Państwo Rurykowiczów zaczęło się rozkładać po śmierci Włodzimierza Wielkiego w 1015 roku. (faktyczny podział na dzielnice od 1054 roku). O przyspieszeniu tego procesu zdecydował rozwój wielkiej własności ziemskiej, polityczne wzmocnienie pozycji bojarów, a także wzrost pozycji i powolne usamodzielnianie się miast. Ustalony przez Jarosława Mądrego (1019-1054), księcia Nowogrodu i syna Włodzimierza skomplikowany system dziedziczenia przyspieszył ten proces. Książe ten wyznaczył swoim potomnym dzielnice i ustalił, ż najstarszy syn będzie władał Kijowem i jako wielki książę uzyska władzę zwierzchnią nad braćmi Już w początkach XII wieku doszło do złamania tego planu, choć na krótko ziemie ruskie zjednoczył książę kijowski (a potem perejasławski) Włodzimierza Monomachia (1113-1125). Od jego imienia pochodzi pojęcia czapka Monomachia- symbol władzy carskiej. W połowie XII wieku można już mówić o następujących księstwach dzielnicowych: Nowogrodzkim, Rostowsko-Suzdalskim, Muromsko-riazańskim, Smoleńskim, Kijowskim, Czernihowskim, Siewierskim, Perejasławskim, Wołyńskim, Halickim, Połockim i Turowsko-Pińskim.

Wojny domowe i najazdy połowieckie dezorganizowały życie na Rusi. Nastąpił upadek Kijowa, a wzmocnieniu uległą tzw. Ruś Zalewska położona w dorzeczu górnej Wołgi, księstwo halickie, które obejmowało rozległe tereny od Podlasia po Bukowinę oraz Nowogród zw. Wielkim. Znamiennym przejawem słabości Kijowa było zachowanie się Andrzeja Bogolubskiego, księcia rostowsko-suzdalskiego w latach 1157-1175, który przeniósł stolicę z Kijowa do Włodzimierz nad Klaźmą.

Jednak co wymaga podkreślenia, ziemie ruskie mino rozdrobnienia dzielnicowego, cechowało podobieństwo rozwoju społecznego i kulturalnego (choć przodował w tym rozwoju niewątpliwie Nowogród Wielki, który stał się typową republika kupiecką). Zadecydowała o tym w dużym stopniu chrystianizacja i w ślad za nią przemożny wpływa cywilizacji bizantyńskiej, w kręgu której Ruś znajdowała się przed najazdem mongolskim. Wpływy cywilizacji zachodniej, oddziałujące na księstwo halickie i Nowogród, zaznaczyły się wówczas bardzo słabo. Bardzo ważnym elementem rozwoju kultury ruskiej było piśmiennictwo w języku narodowym. Podczas gdy na zachodzie Europy łacina ograniczała dostęp do kultury pisma, na Rusi język liturgii i duchowieństwa był tożsamy z językiem ludności. Między 1234 a 1240 rokiem całą Rus poza Nowogrodem znalazła się pod panowaniem imperium mongolskiego.

*.

Tymczasem na Dalekim Wschodzie na obszarach dzisiejszej Mongolii, Mandżurii i południowo-wschodniej Syberii plemiona mongolskie weszły w ciągu XII wieku w okres głębokich przemian społecznych. Ustrój rodowy uległ rozkładowi. Na czoło wysunęły się rodziny, które znalazły się na czele wspólnot nowego typu (posiadacze największych stad uzależnili od siebie uboższych współplemieńców) o charakterze militarnym zwanych ordami. One zaś łączyły się w jednostki wyższego rządu - plemiona. Rządzili nimi wodzowie, którym przysługiwał tytuł chagana (chana) i nieograniczona władza nad współplemieńcami. W 1206 roku państwo zorganizował jeden z wodzów plemiennych Temudżyn. Przyjął on tytuł wielkiego chana - Czyngis Chana. Mongołowie zwani później od jednego ze swych plemion Tatarami zaatakowali w 1211 północne Chiny którym narzucili swe zwierzchnictwo, a wcześniej w 1209 roku rozpoczęto podbój Turkiestanu, który także zakończył się zwycięstwem Mongołów. Państwo stworzone przez Temudżyna sięgało od Chin Północnych po Kaukaz i Morze Kaspijskie. Wtedy to też powstała koncepcja uzależnienia od Czyngis-chana wszystkich ludów pochodzenia tureckiego. Zagrożony chan połowiecki zwrócił się o pomoc do ks. halickiego. Zorganizowana przez niego koalicja książąt ruskich, w sprzymierzeniu z Połowcami, poniosła w walce z Mongołami straszna klęskę nad rzeką Kałką w 1223 roku w pobliżu Morza Azowskiego. Przegrana przesądziła o lasach Połowców. Swoje zwycięstwo zawdzięczali Mongołowie nie tyle przewadze liczebnej ile nowej taktyce i organizacji wojska. Było ono podzielone według systemu dziesiętnego, a więc na 10, 100 ,1000 i dziesiątki tysięcy. Każda jednostka miała swego dowódcę, który kierował jej działaniem i był za nią odpowiedzialny. Dawało to przewagę nad bezwładnymi wojskami przeciwnika. Wojsko mongolskie składało się wyłącznie z wyćwiczonej jazdy -poruszało się więc szybko. Odznaczała się ona niesłychana ruchliwością i szybkości dziennego przemarszu - 100 kilometrów. Jednolicie uzbrojona i wyekwipowana jazda dzieliła się na ciężkozbrojną, przeznaczoną do szarży i lekkozbrojnych łuczników Mieli też przewagę pod względem taktycznym. Przed każdą wyprawą wywiad przeprowadzał staranne rozpoznanie przeciwnika. Dowódcy mongolscy w przeciwieństwie do zachodnich nie walczyli w pierwszych szeregach, ale pozostawali na tyłach by stamtąd kierować całą akcją. Najazdy mongolskie budziły grozę, ponieważ dopuszczali się oni niewiarygodnych okrucieństw, mordując nieraz całe wsie i miasta. Czyngis chan przeszedł do tradycji jako ten, który budował piramidy z obciętych głów ludzkich.

