Bóg, który objawił swoje imię Mojżeszowi jest dla wyznawców judaizmu(tworzących lud potomków Izraela) najwyższą wartością.

Relację tego ludu do Boga - która jest oparta na o idei przymierza Boga ze swoim ludem - ukazuje Tora - Prawo.

Termin ten oznacza przede wszystkim świętą księgę judaizmu: Pięcioksiąg Mojżesza, w znaczeniu zaś szerszym obejmuje także inne pisma święte i ustną tradycję, a także oznacza nie tylko "literę prawa", ale też drogę zbawienia, spotkania z Bogiem.

HISTORIA

Judaizm to trwająca ponad trzy tysiące lat historia Izraela. Nie można oddzielić historii ludu żydowskiego od jego religii.

W pewnym sensie judaizm dał początek chrześcijaństwu, a pośrednio także i islamowi.

Choć początek judaizmu związany jest z wyjściem narodu żydowskiego z niewoli egipskiej i przymierzem na Synaju, to jednak jego korzenie sięgają dziejów Abrahama (historycy mówią o XX lub XVII wieku przed Chrystusem). Powołanie Abrahama stało się przełomem, do którego nawiązują wszystkie religie monoteistyczne. Od tamtego czasu możemy po raz pierwszy mówić o innej, nowej relacji człowieka do Boga, opierającej się na o zaufaniu. Obietnica dana przez Boga Abrahamowi wybiegała w przyszłość:

"Wyjdź z twojej ziemi rodzinnej i z domu twego ojca do kraju, który ci ukażę. Uczynię bowiem z ciebie wielki naród, będę ci błogosławił i twoje imię rozsławię: staniesz się błogosławieństwem. Będę błogosławił tym, którzy ciebie błogosławić będą, a tym, którzy tobie będą złorzeczyli i ja będę złorzeczył. Przez ciebie będą otrzymywały błogosławieństwo ludy całej ziemi"

(Rdz 12, 1-3)

Potomstwo Abrahama - poprzez jego synów - Izaaka i Jakuba (Izraela) jest w świetle Księgi Rodzaju wybranym plemieniem - każdy kto się z niego narodził, jest Izraelitą, dziedzicem obietnicy danej przez Boga Abrahamowi.

Potomkowie stali się ludem bożym od chwili przymierza na Synaju - po cudownym wyprowadzeniu przez Mojżesza swoich rodaków z niewoli w Egipcie. Prawem tego ludu stały się przykazania Boże (Wj 19, 1-20). Poza Przymierzem Izrael nie ma racji bytu.

Judaizm jako religia narodowa określił się wyraźniej w okresie niewoli babilońskiej (587 -538 przed Chrystusem), kiedy to deportowani Żydzi nie tylko chcieli zachować swoje tradycje, ale także umocnić swoje przekonania religijne. Tam, w niewoli powstaje duża część Biblii. Od tego też czasu ogromne znaczenie zaczęli mieć oprócz Księgi "uczeni w Piśmie" - czyli jej wykwalifikowani interpretatorzy. Umocniona została również cała obrzędowość religijna -np. świętowanie szabatu, obrzezanie, przepisy dotyczące czystości rytualnej. Odtąd też wzmacnia się wiara i rozwija oczekiwanie na idealnego Pomazańca Bożego - Mesjasza, przez którego Bóg ma na nowo zgromadzić w jedno Izrael, przywrócić mu obiecaną świetność i przez to objawić przekonywująco swe królowanie także wobec wszystkich narodów.

W czasach po niewoli babilońskiej na społeczność Izraela duży wpływ wywierało kilka środowisk. Pierwszą grupę stanowili saduceusze. Nie posiadali oni żadnej odrębnej organizacji, była to grupa arystokracji kapłańskiej, która nie potrafiła wyobrazić sobie judaizmu bez świątyni i kapłaństwa. Ich największym staraniem była troska o zachowanie czystej tradycji.

