Wiadomości ogólne:

Bieszczady jest to pasmo górskie, będące częścią Beskidów Lesistych (Beskidy Wschodnie) należących do systemu Karpat. W obrębie Polski znajduje się ich fragment - Beskidy Zachodnie. Rozciągają się one w Polsce południowo-wschodniej, na granicy ze Słowacją i Ukrainą, od Przełęczy Łupkowskiej i doliny Osławy i Osławicy na zachodzie do doliny Sanu i Przełęczy Użockiej na wschodzie.

Ukształtowanie powierzchni:

Bieszczady Zachodnie tworzą podłużne grzbiety o równoległym przebiegu z północnego-zachodu na południowy-wschód. Stanowi to tzw. układ rusztowy. Do głównych pasm górskich regionu należą pasma: Durnej (979 m n.p.m.), Chryszczatej (997 m n.p.m.), Wołosania (1 071 m n.p.m.) Rawki (1 302 m n.p.m.), Połoniny Wetlińskiej (1 253 m n.p.m.), Połoniny Caryńskiej (1 297 m n.p.m.), Tarnicy (1 346 m n.p.m.), Bukowego Berda (1 313 m n.p.m.), Krzemienia (1 335 m n.p.m.), Haliza (1 333 m n.p.m.) i pasmo graniczne. Pasma te są poprzecinane prostopadle przez doliny rzek i potoków górskich, do których dochodzą z kolei doliny boczne, biegnące równolegle do grzbietów. Nosi to nazwę kratowego (rusztowego) układu sieci rzecznej.

Bezwzględne wysokości szczytów bieszczadzkich wzniesień wzrastają w kierunku południowo-wschodnim, od 600 - 700 m n.p.m. do ponad 1 300 m n.p.m. Wysokości względne maksymalnie dochodzą do 700 m.

Górskie grzbiety Bieszczadów są przeważnie ostre, ze stromymi zboczami. W szczytowych partiach odsłaniają się niekiedy fragmenty litych skał i występują rumowiska skalne. Dla Bieszczadów charakterystyczne jest ponadto występowanie osuwisk. W ich obrębie znajduje się największe w polskich Kapratach osuwisko - na Chryszczatej (Zwezło), tworzy je około 12 mln m³ materiału skalnego i ziemi.

Na obszarze Bieszczad ma ponadto miejsce zachodzenie zjawisk tzw. kaptażu, to znaczy przechwytywania przez rzekę wód innej rzeki.

Najwyższym szczytem polskich Bieszczadów jest Tarnica, który wznosi się 1 346 m n.p.m.

Warunki geologiczne:

Bieszczady Zachodnie buduje tzw. flisz karpacki. Stanowią go leżące naprzemianlegle skały osadowe - zlepieńce, piaskowce, mułowce i iłowce. Powstały one na dnie istniejącego w eocenie (trzeciorzęd) na tym obszarze zbiornika morskiego (Oceanu Tetydy), na skutek działania prądów zawiesinowych, które doprowadziły do warstwowego ułożenia osadów. Na przełomie oligocenu i miocenu, w wyniku zderzenia płyt litosfery, doszło do sfałdowania osadów fliszowych. Powstał wówczas szereg płaszczowin, które stanowią nakładające się na siebie fałdy. W obrębie Bieszczadów Zachodnich znajdują się dwie płaszczowiny - dukielska i śląska. Przebiegają one z północnego-zachodu na południowy-wschód. Ich granicę stanowi tzw. strefa przeddukielska, którą tworzy pas obniżeń wypreparowanych w miękkich łupkach i piaskowcach. Ciągnie się on przez Wołosate, Ustrzyki Górne, Wetlinę, Cisną i Jabłonki. Płaszczowiny różnią się wiekiem budujących je osadów. Grzbiety płaszczowiny dukielskiej zbudowane są z piaskowców górnokredowych, z kolei śląskiej - z piaskowców oligoceńskich dolnych.

