 roku spalili Warnę, co stało się jedną z przyczyn wybuchu wojny pomiędzy Polską a Muzułmanami. Te i inne problemy skłoniły Polaków do prób ujarzmienia Kozaków. Wypiszczykowie zostali zmuszeni do poddaństwa a Kozacy rejestrowi podporządkowani bezpośrednio hetmanom. By obronić się przed magnaterią Kozacy urządzali liczne powstania. Największe z nich toczyły się w latach 1594-1596 (powstanie Nalewajki) i 1637-1638 (powstanie Pawluka, Huni i Ostrzanina). Wszystkie one były przegrane przez Kozaków. W celu obrony Rzeczpospolitej przed kozackimi powstaniami, król Władysław IV zarządził w 1635 budowę twierdzy Kudak, która jednak nie spełniła pokładanych w niej nadziei. Historyk Pantelejmon Kulisz tak podsumował naturę Kozaków: "Gdzie mieszkali Kozacy, tam była nie niemożliwa prawdziwa gospodarka [...] element kozacki była zaprzeczeniem zasady społeczeństwa, zaprzeczeniem państwa [...], kto próbował im to narzucić musiał liczyć ze zbrojnym wystąpieniem".

Wraz z upływem lat powiększały się konflikty występujące na Ukrainie. Gospodarka pańszczyźniana była ciężarem dla chłopów. Kościół unicki rozwijający się na Ukrainie niepokoił prawosławnych. Podejmowane były próby zrównywania Kozaków z chłopami, na co ci nie chcieli przystać. Uważali, że jest to zamach na ich wolność, a poza tym nie powinno ich to spotkać z uwagi na zasługi wojenne. Wrzenie osiągnęło stan krytyczny i wybuch powstania zdawał się być nieunikniony. W tej sytuacji król obiecał zwiększyć rejestr (w związku z planowaną wojną przeciwko Turcji) oraz nadać Kozakom przywileje. Jednakże sejm nie wydał zgody na wojnę i domagał się zredukowania liczby żołnierzy. Decyzja ta była bardzo niepopularna wśród Kozaków gdyż wraz z nią skończyły się ich nadzieje na przywileje i zyski z wojny. Wzmogła się niechęć do Lachów, którym to mianem określano Polaków, katolików oraz unitów. W grudniu 1647 roku na Sicz uciekł Bohdan Zenobii Chmielnicki, setnik kozacki, doskonały przywódca, ponad to wykształcony. Uważany był też za symbol ucisku Kozaków przez Polaków (konflikt z Czaplińskim). Cechy te sprawiły, że Chmielnicki był doskonałym kandydatem na przywódcę powstania. Zawarł przymierze z Tatarami, dzięki czemu uzyskał dostęp do ich jazdy, i na wiosnę 1648 roku rozpoczął powstanie przeciwko Rzeczpospolitej.

Powstanie na Ukrainie

Na spotkanie połączonej armii wyruszyły wojska koronne dowodzone przez dwóch hetmanów: Mikołaja Potockiego i Marcina Kalinowskiego. Odniesienie zwycięstwa nad wojskami buntowników wydawało się być łatwe. Hetmani rozdzielili swoje wojska na trzy części i liczyli na szybką wiktorię. Od wojska oddzieliła się grupa, złożona głównie Kozaków rejestrowych, dowodzona przez asawułów Barabasza i Karaimowicza, która miała za zadanie dołączyć do oddziałów interwencyjnych pod komendą Stefana Potockiego (syna hetmana Potockiego). Wojska te miały odciąć drogę Chmielnickiemu, zostały jednak otoczone przez jego armie nad Żółtymi Wodami dnia 29 kwietnia. Młody Potocki musiał przejść do obrony. Kozacy rejestrowi wysłani na pomoc zbuntowali się i zabili swoich dowódców, działo się to 4 maja. Wojska polskie poniosły w tej bitwie klęskę w skutek nieudolnego dowodzenia przez Potockiego a także przez nieprzywiązywanie wagi do wiadomości o ciężkim położeniu jego wojsk przez hetmanów. 8 dniu później przyszła straszliwa klęska wojsk polskich pod Korsuniem. Główne siły wysłane przeciw Chmielnickiemu zostały rozbite a hetmani wzięci jako jeńcy. Wkrótce potem powstanie wybuchło na całej Ukrainie. Do Kozaków dołączyli chłopi buntujący się przeciwko szlachcicom. Co gorsza, dnia 20 maja umarł w Mereczu król Polski Władysław IV.

Pusty tron zawsze wywołuje problemy. Fakt, że zdarzyło się to w trakcie kryzysu takiego jak powstanie na Ukrainie dodatkowo komplikował sytuację. Doszło do podziału szlachty i magnatów na dwa przeciwne sobie obozy. Pierwszy z nich, na którego czele stał Jerzy Ossoliński i w wojewoda bracławski Adam Kisiel, chciał zawrzeć pokój z Chmielnickim. Przedstawiciele drugiego obozu, z wojewodą ruskim Jaremą Wiśniowieckim na czele, chcieli zdławić powstanie siłą. Zwyciężyło stanowisko przedstawicieli pierwszej z tych opcji, a Wiśniowiecki nie dostał buławy. Zamiast niego otrzymali je: Dominik Zasławski, Mikołaj Ostrorgowski i Aleksander Koniecpolski. Pod Konstantynowcem wojewoda ruski stoczył wyrównany bój z Kozakami.

