Człowiek współczesny pojawił się na Ziemi prawdopodobnie około dwieście tysięcy lat temu. Mózg pierwszych Homo sapiens był bardziej rozwinięty niż u jego przodków, pojemność mózgoczaszki dochodziła do 850 cm3. jednym z pierwszych przedstawicieli Homo sapiens był neandertalczyk. Zamieszkiwał on rozległe obszary na terenie Eurazji. Pierwsze jego szczątki znaleziono w dolinie rzeki Neander w Niemczech i stąd wzięła się jego nazwa. Neandertalczyk miał krępą budowę ciała, w twarzoczaszce miał wyraźnie zaznaczone wały nadoczodołowe, a podbródek miał cofnięty. Neandertalczyk wytwarzał narzędzia nieco bardziej wyrafinowane niż Homo erectus, prawdopodobnie polował on na duże zwierzęta. Neandertalczyk prawdopodobnie opiekował się osobnikami starymi i chorymi co wskazuje na to, że rozwinęły się u niego zachowania społeczne. Z całą pewnością odprawiał obrzędy, być może miały one charakter religijny. Neandertalczyk grzebał swoich zmarłych, a znajdowane w grobach broń, kwiaty, czy pokarm, skłaniają do snucia przypuszczeń, że nie obca mu był idea życia pozagrobowego. Nie wiadomo jakie były przyczyny wyginięcia neandertalczyków. Być może cechy typowe dla tego gatunku rozmyły się w wyniku krzyżowania się z przedstawicielami innych grup Homo sapiens, posiadającymi cechy bardziej współczesne. Być może wspomniani przedstawiciele Homo sapiens wyparli lub całkowicie wyeliminowali neandertalczyka. Niektórzy antropolodzy twierdzą również, że przyczyną wyginięcia neandertalczyka było jego nieprzystosowanie do zmian klimatycznych, które zachodziły w plejstocenie.

Homo sapiens o cechach całkowicie współczesnych pojawił się około czterdziestu tysięcy lat temu. Początkowo zamieszkiwał tereny Afryki, potem wywędrował również do Eurazji. Czaszki przedstawicieli zaliczanych do tej grupy nie miały już tak potężnych wałów nadoczodołowych, natomiast podbródek był u nich wyraźnie zarysowany, czoło było wysokie, a zęby małe. Pojemność mózgoczaszki sięgała do 1400 cm3. Narzędzia wytwarzane przez nich były skomplikowane, wykonane nie tylko z kamienia, ale i z kości słoniowej i drewna. Człowiek z Cro-Mangon zaliczany do omawianej grupy, malował ściany jaskiń, rzeźbił, wytwarzał przedmioty używane również do obrzędów o charakterze religijnym. Złożoność wytwarzanych narzędzi, przedmiotów codziennego użytku oraz dzieł sztuki może wskazywać, że współczesny Homo sapiens mógł posługiwać się językiem, za pomocą którego przekazywał zdobyte doświadczenia młodszym osobnikom.