W obrębie strefy przeddukielskiej znajduje się tzw. łuska Bystrego, jest to miejsce, w którym wychodzą na powierzchnię najstarsze w Bieszczadach Zachodnich skały - pochodzące z dolnej kredy warstwy cieszyńskie i igockie. Znajdują się one pomiędzy Bystrem i Roztokami Dolnymi. Mają formę stromych, stożkowatych wzniesień, na zboczach których rozwinęły się gołoborza. Ponadto, z warstwami tymi związane jest występowanie kryształów górskich (tzw. diamenty marmorskie) w dolinie potoku Rabiańskiego.

Dna bieszczadzkich dolin rzecznych wypełniają osady aluwialne i deluwialne.

Stosunki wodne:

Główną rzeką polskiej części Bieszczad jest San. Charakteryzuje się dobrze rozwiniętym, asymetrycznym dorzeczem (o powierzchni 2 220 km²), w którym zdecydowanie przeważają dopływy lewe (południowe). Przez Bieszczady przebiega europejski dział wodny pomiędzy zlewiskiem Bałtyku i Morza Czarnego. Na obszarze Polski znajduje się niewielki fragment zlewiska Morza Czarnego - stanowią go rzeki Strwiąż i Mszanka (uchodzą do Dniestru) wraz z dopływami, a powierzchnia ich dorzecza na terenie naszego kraju zajmuje około 200 km².

Bieszczadzkie rzeki mają charakter górski. Cechują się dużym spadkiem i płynięciem w krętych, głęboko wciętych dolinach o stromych zboczach. W wielu miejscach tworzą przełomy (np. Wetliny, Osławy) lub niewysokie wodospady (np. na Wetlinie, w Starym Siole).

W obrębie Bieszczad znajdują się niewielkie jeziora osuwiskowe, powstałe w wyniku zatamowania potoków przez osuwiska skalne, m. in.: Jeziorko Szmaragdowe na Wetlinie pod Połomą i swa Jeziorka Duszatyńskie pod Chryszczatą. Utworzono tu ponadto dwa sztuczne zbiorniki wodne - Jezioro Solińskie i Jezioro Myczkowskie.

Surowce mineralne:

Bieszczady nie są regionem zasobnym w surowce mineralne. Jedynym ważnym surowcem, który na tych terenach eksploatowano, była ropa naftowa. Jej zasoby były jednak dość niewielkie i uległy prawie całkowitemu wyczerpaniu Ponadto, w Bieszczadach występuje obfitość surowców skalnych, przede wszystkim piaskowców, wykorzystywanych w budownictwie. Lokalnie zalegają tu także złoża rud żelaza, nie mają one jednak znaczenia gospodarczego.

Dużym bogactwem regionu są wody mineralne, zwłaszcza wody solankowe, siarczkowe i szczawy.

Warunki klimatyczne:

Bieszczady znajdują się w strefie klimatu umiarkowanego o cechach kontynentalnych. W ich obrębie wyróżnia się górskie piętra klimatyczne. Średnia roczna temperatura waha się od 7 - 7,5ºC w rejonie przedgórzy do 4 - 5ºC w wyższych partiach gór. Najzimniejszym miesiącem w roku jest luty, natomiast najcieplejszym lipiec. Wielkości opadów w Bieszczadach należą do największych w Polsce, a najobficiej występują w lipcu. Średnia roczna suma opadów waha się od 800 mm na przedgórzach do 1 200 mm w najwyższych piętrach gór. W zimie występują opady śniegu. Okres zalegania pokrywy śnieżnej wynosi od 19 na przedgórzach do 140 m na górskich szczytach. W Bieszczadach przeważają wiatry południowe, ponadto charakterystyczne są wiatry halne. Dla okresu zimowego typowe jest także występowanie inwersji temperatury, tzn. że w dolinach śródgórskich temperatury powietrza są niższe niż na obszarach wyżej położonych.

Szata roślinna:

Flora Bieszczadów została w dużym stopniu przekształcona przez człowieka. W XX wieku miała miejsce intensywna eksploatacja tutejszych lasów, co doprowadziło do znacznej ich degradacji i zaburzenia składów gatunkowych.

