Morderstwo w Orient Expressie - pytania i odpowiedzi

Na czym polega moralny dylemat rozwiązania zagadki?

Wynik śledztwa detektywa Poirot w „Morderstwie w Orient Expressie” Agathy Christie przynosi zaskakujące rozwiązanie. Zamordowany Cassetti był w rzeczywistości przestępcą. Uciekł przed wymiarem sprawiedliwości dzięki proceduralnym kruczkom, a jego ofiarami padło pięć osób z rodziny Armstrongów. Pasażerowie, a zarazem mordercy, działali w wyniku rozpaczy, nie z zimnej krwi. Poirot to rozumie — i właśnie dlatego jego wybór jest tak trudny.

Bohater staje przed dylematem, który nie ma dobrego rozwiązania. Może powiedzieć policji, co naprawdę się wydarzyło — i tym samym skazać na więzienie dwanaścioro ludzi, którzy zemścili się na mordercy mającym na sumieniu całą rodzinę. Może też skłamać i pozwolić sprawcom odejść wolno. Problem w tym, że każda opcja jest moralnie kłopotliwa. Wydanie sprawców oznacza, że prawo po raz drugi staje po stronie zbrodniarza, ponieważ chroniłoby system, który wcześniej zawiódł, karząc tych, którzy wymierzyli sprawiedliwość człowiekowi pozostającemu dotąd bezkarnym. Z drugiej strony milczenie detektywa oznacza ukrywanie prawdy na temat prawdziwych morderców. Ostatecznie Poirot świadomie przedkłada sprawiedliwość moralną nad literę prawa i decyduje, że będzie chronić morderców z pociągu.

Kim jest Herkules Poirot jako detektyw?

Poirot z „Morderstwa w Orient Expressie” Agathy Christie to detektyw, który przed I wojną światową pracował w policji w Belgii. Po wojnie trafił do Anglii i tam zaczął pracować jako prywatny detektyw. Z wyglądu jest niepozorny — niski, z jajowatą głową i starannie przystrzyżonymi wąsami, ale zawsze elegancko ubrany. Sam siebie uważa za człowieka wyjątkowego i nie kryje tego przekonania.

To, co odróżnia Poirota od innych detektywów, to jego podejście do śledztwa. Nie interesuje go szukanie śladów ani badanie miejsca zbrodni. Zamiast tego rozmawia z ludźmi i obserwuje ich zachowanie — szuka sprzeczności, kłamstw, nerwowych reakcji. Uważa, że każda zbrodnia ma swój psychologiczny klucz i że wystarczy go znaleźć, żeby rozwiązać sprawę. Swoje myślenie nazywa pracą „małych szarych komórek”.

Jest przy tym człowiekiem o silnym poczuciu sprawiedliwości — co w „Morderstwie w Orient Expressie” okazuje się ważniejsze niż jego zawodowe zasady. Pewność siebie granicząca z zarozumialstwem idzie u niego w parze z autentyczną wrażliwością na ludzką krzywdę. To połączenie sprawia, że Poirot jest postacią złożoną — nie tylko sprawnym detektywem, ale też człowiekiem z sumieniem.

Dlaczego sprawiedliwość w powieści nie jest jednoznaczna?

„Morderstwo w Orient Expressie” Agathy Christie przynosi zaskakujący finał. Zamordowany Cassetti nie ma czystego sumienia. Porwał i zabił trzyletnią Daisy Armstrong, odebrał okup i mimo to uniknął kary — wyszedł wolny dzięki proceduralnym błędom w procesie. W wyniku tej tragedii życie straciło łącznie pięć osób z otoczenia rodziny Armstrongów. System, który miał chronić obywateli, zawiódł kompletnie.

