MEROWINGOWIE

Frankowie zwyciężeni przez cesarza rzymskiego Aureliana w drugiej połowie IV stulecia, osiedlili się pomiędzy Menem a dolnym Renem, zachowując status tzw. "sprzymierzeńców". Spora grupa spośród nich zajęła obszary na prawobrzeżu środkowego Renu (centralnym punktem ich państwa stała się Kolonia). Z kolei Frankowie Saliccy, wykorzystali trudności cesarstwa i osiedlili się na wybrzeżu Morza Północnego (w późniejszym okresie macierzyste tereny Franków określano mianem Austrii lub Austrazji). Pierwszym władcą został Klodiusz, który otrzymał od cesarza Walentyniana godność legata, a w dowód lojalności wysłał na dwór cesarski do Rawenny swojego syna, Merowiusza. Tak Klodiusz, jak i Merowiusz wspomagali Rzymian w wojnach z Sasami i Hunami.

Zjednoczenia plemion frankijskich dokonał dopiero wnuk Merowiusza, Chlodwig. Rozpoczął on od podporządkowania obszarów Galii pomiędzy Sommą, Loarą i kanałem La Manche, gdzie dotychczas utrzymywała się władza Rzymian (tereny te były nazywane Neustrią). Równocześnie duchowni działający na obszarach Galii zajmowali się nawracaniem Franków na chrześcijaństwo. Sporym sukcesem biskupów było małżeństwo Chlodwiga z wywodzącą się z katolickiego regionu Burgundii Klotyldą. W 496 roku władca wystąpił przeciw jednemu z silnych germańskich plemion, Alemanom. Po odniesionym zwycięstwie, w dniu 25 grudnia roku 496 Chlodwig przyjął chrzest. Zyskał dzięki temu poparcie miejscowej społeczności katolickiej, a także Konstantynopola.

Około 500 roku Chlodwig interweniował na terytorium Burgundii, gdzie rodzina jego małżonki toczyła dynastyczne spory i osadził przyjaznego sobie kandydata na tamtejszym tronie. W przeciągu następnych kilku lat, zachęcony przez cesarską dyplomację, dążącą do pokonania Gotów, Chlodwig przypuścił atak na Wizygotów. W 507 roku zginął wizygocki król Alaryk II, a Frankowi opanowali obszary od Loary po podnóża Pirenejów. Na podbitych terytoriach nastąpiła dosyć szybka asymilacja ludności germańskiej i galo-rzymskiej, albowiem osiedlający się tam Frankowie nie byli liczni i nie zażądali podziału ziemi, zadowolili się jedynie konfiskatą dóbr najbogatszych Wizygotów.

Chlodwig zmarł w 511 roku w Paryżu. Dzieło zjednoczenia było kontynuowane przez jego synów, którzy przyłączyli Prowansję i Burgundię. Jednakże zwyczajowy podział królestwa pomiędzy synów panującego i wzrost znaczenia możnowładców spowodował osłabienie centralnej władzy i wyodrębnienie się dzielnic: Burgundii, Neustrii i Austrazji. Utrzymaniu jedności kraju nie sprzyjała również duża śmiertelność pośród Merowingów, spowodowana genetycznymi chorobami. W takiej sytuacji rzeczywista władza przechodziła powoli w ręce najważniejszych urzędników dworskich zwanych majordomami. Jeden spośród nich, pochodzący z Austrazji Grimoald podjął w 656 roku próbę przejęcia tronu. Jednak zamach został udaremniony przez możnych, a sam Grimoald poległ.

KAROLINGOWIE

Osłabiona władza królewska oraz upadek autorytetu merowińskiej dynastii sprzyjały rozkwitowi potęg frankijskich możnowładców. Jeden z takich wpływowych rodów, nazwany później Karolingami, zdołał już na początku VII stulecia zagarnąć urząd majordoma dla siebie.