Chmielnicki na czele swych wojsk ruszył na Lwów i 20 września spotkał się pod Piławcami z wojskiem koronnym. Wynik bitwy zdawał się być przesądzony z uwagi na skłócenie dowództwa, brak jednego naczelnego wodza i strach panujący wśród szlachty. Pogłoski o ucieczce regimentarzy wywołały w obozie panikę i wojsko rzucił się do ucieczki. 24 września Kozacy zajęli obóz wojsk polskich i przejęli tabory i artylerie. Wkrótce całą Ukraina znalazła się pod kontrolą Chmielnickiego. O dalszych losach wojny zadecydować miał następca Władysława IV.

Od wyboru Jana Kazimierza na króla do ugody Zborowskiej

W 1648 roku odbyła się wolna elekcja podczas której kolejny raz starli się zwolennicy ugody z Chmielnicki i jej przeciwnicy. I tym razem ci pierwsi zwyciężyli a królem został ich kandydat Jan Kazimierz. Koronacja odbyła się 7 stycznia 1649 roku i niedługo potem rozpoczęły się negocjacje z Kozakami, zakończone jednak niepowodzeniem. Senatorowie byli zdania, że żądania Chmielnickiego były zbyt wygórowane. Domagał się on na przykład uniezależnienia Ukrainy od Rzeczpospolitej lub przynajmniej uznania jej w unii za państwo równorzędne z Polską i Litwą. Jedynym owocem negocjacji był krótki rozejm. Zaraz po jego wygaśnięciu wojska kozackie ruszyły na Zbaraż. Obrona Zbaraża dowodzona przez Jaremę Wiśniowieckiego trwała od 10 lipca do 26 sierpnia. Oddziały spieszące z pomocą a prowadzone przez samego króla zostały zaatakowane pod Zborowem. Po kilku dniach walki doszło tam do porozumienia pomiędzy walczącymi stronami. Na mocy układu podpisanego z Kozakami zwiększono rejestr do 40,000 oraz usunięto Żydów i jezuitów z miast Ukraińskich.W województwach kijowskim, bracławskim i czernihowskim miała odtąd rządzić szlachta prawosławna. Porozumienie to nie satysfakcjonowało żadnej ze stron i po roku wojna wybuchła na nowo.

Po roku niespokojnego rozejmu wojna rozpoczęła się na nowo. W czerwcu pod Beresteczkiem doszło do wielkiej bitwy pomiędzy wojskami Koronnymi i Litewskimi a Kozakami i Tatarami. Wojska Chmielnickiego przegrały walkę, a od całkowitej klęski uchronił je Iwan Bohun który wyprowadził część wojsk kozackich z pola bitwy. Zwycięstwo nie zostało wykorzystane przez stronę polską, między innymi za sprawą buntu Kostki-Napieralskiego. Próbował on wywołać ogólnopolskie powstanie chłopskie i uważa się, że działał on na zlecenie Chmielnickiego. Po paru miesiącach ruszono za Kozakami. Kijów został zajęty przez wojska dowodzone przez Hetmana polnego litewskiego Janusza Radziwiłła a w Białej Cerkwi podpisano ugodę, tym razem znacznie mniej korzystną dla Kozaków. Rejestr miał wynosić 20,000 osób, a Kozakom oddano tylko województwo kijowskie.

Rok po tym fakcie pod Batohem wojska koronne zostały pobite przez Kozaków. Do niewoli dostało się 8,000 żołnierzy. Chmielnicki był jednak świadomy faktu, że niemożliwe jest powtórzenie się sytuacji takiej jaka była na początku walk. Stworzenie własnego państwa nie wchodziło już w rachubę, wobec czego Chmielnicki musiał wybierać między Rosją a Rzeczpospolitą. Zdecydował się na zwrócenie się o opiekę do Rosji. W 1654 roku w Perejasławiu zawarto porozumienie pomiędzy Rosją a Kozakami. Lewobrzeżna Ukraina została włączona do Rosji. Ta w zamian zaatakowała Rzeczpospolitą. Wojna trwałą od 1654 do 1667 roku.

Unia Hadziacka i koniec powstań kozackich

Bohdan Chmielnicki zmarł w 1657 roku i był ostatnim wielkim przywódcą Kozaków. Ci którzy objęli po nim władzę na Kozaczyzną byli zmuszeni wybierać sobie państwo "opiekuńcze" spomiędzy Rosji, Turcji a Rzeczpospolitej. Nie podjęli prób stworzenia państwa Kozackiego. Rok po śmierci Chmielnickiego, w Hadziaczu, podpisano z Rzeczpospolitą umowę wedle której Ukraina została trzecią częścią Unii. Nadano szlachectwo starszyźnie kozackiej, a ponadto uzyskała ona miejsca w senacie i izbie poselskiej. Porozumienia to zakończyło okres powstań kozackich w Rzeczpospolitej. Lewobrzeżna Ukraina (Zadnieprze) trafiła ostatecznie do Rosji na mocy układu w Andruszowie kończącego wojnę z Rosją. 140 lat po jego podpisaniu Caryca Katarzyna zniewoliła Kozaków i zlikwidowała Sicz.

Konkluzja

Historycy różnią się w ocenach powstania Chmielnickiego. Jedni uważają je za bunt chłopski a inni widzą w nim walkę o niepodległość. Zgodni są tylko jeśli chodzi o jeden aspekt tego powstania, a mianowicie, że od niego rozpoczął się okres upadku Rzeczpospolitej. Wbiło ono klin pomiędzy ludność ukraińską i polską, a także ukazało słabość szlachty polskiej i efekty złego rządzenia państwem.