Dwunastu pasażerów w różny sposób związanych z rodziną Armstrongów postanowiło naprawić tę niesprawiedliwość osobiście. Formalnie popełnili morderstwo, ale jednocześnie wydaje się, że posiadali moralne usprawiedliwienia dla popełnienia tej zbrodni. Christie nie ocenia tej sprawy jednoznacznie. Z jednej strony samosąd jest niebezpieczny, ponieważ jeśli każdy będzie wymierzał sprawiedliwość według własnego uznania, żadne prawo nie będzie miało sensu. Z drugiej — trudno potępiać ludzi, którzy działali z rozpaczy, bo prawo ich zawiodło.

Powieść pokazuje, że sprawiedliwość nie jest pojęciem czarno-białym. Działanie prawa może paradoksalnie dawać poczucie niesprawiedliwości, a świadomość krzywdy może podpowiadać coś innego niż przepisy. Autorka stawia i detektywa, i czytelnika przed tym dylematem, nie dając jednej właściwej odpowiedzi.

Jak Christie buduje napięcie i zaskoczenie?

Mistrzostwo kryminałów Agathy Christie polega m.in. na niezwykłej umiejętności budowania napięcia. W „Morderstwie w Orient Expressie” ważną rolę odgrywa zamknięta przestrzeń. Pociąg utkwił w śniegu, nikt nie może go opuścić, a zbrodnia wydarzyła się w nocy w zamkniętym wagonie. Krąg podejrzanych jest z góry ograniczony — i to samo w sobie buduje napięcie, bo czytelnik wie, że morderca czai się gdzieś wśród bohaterów.

Ponadto element zaskoczenia wprowadzają fałszywe tropy. Christie rozdaje poszlaki hojnie, ale tak, żeby czytelnik raz po raz zmieniał zdanie. Każdy pasażer wydaje się podejrzany — i każdy ma alibi. Zeznania wzajemnie się wykluczają. Pisarka prowadzi czytelnika przez labirynt sprzeczności, trzymając rozwiązanie ukryte do ostatnich stron.

Wreszcie następuje nieoczekiwane zakończenie. Kryminały zazwyczaj mają jednego sprawcę — tutaj okazuje się, że zbrodnię popełniło wszystkich dwunastu pasażerów. To rozwiązanie łamie klasyczny schemat gatunku i dlatego również zaskakuje. Patrząc wstecz i analizując wszystkie wydarzenia, okazuje się, że wskazówki były na miejscu, ale tak ukryte, aby do końca trzymać czytelnika w napięciu.

Czy prawo zawsze oznacza sprawiedliwość?

Powieść Agathy Christie „Morderstwo w Orient Expressie” jest doskonałym punktem wyjścia do rozmowy o sprawiedliwości. Ukazana jest tu bowiem sytuacja, w której prawo i sprawiedliwość stoją po dwóch stronach barykady. Cassetti był winny i nikt tego nie kwestionował, a jednak system prawny go uniewinnił z powodów proceduralnych i mógł odejść wolno. Prawo zadziałało, ale sprawiedliwości zabrakło.

Historia Cassettiego pokazuje, że prawo jest narzędziem niedoskonałym. Może być źle skonstruowane lub umiejętnie omijane, a może także chronić złych ludzi. Sprawiedliwość natomiast odwołuje się nie tylko do przepisów prawnych, ale także (a może przede wszystkim) do moralności i głębszego poczucia słuszności, które mamy w sobie niezależnie od tego, co mówią przepisy.

Christie nie twierdzi, że samosąd jest dobry, ponieważ w żadnym momencie jednoznacznie nie staje po niczyjej stronie. Co więcej, pokazuje, jak niebezpieczna jest ta droga. Jednocześnie zmusza czytelnika do refleksji nad słusznością decyzji podjętej przez grupę morderców i detektywa, który postanowił przemilczeć ich odpowiedzialność za zbrodnię.

Czy „Morderstwo w Orient Expressie” jest na faktach?

Powieść „Morderstwo w Orient Expressie” jest fikcją, ale historia porwania i zamordowania małej Daisy Armstrong ma związek z prawdziwymi wydarzeniami. Christie zainspirowała się głośną sprawą kryminalną z 1932 r., jaką było porwanie i zamordowanie dwuletniego syna Charlesa Lindbergha, słynnego amerykańskiego lotnika. Mimo że zapłacono okup, dziecko zostało zabite. Sprawa wstrząsnęła całą Ameryką i była szeroko komentowana na świecie.