Inne ugrupowanie to asydejczycy - pobożni, zorganizowani Żydzi, którzy występowali przeciwko wpływom pogańskim (Mch 2, 42). Odegrali wielką rolę w walce z próbą hellenizacji życia. W późniejszym okresie podzielili się na faryzeuszów i esseńczyków.

Najprawdopodobniej to esseńczycy stworzyli w II wieku przed Chrystusem ( która odkryto dopiero w latach czterdziestych XX wieku) gminę żyjącą nad Morzem Martwym. Zamiast kultu świątynnego praktykowali wspólnotowe życie. Mocny akcent położyli na nadchodzącym czasie ostatecznym.

Z kolei faryzeusze to stronnictwo, w które przerodził się ruch religijny sięgający swoimi początkami czasów machabejskich. Jego członkowie jak nikt inny wyróżniali się dbałością o zachowanie czystości rytualnej, drobiazgowym przestrzeganiem nie tylko litery Prawa, ale także nakazów ustnej "tradycji starszych".

Przełom w judaizmie dokonał się po zburzeniu świątyni w Jerozolimie przez Rzymian w 70 roku po Chrystusie. Cześć Izraelitów nie przyjęła Jezusa z Nazaretu jako Mesjasza i zdecydowała się odrzucić historyczną uniwersalizację swego religijnego doświadczenia, którą podjęli wyznawcy Jezusa (zwani potem chrześcijanami). W związku z ustaniem kultu świątynnego saduceusze utracili swoja rolę na zawsze. Podobnie inne ugrupowania.

Byli jednak tacy, którzy szukiwali sposobu przetrwania judaizmu, należał do nich rabin imieniem Jochanan ben Sakkai. Podczas oblężenia Jerozolimy opuścił miasto i w Jawne założył szkołę. Spotkanie, które miało tam miejsce około 80 roku po Chrystusie określane jest często jako "Synod z Jawne". Ocaleni uczniowie podjęli próbę reformy religii. W sytuacji kiedy niemożliwe stało się składanie ofiary w świątyni, jej miejsce miało zająć słowo. Z okresem tym wiąże się pojęcie "rabinizmu", który obejmuje tradycyjne ujecie i formę nauczania przez rabinów. Następca rabina został Gamaliel II, który ustalił porządek tekstów modlitw w synagodze. W tych też kręgach powstała "Miszna", czyli nauka - zbiór praw przekazywanych do tej pory ustnie, a związana swoim pochodzeniem z samym Mojżeszem.

Po nieudanym powstanie przeciwko Rzymianom (II w.) ośrodkami judaizmu były: Tyberiada, Imperium Perskie (Babilon), a następnie podbita przez muzułmańskich Arabów Hiszpania.

Z późniejszych szkół warto wymienić szkołę kabalistyczną (hebr. "przyjęcie" przez tradycję). Nazwa ta obejmuje różne kierunki mistyczne, szczególnie rozwijające się od XIII w., a skupiające uwagę nad tymi aspektami Tory, które przekraczają wymiar praktycznego życia, takie jak misterium świata i człowieka (Rdz 1-2), czy opis chwały Pańskiej u proroków (Ez).

Chasydyzm (z hebrajskiego "pobożni") to najmłodszym ruch religijno - mistyczny. Założony został w 1750 r. przez Rabiego Izraela ben Eliezera (1698 - 1760). Cechą charakterystyczną chasydyzmu jest akcentowanie radości w przeżywaniu obrzędów liturgicznych. Do wielkich postaci tego kierunku zalicza się filozofa M. Bubera (1878 - 1965), oraz malarza M. Chagalla (1887 - 1985)

II wojna światowa i hitlerowska eksterminacja Żydów rozbiła wszystkie te grupy. Odtąd wiodącą rolę mają wspólnoty w USA oraz Żydzi budujący niezależne państwo Izrael na historycznym terytorium Ziemi Obiecanej.

OBJAWIENIE

Idea Boga i objawienie Boże w judaizmie jest bardzo klarowne.