Czyngis- chan był nie tylko wielkim zdobywcą lecz też genialnym organizatorem. Zdobytym przez siebie krajom, przyznawał szeroką autonomię w sprawach cywilnych, pozostawiając władzę w rękach miejscowych monarchów. Dla siebie zachował jedynie ogólną kontrolę. Pod wyłączny zarząd Mongołów przeszły jednak wojsko i finanse. Wielka tolerancja w dziedzinie religijnej i narodowościowej. Na pobitych terenach odbudowywali zniszczenia, wspierali miejscowy przemysł i handel. Otaczali opieką naukę i sztukę. Od kiedy stali się panami rozległego państwa, zaprowadzili w nim jednolity system rządów i zapewnili ludom zamieszkującym te ziemie opiekę i pokój. Owa Pax Mongolia przyczyniła się do otwarcia zamkniętych od dawna dróg łączących Wschód z Zachodem.

Czyngis-chan zmarł w 1227 roku, umierając podzielił swoje państwo na 4 części. (Mongolię Zach, Mongolię Wsch, Turkiestan, Step Kipczacki- Połowcy). Jedność państwa została zachowana poprzez wyznaczenie wielkiego (tzw. zwierzchniego) chana. Został nim jego syn Udegaj. Na wschodzie zagarnął resztę północnych Chin, opanował Koreę i zaatakował południowe Chiny. W 1231 roku narzucił zwierzchnictwo Azejberdżanowi, a w 1239 roku Gruzji. Ze stepu Kipczaskego którym władał Batu-chan w 1236 roku zaatakował państwo Bułgarów kamskich, w 1237 roku Ruś Zalewską paląc kolejno Riazań, Kołomnę, Moskwę, Włodzimierz nad Klaźmą, Suzdal i Rostów; w 1238 roku nastąpił klęska wielkiego księcia włodzimierskiego z Batu-chanem w bitwie nad rzeką Sitą. Na przełomie 1239-1240 Mongołowie ruszyli na zachód - książęta czernihowski i perejasławski próbowali bronić swych ziem, ale na próżno. W 1240 roku został także zniszczony i spalony Kijów. Właściwym celem tej kampanii było zdobycie Węgier, a pośrednio zaatakowanie Polski. W bitwie pod Legnicą w 1241 roku nastąpił pogrom wojsk polskich i śmierć dowodzącego Henryka Pobożnego, ks. śląskiego (Polska jeszcze dwukrotnie w 1259 roku i 1287 roku była obiektem ataku tatarskiego). W końcu 1241 roku zmarł Ugedej i Batu-chan wycofał się z Węgier . Z krajów dotkniętych najazdem w latach 1240-1241 tylko Ruś pozostała pod władzą tatarską. Ażeby utrzymać swą zwierzchność najeźdźcy ustanowili namiestników, zwanych z turecka baskakami. Ich głównym zadaniem było ściąganie daniny z miejscowej ludności. Zgodnie z swą tradycja Tatarzy nie wtrącali się w sprawy wewnętrzne podbitego kraju wymagali jedynie, ażby książęta ruscy uzyskali pisemną zgodę na sprawowanie władzy (jarłyk). Ażeby ułatwić sobie zarząd nad rozbitym krajem na dzielnice, Tatarzy składali na barki wielkiego księcia pełną odpowiedzialność za utrzymanie porządku na Rusi. Stał on się wobec powyższego prawdziwym zwierzchnikiem innych książąt i w razie potrzeby mógł się odwołać do zbrojnej pomocy swych zwierzchników. Pierwszym wielkim księciem został z nominacji tatarskiej Jarosław. Wśród licznych książąt Rusi Zalewskiej wysunął się na czoło jego syn - Aleksander zw. Newskim od swego zwycięstwa nad Szwedami odniesionego nad brzegami tej rzeki w 1240 roku (Jak wiadomo Nowogród nie został podbity przez Mongołów, jednak jego pozycja była zagrożona przez pozycje państwa krzyżackiego oraz Szwedów, którzy w XII wieku podbili Finlandię. W 1240 roku wezwany do Nowogrodu Wielkiego na pomoc Książe zaleski Aleksander rozbił nad Newą wojska szwedzkie, a dwa lata później udało mu się odeprzeć oddziały krzyżackie. W późnym średniowieczu rządzony przez kupców Nowogród Wielki przeżywał okres wspaniałego rozwoju gospodarczego i kulturalnego). Aleksander Newski w 1246 roku otrzymał wielki jarłyk.