W powieści historia rodziny Armstrongów jest wyraźnym echem tej tragedii: porwane dziecko, okup i morderstwo. W przypadku zabójcy Lindbergha sprawa znalazła o tyle sprawiedliwy finał, że został schwytany i ostatecznie skazany na krzesło elektryczne. Christie przeniosła historię przestępstwa na grunt fikcji literackiej, zmieniając szczegóły i tworząc własną fabułę.

Drugi związek z rzeczywistością dotyczy samego pociągu. W 1929 roku Orient Express utknął w śnieżycy na kilka dni — i właśnie ten incydent podpowiedział Christie pomysł na miejsce akcji. Pisarka podróżowała tym pociągiem wielokrotnie i znała go z własnego doświadczenia. Powieść jest więc twórczym połączeniem faktów, wspomnień i wyobraźni.

Co znaczy Orient Express?

Słowo „orient” pochodzi z łaciny („oriens” znaczy tyle, co „wschód”). Orient Express to więc w wolnym tłumaczeniu „Ekspres Wschodni” — pociąg kursujący w kierunku wschodniej Europy i dalej, ku Azji.

Pociąg uruchomiono w 1883 roku. Pomysłodawcą był belgijski przedsiębiorca Georges Nagelmackers, który chciał stworzyć luksusowe połączenie łączące zachód i wschód kontynentu. Trasa liczyła blisko 2900 kilometrów i wiodła z Paryża do Konstantynopola, czyli dzisiejszego Stambułu. Podróż trwała kilkadziesiąt godzin, a w pierwszych dekadach nawet kilka dni, i była dostępna wyłącznie dla zamożnych — dyplomatów, arystokratów, ludzi interesu.

Pociąg słynął z przepychu: eleganckie wagony sypialne, wysoka kuchnia, starannie dobrana obsługa. Z czasem stał się symbolem luksusu i tajemnicy — i to właśnie ta atmosfera przyciągnęła Christie. W powieści Poirot podróżuje wariantem trasy Stambuł–Calais, czyli w kierunku Europy Zachodniej. Orient Express zakończył regularne kursy w 2009 roku, ale jego legenda trwa do dziś. Orient Express istnieje nadal, ale jako luksusowa podróż dla turystów, a nie regularny środek transportu. Obecnie prywatne wagony Orient Expressu jeżdżą jedynie w formie luksusowych przejazdów turystycznych na wybranych trasach, będących raczej atrakcją niż środkiem transportu.

Czy Herkules Poirot istniał naprawdę?

Słynny bohater kryminałów Agathy Christie Herkules Poirot jest postacią fikcyjną, wymyśloną przez Agathę Christie. Po raz pierwszy pojawił się w jej debiutanckiej powieści „Tajemnicza historia w Styles” w 1920 roku i towarzyszył jej twórczości aż do powieści „Kurtyna”, opublikowanej w 1975 roku. Łącznie Poirot wystąpił w 33 powieściach i ponad 50 opowiadaniach.

Mimo fikcyjnej natury stał się postacią tak rozpoznawalną, że traktowano go niemal jak prawdziwą osobę. Kiedy w 1975 roku ukazała się „Kurtyna”, w której pisarka uśmierca swojego bohatera, nowojorski „New York Times” opublikował jego nekrolog na pierwszej stronie.

Samo imię Hercule Christie wybrała prawdopodobnie, odwołując się ironicznie do mitu Herkulesa — dla kontrastu między niepozornym wyglądem bohatera a potęgą jego intelektu. Nazwisko Poirot zainspirowały nazwiska dwóch innych fikcyjnych detektywów tamtej epoki. Jego belgijskie pochodzenie też nie było przypadkowe, ponieważ pisarka darzyła Belgię sympatią ze względu na jej losy podczas I wojny światowej.