Karol Młot, zwany tak dlatego, że był obdarzony niezwykłą siłą, prowadził dalej dzieło konsolidacji. Nie chcąc powtórzyć losów Grimoalda, pozostawił Merowingów na tronie, zadowalając się jedynie władzą taktyczną. W okresie jego rządów nastąpiła z obszaru kalifatu hiszpańskiego napaść Arabów na południową Akwitanię. Karol Młot zdołał zadać im klęskę w bitwie pod Poitiers z 732 roku.

Pomyślność militarną Frankowie zawdzięczali reformie wojskowej, polegającej na reorganizacji oddziałów oraz zastąpieniu części piechoty ciężko - i lekkozbrojną jazdą. W rewanżu za obowiązek pełnienia służby w wojsku wojownicy dostawali grunty. Pozycja Karola stała się tak silna, iż przed śmiercią dokonał on podziału państwa pomiędzy swoich synów, jak to czynili prawowici królowie.

Sytuację opanował młodszy syn Karola Młota Pepin Krótki. Pepin ciągle obawiał się, iż zamach na prawa dziedziczne Merowingów do tronu frankijskiego może zmobilizować możnych do działań opozycyjnych. Dlatego też postanowił powołać się na autorytet papieża, a był to akurat bardzo dogodny czas do takiego działania, albowiem papiestwu mocno zagrażali plemiona Longobardów.

W pierwszej połowie VI stulecia Longobardowie opuścili obszary Panonii i wkroczyli na terytorium Italii, opanowując je aż po rzekę Pad. Ich ekspansję czasowo zahamowały trudności wewnętrzne, lecz w połowie VIII wieku, widząc, iż papież nie może się spodziewać pomocy ze strony Bizancjum, postanowili anektować Egzarchat Raweński. Papieżowi w zaistniałej sytuacji na gwałt potrzebni byli sojusznicy. Gdy do Rzymu dotarło frankijskie poselstwo, chcąc wysondować opinie w kwestii ewentualnego usunięcia słabych Merowingów, papież udzielił Pepinowi poparcia, otrzymując pomoc zbrojną.

W listopadzie roku 751 zgromadzenie możnych opowiedziało się za detronizacją Merowingów. Ostatniego spośród nich, Childeryka III ostrzyżono (w merowińskiej tradycji broda i długie włosy były nieodłącznym insygnium władcy) i zamknięto w klasztorze. Niebawem Pepinowi przyznano królewski tytuł i w taki sposób rozpoczęła rządy nowa dynastia na frankijskim tronie - Karolingowie.

Podczas dwóch wojennych kampanii z lat 754 oraz 756 Pepin zwyciężył Longobardów, a zabrane im ziemie oddał papieżowi. Był to jednocześnie początek Państwa Kościelnego. W związku z niezadowoleniem możnych z interwencji w Italii zawarty został pokój przypieczętowany małżeństwami księżniczek longobardzkich z synami Pepina.

Możni, widząc możliwości większych zysków, pragnęli toczyć walki z Arabami i Saracenami. Po kilkuletnich bojach wojska frankijskie zdołały wyprzeć ich poza Pireneje przyłączając Akwitanię do swojego państwa. Umierając, zgodnie z frankijskim zwyczajem, Pepin dokonał podziału kraju pomiędzy swych synów. Starszy z nich, Karol skorzystał z przedwczesnej śmierci brata i przejął jego dzielnicę. Doprowadziło to do protestów żony zmarłego, longobardzkiej księżniczki, która chciała zagwarantować owe obszary dla swoich synów. Na wiosnę roku 773 rozpoczęła się kolejna wojną Franków z Longobardami, która zakończyła się zdobyciem stolicy Longobardów - Pawii oraz przyjęciem godności króla Longobardów przez Karola. Frankom sprzyjała spora grupa longobardzkich możnych, którzy we władzy energicznych Karolingów dostrzegali szansę na bogactwo i awans. Taką okazję przysparzały konflikty zbrojne prowadzone przez króla Karola Wielkiego. Miało się okazać, że wypełnią one cały jego 46-letni okres panowania.