Bóg jest Osobą.

Objawia się poprzez słowo skierowane do konkretnych ludzi, których wybrał - a więc idea wybrania.

Bóg objawia się jako jedyny możliwy Wyzwoliciel.

Objawienie monoteistyczne w judaizmie jawi się jako udzielenie się Boga, skupionego na własnym wewnętrznym życiu, stopniowo wzywające znajdującą się poza nim społeczność, której odpowiedzi oczekuje.

Ową społecznością jest Naród Wybrany (a potem cała ludzkość - ale to już jest w Nowym Testamencie).

Bóg objawia się konkretnym osobom - kieruje swe zaproszenie do człowieka i oczekuje odpowiedzi. Ta odpowiedź jest dawana w całkowitej wolności. Ten sposób jest pierwotnym sposobem przemawiania Boga. Dopiero później pojawią się normy moralne (Dekalog), czy objawienie narodowe (Saul, Dawid).

W judaizmie objawienie jest zapisane - w Biblii hebrajskiej (według chrześcijan: Stary Testament) liczy ona według podziału żydowskiego 24 księgi zgrupowane w trzy zbiory: (Torę - Prawo, Nebiim - Proroków i Ketubim _ Pisma). Według Żydów, pośród wszystkich ksiąg biblijnych najważniejszy jest Pięcioksiąg Mojżeszowy - Tora, zaś wszystkie inne są tylko komentarzem do niego. Tora to nie tylko przekaz, który ukazuje historię interwencji i opieki Boga nad ludzkością i Narodem Wybranym, lecz także zbiór norm i zasad postępowania. U Żydów Tora zawsze miała bardzo ważne miejsce - jako księga objawiona przez Boga Jahwe.

Cechy objawienia przypisuje się również Talmudowi - który strzeże przekazanej ustnie tradycji, wywodzącej się z tego samego co Tora źródła, a więc z pouczeń udzielonych przez Boga Mojżeszowi.

Jak ważny jest Talmud mówi jedno z jego źródeł:

"Mojżesz otrzymał Torę na Synaju i przekazał ją Jozuemu, Jozue starcom, starcy prorokom, a prorocy przekazali ją członkom Wielkiego Zgromadzenia. Ci zaś powtarzali trzy rzeczy: Bądźcie łagodni w sądach, zgromadźcie wielu uczniów i zbudujcie ogrodzenie wokół Tory."

Ważne jest tutaj słowo "ogrodzenie". Termin ten oznacza dodatkowe nakazy i zakazy, aby jak najlepiej zachować Torę.

OBRAZ BOGA

Wiarę Żydów w jednego Boga, Stworzyciela nieba i ziemi pokazują nam słowa:

"Słuchaj Izraelu, Pan jest naszym Bogiem - Panem jedynym; Będziesz miłował Pana, Boga twojego, z całego swego serca, z całej duszy swojej, ze wszystkich swych sił" (Pwt 6, 4-5)

Słowa te powtarza Żyd każdego dnia.

Za jedynego Boga Izraelici uważają JHWH. Imię to tłumaczy Biblia jako "Jestem, który Jestem". Jest ono tak święte, iż nie można go nawet wymawiać. Gdy jest zapisane literami w tekście świętym, przy czytaniu zastępuje się go słowem "Adonai" (Pan). Biblia wymienia też inne nazwy Boga (El, Elohim).

Bóg w judaizmie nazywany jest też "skałą Izraela" lub "moją skałą", naszą tarczą", albo "moją tarczą", "pasterzem swojego ludu", czy tez "moim pasterzem". Przedstawione określenia zadziwiają swą prostotą, zwłaszcza jeśli porównać długimi litaniami tytułów bóstw, stosowanych w innych religiach, np. w Egipcie. Na podstawie ksiąg biblijnych można się także dowiedzieć, co Bóg mówi o sobie:

Bóg jest święty. Słowa te - częste w Starym Testamencie - wyrażają wielkość i niezmierzoną doskonałość Boga.

