Jan Sariusz Zamoyski:

  • urodzony w roku 1542, zmarły w roku 1605
  • od roku 1576 pełniący funkcję Kanclerza Koronnego
  • od roku 1578 pełniący funkcję Wielkiego Kanclerza Koronnego
  • od roku 1581 pełniący funkcję Hetmana Wielkiego Koronnego Rzeczpospolitej Obojga Narodów
  • w latach 1580-1585 pełniący funkcję generalnego starosty krakowskiego
  • w latach późniejszych pełniący funkcję starosty Bełza, Międzyrzecza, Krzeszowa, Knyszyna oraz Derpska
  • znany polski szlachcic, doradca królów Zygmunta II Augusta oraz Stefana Batorego, wielki przeciwnik króla polskiego Zygmunta III Wazy, uchodzący za jednego z największych dyplomatów w dziejach państwa polskiego, wielki polityk i równie ceniony mąż stanu, siła polityczna czasów, w których przyszło mu żyć, oraz ludzi, z którymi przyszło mu współpracować.

Jan Zamoyski student uniwersytetów w Paryżu oraz w Padwie, rektor uczelni włoskiej w roku 1563. Zamiłowanie do polityki młodego Jana, zaowocowało tuż po powrocie ze studiów do Rzeczpospolitej, kiedy to król Zygmunt II August uczynił go swoim sekretarzem. Poszukując podobieństw pomiędzy ustrojem republikańskim rzymskim, a porządkiem panującym w ówczesnej Rzeczpospolitej, Jan Zamoyski napisał w roku 1563 broszurę zatytułowaną De Senatu Romano.

To z jego inicjatywy, po śmierci Zygmunta II Augusta w roku 1572, kolejnego monarchę-elekta miał wybierać ogół braci szlacheckiej, biorącej udział w elekcji viritim. Z tego też czasu pochodzi kolejna broszura autorstwa Zamoyskiego, zatytułowana Modus electionis.

Bliski przyjaciel Mikołaja Sienickiego oraz Hieronima Ossolińskiego, w niedługim czasie stał przywódcą ruchu egzekucyjnego, występującego w obronie demokratycznego systemu prawnego, opartego na funkcjonowaniu średniozamożnej, a nawet niższej szlachty. Sukcesy kierowanego przez Zamoyskiego ruchu, oraz autorytet samego przywódcy, spowodowały, że wkrótce lansowana przez niego koncepcja polityczna uzyskała miano zamojskiej, a jej zwolennicy nazywani byli zamojczykami.

Podczas elekcji roku 1573, Jan Zamoyski sprzeciwiał koncepcji magnackiej, mającej na celu powierzenie polskiego tronu przedstawicielowi domu habsburskiego, popierając kandydaturę Henryka III Walezego. Podczas elekcji roku 1575, Jan Zamoyski zajął analogiczne stanowisko, tym razem opowiadając się za możliwością powierzenia polskiej korony Stefanowi Batoremu.

Sukcesom na arenie politycznej towarzyszyło uznanie w kręgach wojskowości oraz administracji. Z nastaniem roku 1576 Zamoyski został kanclerzem koronnym, w roku 1578 Wielkim Kanclerzem Koronnym, a w roku 1581 Hetmanem Wielkim Koronnym Rzeczpospolitej Obojga Narodów.

Król Stefan Batory widział w Zamoyskim swoją przysłowiową prawą rękę. Monarcha mógł liczyć na poparcie zamożnego magnata w prowadzonej przez Rzeczpospolitą polityce anty-habsburskiej oraz anty-tureckiej, jak również w zakresie działań mających na celu wzmocnienie władzy oraz autorytetu królewskiego, kosztem osłabiania niezwykle uprzywilejowanej grupy magnackiej. Na Janie Zamoyskim spoczęła także duża doza odpowiedzialności za przygotowania do wojny polsko-rosyjskiej z lat 1579-1581. Podczas wspomnianego konfliktu udało się Zamoyskiemu zdobyć takie twierdze jak Weliże oraz Zawołość.

W roku 1586 Jan Zamoyski przyczynił się do zdobycia tronu państwa polskiego przez Zygmunta III Wazę. Gdyby nie pomoc Zamoyskiego oraz wygrana przez niego bitwa pod Byczyną, prawdopodobnie magnatom polskim, wspierającym kandydaturę Maksymiliana II na króla polskiego, udałoby się siłą zdobyć Kraków. Zwycięstwo Zamoyskiego spowodowało uwięzienie Habsburga w Krasnymstawie, oraz zmuszenie go do zrzeczenia się praw do sprawowania władzy w Rzeczpospolitej.

