Sumerowie, których pochodzenia do dzisiaj nie da się określić dokładnie, w IV tysiącleciu p.n.e. utworzyli na południu Mezopotamii własne państwa. Nie byli jednak w stanie zjednoczyć ich w jeden silny organizm państwowy. Nie byli liczebnie silni, ale stworzyli wysoką kulturę, która oddziaływała na cały Starożytny Wschód. W gminach wiejskich już w III tysiącleciu p.n.e. powstała prywatna własność. W ośrodkach miejskich, z których najważniejsze to Ur, Uruk i Lagasz życie polityczne, religijne i gospodarcze koncentrowało się wokół świątyń. Kapłan dzierżył jednocześnie najwyższą władzę króla. Król-kapłan sprawował władzę administracyjną, wojskową i sądowniczą. Z czasem uprawnienia te zostały uszczuplone przez wyodrębnienie się naczelnika wojskowego. Władzę naczelnika wspierali wojownicy tworzący arystokrację. Naczelnicy zakładali dynastie, a największą potęgę osiągnęli Sumerowie za panowania I dynastii z Ur około roku 2500 p.n.e.

Sumerowie wierzyli w demony. Początkowo każde miasto czciło własnych bogów, z czasem wykształciła się grupa bogów wspólna dla wszystkich Sumerów. Budowano im ogromne świątynie, a przy nich zigguraty, czyli niewiadomego przeznaczenia wielostopniowe wieże. Największym kultem cieszyły się bóstwa płodności - Innana i Dumuzi.

Ze względu na rolnictwo i hodowlę bydła będące podstawą gospodarki rozwinęli Sumerowie system irygacyjny. Kanały budował i oczyszczał chłop. Otwarcie nowego, ważnego kanału stawało się wielkim wydarzeniem. Wynaleźli własny system miar i wag, w którym jednostkami miary był palec, dłoń, stopa i łokieć, a wag i- talent czyli około 30 kilogramów. Odkryli też zero i system sześćdziesiętny To właśnie Sumerowie produkowali cegłę i z niej wznosili budynki. Początkowo posługiwali się cegłą świeżą, później zaczęto ją także suszyć na słońcu i wypalać. W budownictwie stosowali też sklepienia łukowe. Sumerom zawdzięczamy także odkrycie koła garncarskiego i koła do wozu, zegara a także stopu miedzi i cyny czyli brązu. Wynaleźli kolorowe szkło, na bardzo wysokim poziomie stała ich sztuka złotnicza. Ogromnym osiągnięciem Sumerów było pismo klinowe powstałe pod koniec IV tysiąclecia p.n.e., a wywodzące się z pisma piktograficznego, zawierające około 500 znaków. Przejęto je następnie w Azji Mniejszej, Fenicji, Syrii, zachodnim Iranie. Pisano na glinianych tabliczkach tzw. rysikiem, czyli ostro zakończoną trzciną. Nauka pisania trwająca wiele lat odbywała się w szkołach. W piśmie Sumerów zastosowano po raz pierwszy fonetyczne utrwalanie mowy poprzez użycie sylab i zgłosek. Sumerowie używali też ideogramów, które symbolizowały całe słowa. Trudności z odczytaniem pisma Sumerów powoduje fakt, iż te same znaki często były stosowane na oznaczenie różnych rzeczy. Sumerowie tworzyli epopeje mitologiczne opowiadające historie bogów, w poemacie o Gilgameszu pojawił się po raz pierwszy motyw potopu. Z przyczyn praktycznych tworzyli też kodeksy prawne.

W połowie trzeciego tysiąclecia p.n.e. Sumerowie ulegli Semitom dowodzonym przez Sargona z Akadu. Sumerowie zdołali jeszcze około 2100 roku p.n.e. przeżyć renesans, na co wpływ miała zapewne ogromna siła ich kultury. Zbyt silne były już jednak wpływy Semitów-Akadów, stąd okres ten nazywa się okresem sumero-akadyjskim, a państwo Sumero-Akadem. Dominującą rolę odgrywało w tym okresie miasto Ur, ale coraz bardziej słabł już wtedy żywioł sumeryjski. Sumero-Akad był atakowany zwłaszcza przez Elamitów. Ostateczny cios zadali jednak Sumerom nowi przybysze - semiccy Amoryci skupieni wokół Babilonu. Walka o Sumero-Akad toczyła się długo, a zwycięsko wyszedł z niej władca Babilonu- Hammurabi. Sumerowie zostali wchłonięci przez Semitów, a ich spuściznę kulturalną przejęli Amoryci, którzy nie byli jednak tak twórczy jak Sumerowie.