Portret Doriana Graya - problematyka
W powieści „Portret Doriana Graya” Oscar Wilde ukazuje świat, w którym sztuka i piękno zostają wyniesione niemal do rangi najwyższej wartości. Z tym właśnie wiąże się estetyzm, czyli przekonanie, że dzieło ma istnieć przede wszystkim dla piękna, a nie dla moralnego pouczenia. Przedmowa do utworu brzmi jak manifest hasła sztuka dla sztuki, ale sama fabuła nie jest już tak jednoznaczna. Powieść pokazuje bowiem, że zachwyt nad sztuką, oderwany od odpowiedzialności za własne czyny, może prowadzić do duchowego rozkładu.
Jednym z ciekawszych zagadnień tej powieści jest rozdzielenie duszy i ciała. Dusza zostaje symbolicznie „sprzedana” w wyniku wypowiedzianego życzenia o wiecznej młodości. Bohater zachowuje urodę, natomiast portret Doriana Greya przejmuje na siebie ślady grzechu, zbrodni i wewnętrznego zepsucia. Ciało bohatera pozostaje piękne, ale jego wnętrze coraz bardziej się deformuje. To odwrócenie naturalnego porządku pokazuje, że zło nie znika tylko dlatego, że nie widać go na twarzy.
Z tym wiąże się także motyw sobowtóra. Portret nie jest zwykłym obrazem, lecz drugim „ja” bohatera, jego ukrytym odbiciem. Sobowtór ujawnia więc rozdwojenie bohatera: z jednej strony istnieje publiczny wizerunek pięknego młodzieńca, z drugiej — tajemnica zamknięta w pokoju, czyli obraz jego duszy. Ten motyw ma rodowód gotycki i służy pokazaniu, że człowiek nie ucieknie od własnego wnętrza. Portret staje się milczącym świadkiem wszystkich czynów Doriana, a zarazem znakiem jego rosnącego lęku przed prawdą o samym sobie.
Bardzo istotnym, jeśli nawet nie kluczowym, problemem powieści jest także kuszenie ideologią hedonizmu. Lord Henry Wotton nie zmusza Doriana do zbrodni ani występku, ale zaszczepia w nim sposób myślenia, który stopniowo unieważnia dawne normy. To właśnie lord Henryk uświadamia bohaterowi, że młodość i uroda przemijają. Co więcej, daje mu książkę, która staje się dla Doriana wzorcem życia i pogłębia jego przemianę. To ona zatruła umysł Doriana, popychając go do kolejnych hedonistycznych eksperymentów, prowadzących i jego samego, i jego znajomych do najgorszego. Hedonizm lorda Henryka wydaje się na początku elegancką filozofią salonu, lecz w praktyce okazuje się drogą do egoizmu, okrucieństwa i zobojętnienia na cudze cierpienie.
W utworze można też dostrzec platońską opozycję pozoru i istoty. To, co widzialne, nie odsłania prawdy, lecz ją zasłania. Piękna twarz Doriana staje się więc pozorem, podczas gdy istota jego człowieczeństwa zostaje ukryta w portrecie. Pozór okazuje się społecznie skuteczny, bo większość otoczenia widzi tylko wdzięk, urok i nienaganną powierzchowność. Powieść przypomina, że człowiek może oszukiwać innych, ale nie unicestwi prawdy o sobie samym. Ponadto można tu zauważyć konflikt etyki i estetyki. Portret Doriana Graya pokazuje, że piękno bez dobra może stać się niebezpieczne, a estetyczna wrażliwość nie chroni automatycznie przed moralnym upadkiem.
Osobne miejsce zajmuje problem sumienia. Nie tyle sama zbrodnia, ile jej konsekwencje i widok portretu budzą w Dorianie lęk i zmuszają go do refleksji nad własnym postępowaniem. Boi się coraz bardziej odrażającego obrazu, który uświadamia mu, że jego czyny są złe. Ostatecznie niemożność pogodzenia się z prawdą prowadzi Doriana do autodestrukcji.
W rezultacie powieść przedstawia losy człowieka, który chce zatrzymać piękno i młodość, ale płaci za to rozbiciem własnej osobowości. Utwór można czytać jako opowieść o uwodzeniu przez idee, o złudnej potędze urody, o przekleństwie próżności, o konflikcie między duszą a ciałem oraz o tym, że żadna filozofia przyjemności nie usuwa odpowiedzialności za zło. „Portret Doriana Graya” Oscara Wilde`a pozostaje nie tylko historią o niezwykłym obrazie, lecz także przejmującą refleksją nad granicami wolności.