Pomimo pomocy okazanej królowi Zygmuntowi III Wazie w sięgnięciu po polską koronę, w bardzo krótkim czasie kanclerz stanął wśród zagorzałych przeciwników monarszej polityki. Niechęć Zamoyskiego wzbudzały zwłaszcza plany Zygmunta III, wzmocnienia władzy królewskiej w oparciu, oraz we współpracy, z domem habsburskim. Przeciwnicy monarchy z dużą dozą niezadowolenia patrzyli także na jego inicjatywę wiązania się sojuszem z kontrreformatami, mającymi pomóc mu w odzyskaniu praw do tronu w rodzimej Szwecji.

Sam król Zygmunt III, także nie darzył wpływowego magnata swoją przyjaźnią oraz sympatią. Świadomy wpływów Zamoyskiego, zwyczajnie się go lękał. Lęk ten potęgował się tym bardziej, że nie istniało w Rzeczpospolitej prawo, które pozwalałoby na odwołanie przez monarchę osoby pełniącej godność kanclerską.

Podobnie jak intensyfikowała się niechęć Zygmunta III do Jana Zamoyskiego, tak wzbierała na sile nienawiść hetmana do jego władcy. Niemal na każdym kroku Zamoyski demonstrował swój niechętny stosunek do króla, traktując go jako natrętnego obcokrajowca, manifestując swoją tolerancję religijną, oraz swój sprzeciw dla rosnącego w siłę polskiego kościoła katolickiego oraz zakonu Jezuitów. Zamoyski nie lękał się także, ostrzegając braci szlachciców oraz magnatów przed niepotrzebnym mieszaniem się w sprawy wewnętrzne (dynastyczne) państwa szwedzkiego. Uważał, że występowanie w charakterze strony w konflikcie o władzę w obcym państwie, grozi wojną, oraz uczyni Rzeczpospolitą słabszą na wypadek jakże realnego sporu z Turcją. Wszelkie działania podejmowane przez kanclerza miały na celu blokowanie ewentualnych (planowanych przez Zygmunta III) autorytarnych wizji sprawowania władzy w Rzeczpospolitej.

Ostatecznie do otwartego sporu pomiędzy monarchą a Zamoyskim doszło podczas odbywającego się w roku 1592, sejmu. To właśnie wówczas kanclerz odkrył, że Zygmunt III za wsparcie Habsburgów w jego walce o koronę szwedzką, gotów jest scedować na rzecz domu austriackiego, prawa do tronu i władztwa polskiego. Spisek Zygmunta III był tak ewidentny, że o pomyłce nie mogło być mowy.

Oczywiście, Janowi Zamoyskiemu nie udało się po roku 1592 zdetronizować króla. Zaangażował się więc w politykę mołdawską. Walcząc przeciw hospodarowi Michałowi Walecznemu (1600 rok), Zamoyski zwrócił władztwo mołdawskie Jeremiemu Mohyle. Nie pozostawił także bez wsparcia brata Jeremiego, pomagając mu w sięgnięciu po tron władców węgierskich.

Podczas konfrontacji polsko-szwedzkiej lat 1600-1601, Jan Zamoyski dowodził wojskami polskimi, biorącymi żywy udział w starciach o ziemie inflanckie. W roku 1600 hetman poskromił nieprzyjaciela w kilku bitwach, przejmując szwedzkie zamki. Rok później (1601) jego łupami stały się Wolmar i Fellin, zaś w roku 1602 - twierdza Biały Kamień. Wobec trudów wyprawy i nie najlepszego stanu zdrowia, w roku 1602 Jan Zamoyski zrezygnował z dalszego udziału w wojnie.

Uznanie królów, pozycja męża stanu oraz doświadczonego wojskowego to nie jedyne splendory, jakich doświadczył Zamoyski. W Rzeczpospolitej II połowy XVI stulecia uchodził on za człowieka niezwykle majętnego. Jak się szacuje, kanclerz miał być posiadaczem 11 miast, 200 wsi, oraz dzierżawcą 112 królewskich miast oraz 612 wsi. Ze swego bogactwa uczynił jednak Zamoyski wielki użytek, między innymi zakładając w roku 1580 miasto Zamość, oraz fundując w roku 1595 Akademię Zamojską.