Na obszarze Bieszczad dominują lasy, które porastają około 70% powierzchni. W ich drzewostanie dominuje buk (48%), jodła (23%), olsza szara (14%), sosna (9%, głownie nasadzeniowa) i świerk (6%). Ponadto występują domieszki: grabu, jaworu, modrzewia i brzozy.

Ze względu na zmianę warunków klimatycznych wraz z wysokością na obszarze Bieszczad wyróżnia się piętra klimatyczno-roślinne:

1. piętro pogórzy - sięga 500 m n.p.m., porastają je lasy grądowe, tzn. wielogatunkowe lasy liściaste z dębem, grabem, jodłą i lipą. Poza tym występują tu torfowiska wysokie.

2. regiel dolny - rozciąga się powyżej 500 m n.p.m., jest to piętro buczyn karpackich z domieszką jodły i świerka,

3. piętro połonin (łąki górskie) - znajduje się powyżej 1 200 m n.p.m., występują tu trawy i niskie krzewinki, a miejscami także zarośla jarzębiny i olchy kosej. Na skałkach rozwijają się murawy naskalne.

Charakterystyczną cechą Bieszczad Zachodnich jest niski przebieg górnej granicy lasu - na wysokości 1 200 - 1 220 m n.p.m. oraz brak występowania piętra regla górnego ze świerkiem i piętra kosodrzewiny. Na granicy lasu rosną jedynie karłowate, płożące się buki i olchy.

W Bieszczadach występuje ponad 900 gatunków roślin naczyniowych (kwiatowych), 250 gatunków mchów, 30 gatunków porostów, około 20 gatunków śluzowców i wiele grzybów (np. boczniak wetliński, występujący jedynie w Bieszczadach).

W Bieszczadach Zachodnich spotkać można wiele gatunków roślin alpejskich, m. in. kostrzewę niską, turzycę skalną i szczaw alpejski. Występuje tu także wiele roślin endemicznych charakterystycznych wyłącznie dla Karpat Wschodnich, jak: wilczomlecz karpacki, pszeniec biały, przywrotnik turkulski, tojad taurydzki i lepnica karpacka

Charakterystyczną cechą Bieszczad jest występowanie torfowisk wysokich, zwłaszcza w dolinie górnego Sanu, która pod względem florystycznym przynależy do piętra pogórzy.

Świat zwierzęcy:

Bieszczadzkie lasy zamieszkują: niedźwiedź brunatny (około 20 osobników, stanowi to 70% niedźwiedzi żyjących w Polsce), wilki, rysie, żbiki, sarny, jelenie, dziki, lisy, borsuki, wydry i kuny leśne. W latach 1963 - 1966 sprowadzono na te tereny żubry, których liczba wynosi obecnie 40 sztuk. Występują tu liczne gatunki gryzoni, m. in.: wiewiórki ciemne i rude, koszatki, popielice, smużki i orzesznice.

Spośród ptaków charakterystyczne są: siwarnik, orzeł przedni, orlik krzykliwy, sokół wędrowny, orzełek włochaty, gadożer, trzmielojad, puchacz, puszczyk uralski i bocian czarny.

Na obszarze Bieszczad spotkać można także kilka gatunków gadów, np. węża Eskulapa, żmiję zygzakowatą, gniewosza plamistego i jaszczurkę zwinkę, oraz płazów, np. salamandrę plamistą i traszkę górską.

Ochrona przyrody:

Większa część Bieszczad Zachodnich została objęta Bieszczadzkim Parkiem Narodowym. Został on utworzony w 1973 r., a zajmuje powierzchnię 29 202 ha, co sprawia, iż jest on trzecim, pod względem wielkości, parkiem narodowym w Polsce. Od 1992 r. Bieszczadzki Park Narodowy należy do Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery "Karpaty Wschodnie". W parku ochroną objętych jest 66 gatunków roślin, z czego 58 znajduje się pod ochroną ścisłą. Ochrania się tu także wiele zagrożonych wyginięciem gatunków zwierząt, m. in. niedźwiedzia brunatnego.