"Ja jestem Bogiem zazdrosnym". Ta zazdrość to wielka gorliwość Boga, który nie może znieść, aby ktoś profanował i niszczył to, co jest Mu bliskie. Prorocy w swoim nauczaniu wskażą na jeszcze inny aspekt tych słów - "zazdrość" Boga zostaje połączona z miłością. Bóg jest zazdrosny, o tych, których kocha, nie chce by stało się im coś złego.

"Bogiem jestem, a nie człowiekiem". Te słowa wyraźnie rozgraniczają boską transcendencję od człowieka. Obawa przed antropomorfizacją dystansuje wyznawców judaizmu od wszelkich form kultu naruszających absolutny charakter Boga. Stwórca zabrania czynić swoje podobizny i obrazy, aby człowiek nie oddawał czci dziełom własnych rąk. Ponieważ Boga bowiem nie da się z niczym porównać, On jest "czymś zupełnie innym" (Iz 40, 25)

Bóg jest Bogiem Żywym. Wyraża się to w jego niezwykłej obecności w dziejach Narodu Wybranego - obecności która się "nie męczy ani nie nuży" (Iz 40, 28)

OBRAZ CZŁOWIEKA

Człowiek w judaizmie stanowi połączenie prochu i boskości.

Bóg w swojej nieskończonej dobroci stworzył człowieka - składającego się z ciała i duszy. Patrząc z perspektywy biblijnej człowiek biblijnej stanowi obraz Boga. Jako stworzenie otrzymał uprzywilejowane miejsce pośród wszystkich stworzeń - jedynie człowiek ma prawo nadawać im imiona.

I choć człowiek jest całkowicie podporządkowany swemu Stwórcy - powinien być Jego wiernym i oddanym sługą, to jednak dzieje się tak tylko wtedy , gdy człowiek z własnej woli podejmie taka decyzję. Gdy w całkowitej wolności odda się na służbę Bogu. Decyzja należy do człowieka - posiada on wolną wolę.

ZBAWIENIE

Najbardziej pierwotnym rozumieniem zbawienia(wybawienia) w judaizmie jest ocalenie, czyli uwolnienie od niebezpieczeństw.

W zależności od rodzaju niebezpieczeństwa ocalenie może stać się opieką, wyzwoleniem, wykupem, zwycięstwem, uleczeniem, wybawieniem, życiem, pokojem.

Prorocy ukazali wiele aspektów ostatecznego zbawienia Izraela.

Zbawienie jest zawsze darem Boga, dlatego nigdy nie można bezgranicznie ufać siłom wyłącznie ludzkim.

Izraelici nadal oczekują zapowiedzianego Mesjasza - specjalnego Bożego wybrańca z rodu króla Dawida. Mesjasz ma wybawić swój lud z poniżającej dla nich sytuacji rozproszenia i zgromadzić go ponownie w całości w ziemi Izraela. Tej, której niegdyś Bóg obiecał dać potomstwu Abrahama i tej samej, do której potem wprowadził Izraelitów pod wodzą Mojżesza i Jozuego. Odbudowa Izraela stanie się początkiem sprawiedliwego ładu również dla wszystkich narodów i całej ziemi.

Wczesny judaizm nie wiązał odpowiedzialności za dobre lub złe uczynki z odpłatą w przyszłym świecie. Kara lub nagroda spotkać miała potomstwo danego człowieka już w życiu ziemskim. Zmarli przebywali w szeolu -dość ponurym miejscu, znajdującym się we wnętrzu ziemi.

Z czasem pojawia się nauka o zmartwychwstaniu przy końcu świata i sądzie ostatecznym, po którym sprawiedliwi dostąpią życia wiecznego, natomiast złych spotka wieczna kara "ku hańbie, ku wiecznej odrazie." (Dn 12, 2)

Judaizm nigdy nie przekroczył granic własnej kultury narodowej. Nie stał się uniwersalna religią - w odróżnieniu np. od chrześcijaństwa.