Najdłużej trwały wojny prowadzone przez Franków z plemionami Sasów. Już w roku 772 Karol rozpoczął systematyczny podbój ich ziem, a także regularną chrystianizację. Ludność saska postawiła jednak zaciekły opór, w przeciwieństwie do arystokracji, która po upadku powstania pod przywództwem Widukinda, opowiedziała się po stronie Franków.

Działania militarne na wschodzie musiały w końcu zaowocować spotkaniem z plemionami słowiańskimi zamieszkującymi obszary nad Salą i Łabą. W walkach przeciwko Sasom pomocy Frankom udzielali Obodryci. Nieprzyjazna postawa Luciców, Serbów i Łużyczan spowodowała podjęcie przez Karola kilku wypraw przeciwko nim. Miały one miejsce w: 782, 789 oraz 805-806 r. i zmusiły ich do uiszczania trybutu.

Wcześniej toczone działania wojenne przeciwko Arabom nie zażegnały ciążącej z południa groźby. W 777 roku Karol wkroczył ze swymi oddziałami do Hiszpanii, lecz z początku owe działania nie przynosiły sukcesów. W czasie odwrotu Frankowie doznali poważnych strat na terenie kraju Basków. Wydarzenia te zostały opisane w XII-wiecznym eposie "Pieśń o Rolandzie", w którym autor sławi rycerskie ideały: lojalność, wierność, męstwo. W roku 793 Arabowie ponownie wkroczyli do Akwitanii, jednak zostali zwyciężeni, a w 811 roku Karol przyłączył obszary leżące po południowej stronie Pirenejów, aż do rzeki Ebro. Nowo zdobyte regiony nazwano monarchią hiszpańską.

Karol zadał także klęskę wojowniczemu plemieniu Awarów, którzy gnębili swoimi inwazjami Słowian bałkańskich, po czym zajął fragment ich ziem. W skład swojego państwa przyłączył Bawarię, pozbawiając tronu ostatniego suwerennego księcia - Tassilona.

W słowiańskich językach, nazwa niezależnego władcy, a zatem króla, wywodzi się od imienia najwybitniejszego władcy karolińskiego - Karola Wielkiego.

RESTAURACJA CESARSTWA RZYMSKIEGO

Pod koniec VIII stulecia w środowisku Karola Wielkiego narodziła się myśl, aby doprowadzić do zespolenia jego władztwa z Cesarstwem Wschodniorzymskim poprzez małżeństwo wielkiego władcy Franków z władającą wtenczas w Bizancjum cesarzową Ireną. Wówczas powstała w Rzymie koncepcja, aby wskrzesić nie tylko pradawne cesarstwo Zachodnie, ale jednocześnie przywrócić światu łaciński wymiar. Leżało to szczególnie w interesie papiestwa, które obawiało się utracenia prymatu na łonie Kościoła, gdyż stolicą cesarstwa już od wielu wieków był Konstantynopol. Wskrzeszenie Cesarstwa Zachodniorzymskiego miało przywrócić blask staremu Rzymowi.

Kierując się takimi przesłankami papież Leon III koronował Karola na cesarza podczas jego wizyty w 800 roku w Rzymie. Papież złożył po koronacji przysięgę wierności nowemu cesarzowi. Bizancjum z początku protestowało, lecz po okresie kilkunastu lat również wschodni cesarze uznali cesarski tytuł Karola Wielkiego. W taki oto sposób frankijscy królowie zostali spadkobiercami zachodniorzymskich cesarzy, a dla chrześcijan z Zachodu stali się ich największą świecką władzą.

Karol Wielki, koncentrując w swoich rękach całość władzy w państwie, podporządkowywał swojej kontroli również Kościół. Wzorem kilku cesarzy antycznych i bizantyjskich aktywnie brał udział w rozwiązywaniu sporów teologicznych, a czasami narzucał zachodniemu kościołowi własne postanowienia wbrew stanowisku papieża i większości biskupów.

