Jak odmieniać i pytać?

Aby dobrze poznać możliwości odmiany tej części mowy, należy najpierw zadać sobie najważniejsze pytanie, a mianowicie — czym jest czasownik. Jak już wiemy – określa on czynności wykonywane przez dany podmiot albo stany, w których się on znajduje. Odmiana czasownika, czyli koniugacja, obejmuje osoby i liczby, rodzaje, tryby, czasy, strony i odpowiada na pytania „co robi?”, „co się z nim dzieje?” i „w jakim jest stanie?”. 

Czasownik i liczby 

Odmiana czasowników przez osoby i liczby zawiera w liczbie mnogiej i pojedynczej aż trzy osoby. Oznacza to, że w liczbie mnogiej znajdziemy osobę pierwszą (np. stoję), osobę drugą (np. stoisz) oraz osobę trzecią (np. stoi). W liczbie mnogiej sytuacja się powtarza – wyróżniamy osobę pierwszą (np. stoimy), osobę drugą (np. stoicie) i osobę trzecią (np. stoją). 

Przeczytaj również: Przymiotnik. Czy tego nauczyli cię w szkole?

Czasownik i czasy

Odmiana czasowników przez czasy jest stosunkowo prosta, ponieważ wyróżniamy tylko 3 opcje, które zazwyczaj są dla nas intuicyjne. Są to czas teraźniejszy (np. ja lubię, on pierze, oni kochają), przeszły (np. ja lubiłam, on prał, oni kochali), a także przyszły (np. ja będę lubić, on będzie prał, oni będą kochać). 

Czasownik i rodzaje

Odmiana czasownika przez rodzaje w liczbie pojedynczej odnosi się do rodzaju żeńskiego (np. ja byłam, ty jesteś, ona będzie), męskiego (np. ja spałem, ty śpisz, on będzie spał) oraz rodzaju nijakiego (ono śpiewało, ono będzie śpiewać). Odmiana w liczbie mnogiej to z kolei czasowniki w rodzaju męskoosobowym (np. wy robicie, oni siedzą) oraz w rodzaju niemęskoosobowym (np. one będą spały). 

Czasownik i tryby 

Odmiana czasowników przez tryby pozwala na wyróżnienie trybu oznajmującego, czyli stwierdzenia jakiegoś stanu rzeczy (np. rysuję, tworzy), trybu rozkazującego, które staje się nakazem lub poleceniem wykonania danej czynności (np. niech zawiążą, pomóżcie) lub trybu przypuszczającego, który wyraża wątpliwości lub przypuszczenia (np. pomogliby, kochałbym).

Przeczytaj również: Rzeczownik. Nauczyli cię tego w szkole?

Czasownik i strony

Odmiana czasownika przez strony pozwala na wskazanie strony czynnej danego podmiotu, która mówi o jego działaniach lub aktywnościach (np. ja przebieram, ty kochałeś) lub strony biernej, która określa stan podmiotu lub czynność, której został poddany (np. ja jestem badany, ty będziesz kochany). Wyróżnia się także stronę zwrotną, w przypadku której mamy do czynienia ze słowem „się”, co wskazuje na aktywność, którą podmiot wykonał sam na sobie (np. lubię się, umyjesz się). 

Czasownik i aspekt

Charakterystyczną dla tej części mowy cechą jest także aspekt, który może przybierać formę dokonaną lub niedokonaną. Taka forma czasownika w czasie przeszłym mówi nam o tym, że dana czynność została wykonana (np. robił, ufał) czy też była jedynie wykonywana, ale się nie zakończyła lub o tym nie wiemy (np. przekładał, chował). W czasie przyszłym aspekt sygnalizuje z kolei czy dany podmiot będzie miał zamiar ją skończyć (np. przeczyta, zrobi) czy tylko zechce dane działanie zacząć lub kontynuować (np. będzie robił, będzie ufał). 

Czasownik i forma nieosobowa

Możecie być zdziwieni, ale nie wszystkie czasowniki posiadają formę osobową. Aby najłatwiej rozpoznać, z jakim czasownikiem mamy do czynienia należy zastanowić się, czy forma danego wyrazu daje nam konkretną informację o podmiocie (czy jest on męski, żeński czy też nijaki). Jeżeli tak się nie dzieje to mamy do czynienia z formą nieosobową – bezokolicznikiem, imiesłowem przysłówkowym, czasownikiem niewłaściwym lub imiesłowem przymiotnikowym. 

Przeczytaj również: Dlaczego bogowie greccy byli nieśmiertelni? Znasz ich znaki rozpoznawcze?

Czasownik i „nie”

Pisownia „nie” z czasownikami często stanowi problematyczne zagadnienie, szczególnie dla uczniów. Reguła mówi, że „nie” z czasownikami piszemy oddzielnie (np. nie można, nie kręcę), z czym spotkać się można w większości przypadków. Wyjątek stanowią czasowniki, które zostały utworzone od rzeczowników z przedrostkiem „nie” – wówczas wyraz taki piszemy łącznie (np. niewolić – od słowa „niewola”). Należą do niego także takie czasowniki jak niedomagać, niedowidzieć czy nienawidzić, gdyż słowa te nie mogą być używane bez przeczenia. 

Przeczytaj również:

Jak nauczyć dziecko tabliczki mnożenia? Szybkie i skuteczne metody, które uczeń z łatwością opanuje

„Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj”. 10 ciekawostek z języka polskiego, o których możesz nie wiedzieć