Ekspansja mongolska przebiegała także w Azji Zachodniej: podbicie Anatolii w 1241 roku, Armenii w 1243 roku, Bagdadu w 1258 roku , Mezopotamii w 1259 roku oraz Syrii w 1260 roku.

W 1259 roku doszło do rozbicia ostatecznego państwa Czyngis - chana. Oprócz Wielkiego Chanatu, który obejmował Mongolię, Chiny i Tybet, niezależność polityczną uzyskały chanat kipczacki oraz Złota Orda, chanat turkiestański i chanat perski. Islam w chanatach zachodnich, a buddyzm na wschodzie. Złota Orda utworzona w dorzeczu Wołgi, obejmowała południowo-zachodnią Syberię i sprawująca zwierzchnictwo nad księstwami ruskimi. Już od połowy XIV wieku Złota Orda zaczęła dzielić się na samodzielne chanaty. W dalszych dziejach Polski i Rusi dużą rolę odegrał chanat krymski, obejmujący płw. Krymski i wybrzeża Morza Azowskiego.

Ostatnim władcą mongolskim, który usiłował odbudować imperium Czyngis-chana był Timur Chromy zw. w Europie Tamerlanem (zm. 1405). Podporządkował sobie ogromne obszary od Morza Kaspijskiego i Czarnego po Zatokę Perską. Stolica państwa była Samarkanda. Jego wyprawy budzące grozę w całym świecie nie miały już jego miejsca za jego następców.

*

Różny stopień uzależnienia ziem ruskich przez Tatarów pogłębił ich rozbicie na 3 odrębne grupy. Jedną z nich stanowiła Ruś Zaleska najsilniej powiązana z Mongołami. Przezywała ona jednak głęboki proces rozdrobnienia feudalnego. Władcy ruscy uzyskujący od chanów tatarskich jarłyk (przywilej) na wielkie księstwo obejmowali w posiadanie Włodzimierz nad Klaźmią. Wśród rywali księcia zaleskiego znalazł się i Moskwa. Jej dogodne położenie między Nowogrodem Wielkim a Riazaniem wpływała na zmniejszenie niebezpieczeństwa ze strony obcych najazdów. Księstwo moskiewskie umocnił syn Aleksandra Newskiego, a jego wnuk Jerzy w 1308 roku przeniósł do Moskwy stolicę z Włodzimierza nad Klaźmią. Za rządów Iwana Kality (1325-1340) księstwo to nadal umacniało. Iwan Kalita w 1228 roku otrzymał tytuł wielkoksiążęcy, której od tej pory wiązał się na stałe z księstwem moskiewskim. Wnuk Iwana Kality - Dymitr w 1380 roku pokonał Mongołów nad górnym Donem na tzw. Kulikowy Polu (stąd przydomek Doński). Było to pierwsze wielkie zwycięstwo nad Tatarami, ale nie oznaczało ono całkowitego zrzucenia jarzma tatarskiego ( w 1399 roku wojska litewskie i ruskie zostały podbite przez Tatarów nad Worsklą). Udało się to dopiero w 1480 roku za panowania księcia moskiewskiego Iwana III Wasilewicza (1462-1505), który przestał płacić haracz Złotej Ordzie, która wewnętrznie rozbita nie potrafiła się temu przeciwstawić. Książę ten rozpoczął systematyczny i udany proces jednoczenia ziem ruskich wokół Moskwy. Pierwszym wielkim sukcesem było podporządkowanie sobie Nowogrodu Wielkiego w 1471 roku. Następnie w latach 1492-1522 państwo moskiewskie poszerzyło się o ziemię czernihowską, siewierską, pskowską, Smoleńsk. Upadek Złotej Ordy w 1502 umożliwił władcom moskiewskim w XVI wieku stopniowe opanowanie chanatów nadwołżańskich. W końcu XVI wieku ekspansja Moskwy na wschód doprowadziła do podporządkowania jej zachodniej Syberii. Terytorium państwa moskiewskiego między połową XV wieku a końcem XVI wieku powiększyło się przeszło 12-krotnie i stało się ono największym terytorialnie państwem europejskim.