ROSPAD CESARSTWA KAROLA WIELKIEGO

Po śmierci najwybitniejszego z władców z niespotykaną dotąd siłą dały się poznać czynniki odśrodkowe w jego królestwie, a następca Karola Ludwik Pobożny nie potrafił kontynuować dzieła swego wielkiego ojca. Poszczególne regiony monarchii wyraźnie się odróżniały od siebie, czy to tradycjami, rozwojem gospodarczym, czy strukturą społeczną. Ziemie położone na prawym brzegu Renu, szczególnie te ostatnio podporządkowane przez Karola Wielkiego, były mniej zaludnione, dalekie od szlaków większej wymiany towarowej, a ponadto świeżo schrystianizowane, co wyraźnie nie sprzyjało odczuciu nieskrępowania. Do rozpadu karolińskiej jedności przyczyniła się również nowa fala wyniszczających najazdów: Normanów od północy oraz Węgrów ze wschodu.

Ostatecznie w roku 843 dokonano w miejscowości Verdun podziału karolińskiej monarchii między trzech potomków Ludwika Pobożnego: Lotara, Karola ŁysegoLudwika Niemieckiego. Znaczenie tego traktatu polegało na fakcie, iż w obrębie ustalonych tam granic zaczęły się zarysowywać nowe państwa zachodniej Europy: NiemcyFrancja. Posiadłości Karola Łysego były w przeważającej większości zamieszkane przez ludność romańską, z kolei dziedzictwo Ludwika obejmowało obszary germańskie. Trzecie spośród wydzielonych królestw, należące do Lotara, nie wytworzyło podstaw do zbudowania trwałej organizacji państwowej, a serce tego królestwa, późniejsze Alzacja i Lotaryngia, jeszcze XX stuleciu stanowiły przedmiot sporu pomiędzy Niemcami a Francją.

Sukcesorom Karola Wielkiego nie powiodło się również utrzymanie cesarskiej władzy. Odnowiona została ona dopiero przez niemieckiego króla z dynastii saskiej Ottona I, koronowanego w roku 962 na cesarza w Rzymie.

KRÓLESTWO KAPETYNGÓW

Protoplastą nowej dynastii był potomek wpływowego rodu alemańskiego Karol Mocny, który został poddanym francuskiego króla Karola II Łysego. W roku 866 zginął on w walkach z Normanami. Synem jego był hrabia Paryża Odo, który w 887 roku został wybrany na nowego władcę Francji. Przy dokonywaniu tego wyboru pominięto żyjącego przedstawiciela rodu Karolingów. Przez kolejne stulecie potomkowie Roberta Mocnego rywalizowali z Karolingami o francuski tron. W roku 987 tytuł monarszy zdobył Hugo Kapet i od jego imienia pochodzi nazwa nowej dynastii panującej.

Autorytet nowej dynastii został wsparty przez francuski Kościół. Największe niebezpieczeństwo pojawiło się przed Kapetyngami w XII stuleciu, kiedy angielscy królowie z rodu Plantagenetów poprzez dynastyczne koligacje zjednoczyli w swoich rękach całe zachodnie wybrzeża Francji. Dzięki umiejętnym działaniom Filipa II Augusta oraz jego następców, Kapetyngowie zdołali odebrać lub wymusić zależność lenną na posiadłościach angielskich na terytorium Francji i tym samym powiększyć królewską domenę. Wnuk wspomnianego Filipa Augusta, wybitny król Ludwik IX Święty, wzmocnił państwo i uzyskał dla Francji międzynarodowy autorytet.

Kiedy bezpotomnie zmarł Karol VI Piękny, w roku 1328 tytuł monarchy Francji przyjął jego bratanek, Filip IV, będący dotychczas hrabią Valois. On zapoczątkował panowanie we Francji nowej dynastii Walezjuszów.