W obrębie Bieszczad, poza Bieszczadzkim Parkiem Narodowym, znajduje się kilkanaście rezerwatów przyrody, wiele pomników przyrody oraz dwa parki krajobrazowe:

  • Park Krajobrazowy Doliny Sanu,
  • Ciśniańsko-Wetliński Park Krajobrazowy.

Rezerwatami przyrody na obszarze Bieszczadów Zachodnich są:

  • Rezerwat leśny "Hulskie im. prof. Stefana Myczkowskiego",
  • Rezerwat leśny "Olszyna łęgowa w Kalnicy",
  • Rezerwat leśny "Woroniówka",
  • Rezerwat leśny "Cisy na górze Jawor",
  • Rezerwat leśny "Bukowica",
  • Rezerwat leśny "Olsza Kosa w Stężnicy",
  • Rezerwat leśno-krajobrazowy "Sine Wiry",
  • Rezerwat florystyczny "Olsza kosa w Stężnicy"
  • Rezerwat torfowiskowy "Tarnawa",
  • Rezerwat torfowiskowy "Litmirz",
  • Rezerwat torfowiskowy "Dźwiniacz",
  • Rezerwat torfowiskowy "Łokieć",
  • Rezerwat torfowiskowy "Zakole",
  • Rezerwat przyrody nieożywionej "Zwiezło",
  • Rezerwat przyrody nieożywionej "Gołoborze",
  • Rezerwat przyrody nieożywionej (geologiczny) "Kamień",
  • Rezerwat przyrody nieożywionej "Przełom Osławy pod Duszatynem,
  • Rezerwat faunistyczny "Krywe",
  • Rezerwat faunistyczny "Bobry w Uhercach".

Planuje się ponadto utworzenie dwóch kolejnych rezerwatów leśnych: "Cisy w Serednicy" i "Przełom Strwiąża".

Osadnictwo:

Osadnictwo na terenie Bieszczadów Zachodnich zaczęło rozwijać się na przestrzeni XVI - XVII w. Do czasów II wojny światowej tereny te zamieszkiwała głównie ludność pochodzenia ukraińskiego (Rusini), spośród której wyróżniały się dwie etniczne grypy górali: Łemkowie i Bojkowie. W miasteczkach duży odsetek ludności stanowili ponadto Żydzi. Głównym źródłem utrzymania ówczesnej ludności była hodowla i rolnictwo (słabo rozwinięte). W latach 1944 - 1946 większą część ludności ukraińskiej przesiedlono w głąb Związku Radzieckiego, a pozostałą, w 1947 r. na ziemie zachodnie i północne (tzw. akcja "Wisła". Podczas przymusowych wysiedleń spalono i zgrabiono większość osiedli. Ponowne zasiedlenie tych terenów nastąpiło dopiero po roku 1951.

Bieszczady Zachodnie są obecnie regionem bardzo słabo zaludnionym. Osiedla skupiają się jedynie w dolinach górskich. Głównym zajęciem miejscowej ludności jest leśnictwo i pasterstwo (wypas owiec). W ostatnim czasie coraz większe dochody zaczyna przynosić turystyka.

Turystyka:

Bieszczady są bardzo atrakcyjnym regionem turystycznym. Dominuje turystyka piesza, a także jeździectwo (znajdują się tu liczne stadniny), kolarstwo górskie, a zimą - narciarstwo biegowe. Popularna jest także tzw. turystyka fotografii przyrodniczej. W obrębie Bieszczadzkiego Parku Narodowego można poruszać się jedynie po wyznaczonych szlakach turystycznych i ścieżkach przyrodniczych, ponieważ około 70% powierzchni parku objętej jest ochroną ścisłą.

Szacuje się, iż Bieszczady odwiedza nieco ponad 300 tys. turystów rocznie.