Na przestrzeni lat wyodrębniały się następujące modele kształcenia:

  • modele eksponujące rolę nauczyciela związane z tzw. encyklopedyzmem
  • modele skrajnie przykładające wagę do ucznia, gdzie nauczyciel był jedynie obserwatorem jego poczynań (Dewey)
  • modele gdzie rola ucznia i nauczyciela równoważyły się, co ma miejsce we współczesnym systemie kształcenia, gdzie czynności uczniów i nauczyciela tworzą pewną całość; ten model opiera się na kierowniczej roli nauczyciela przy aktywnym i samodzielnym udziale uczniów

Wincenty Okoń stworzył teorię 7 ogniw (czyli elementów wspólnych) występujących w obrębie procesu kształcenia, których łańcuch jest rozerwalny. Teoria ta ma elastyczny charakter, gdyż na każdej lekcji nie muszą mieć miejsca wszystkie ogniwa - czasami bardziej korzystnie jest pominąć któreś z nich (lecz nie zbyt dużo). W trakcie zajęć nie trzeba zachowywać kolejności pojawiania się poszczególnych ogniw, z których niektóre mogą występować w tym samym czasie wchodząc ze sobą wzajemnie w określone związki i relacje. Teoria Okonia nie stanowi schemat pracy nauczyciela a jedynie pewną propozycję, z której może on skorzystać na swój sposób.

Kupisiewicz wyróżnia następujące cechy nowoczesnego modelu kształcenia:

  • jedność uczenia się oraz nauczania
  • jedność oddziaływań wychowawczych i dydaktycznych
  • wszechstronność polegająca na łączeniu szkoły z życiem
  • możliwość wykonywania działalności dydaktyczno- wychowawczej w różnym tempie, przy różnym zasobie wiedzy oraz stopniu zaawansowania przedmiotu jak również różnym stopniu uzdolnień lub trudności w nauce
  • organizacyjna i metodyczna elastyczność

Teoria siedmiu ogniw obejmuje następujące etapy procesu kształcenia:

  1. świadomość uczniów celów oraz zadań dydaktycznych
  2. poznawanie przez uczniów nowych faktów
  3. nabywanie nowych pojęć
  4. utrwalanie zdobytych wiadomości
  5. przechodzenie od teorii do praktyki
  6. wykorzystywanie zadań o dydaktyczno - wytwórczym charakterze
  7. kontrola i ocena wyników nauczania

Ad. 1 Świadomość uczniów celów oraz zadań dydaktycznych - zakłada istnienie:

  • ładu wewnętrznego - nauczyciel zmierza do stawiania uczniów przed określonymi zadaniami uświadamiając im, czego mają się uczyć i w jakim celu; nauczyciel tworzy u uczniów pewną wewnętrzną perspektywę nadającą jego wysiłkom odpowiednią wartość, czyli motywację
  • ładu zewnętrznego - nauczyciel zmierza do zapewnienia odpowiedniego przebiegu lekcji poprzez wprowadzenie dyscypliny, wykorzystywanie pewnych sposobów zaczynania i kończenia zajęć; brak tego rodzaju ładu zaburza koncentrację uczniów

Stworzenie odpowiedniej atmosfery na lekcji wymaga:

    • wprowadzenia reguł oraz odpowiedniej procedury
    • przedstawienia zasad w pozytywnej formie
    • tworzenia zasad obowiązujących przy zmianie aktywności
    • podkreślania znaczenia zasad
    • egzekwowania ich przestrzegania
    • czujności nauczyciela
    • odpowiedniego tempa i rytmu pracy w czasie lekcji
    • płynności przebiegu lekcji
    • podzielności uwagi nauczyciela
    • trafnej interpretacji werbalnych oraz niewerbalnych zachowań uczniów
    • stosowania różnych strategii i technik sprawdzających koncentrację uczniów na przebiegu lekcji

Ad. 2 Poznawanie przez uczniów nowych faktów - istnieją następujące sposoby poznania:

  • empiryczne, zawierające poznanie bezpośrednie poprzez takie metody jak obserwacja, eksperyment czy spostrzeganie oraz poznanie pośrednie przy wykorzystaniu map, schematów, modeli i strategii
  • werbalne, obejmujące słowo mówione wykorzystujące opowiadanie, opis, pogadankę, wykład czy dyskusję oraz słowo drukowane - na przykład praca z książką

Ad. 3 Nabywanie nowych pojęć - pojęcia stanowią podstawową jednostkę organizacyjną procesu myślenia oraz porozumiewania się z ludźmi, wytwory poznawania rzeczywistości; pojęcia zawierają cechy opisujące je oraz umożliwiające ich zdefiniowanie; Arends wspominał o istotnych i nieistotnych cechach pojęć oraz o uczeniu się ich z wykorzystaniem podziału na przykłady oraz nieprzykłady; wyróżnił on następujące metody nauczania pojęć:

  • metoda dedukcyjna - zakłada przechodzenie od ogółu do szczegółu (reguła → przykład)
  • metoda indukcyjna - zakłada przechodzenie od szczegółu do ogółu (przykład → reguła)

Ad. 4 Utrwalanie zdobytych wiadomości - wyróżnia się bierne oraz czynne utrwalanie wiadomości, gdzie bierne polega na powtarzaniu, przypominaniu i uczeniu się na pamięć a czynne na przeprowadzaniu ćwiczeń

Ad. 5 Przechodzenie od teorii do praktyki - teoria to pewien zespół twierdzeń; łączenie jej z praktyką obejmuje funkcję poznawczą, weryfikacyjną i przekształcającą.

Ad. 6 Wykorzystywanie zadań dydaktyczno- wytwórczych

Ad. 7 Kontrola i ocena wyników nauczania - kontrola obejmuje sprawdzanie osiągnięć uczniów, czyli w jakim zakresie opanowali oni treści kształcenia, natomiast ocena zakłada pewien osąd, opis stopnia opanowania treści

Metody kształcenia - to wypróbowane i systematycznie stosowane układy czynności nauczyciela i uczniów, które są realizowane w sposób świadomy w celu osiągnięcia założonych zmian w osobowości uczniów (inaczej - systematycznie stosowany sposób pracy nauczyciela z uczniami, umożliwiający osiąganie celów). Dobór metod kształcenia zależy od:

  • uczniów - ich wieku, wiedzy, zdolności, zainteresowań i systemu reprezentacyjnego
  • nauczyciela - jego wiedzy, osobowości, charakteru, temperamentu, zainteresowań, znajomości metod kształcenia oraz kultury pedagogicznej
  • celów
  • treści i właściwości przedmiotu
  • form organizacyjnych
  • środków dydaktycznych

Metody dzielą się na:

  • metody oglądowe (czyli oparte na obserwacji)
  • metody słowne (czyli werbalne)
  • metody oparte na naśladownictwie

Kupisiewicz podaje następującą klasyfikację metod kształcenia:

  • metody słowne
  • metody oglądowe
  • metody werbalne
  • gry dydaktyczne

Metody nauczania wg Okonia to:

  • metody podające, czyli metody asymilacji wiedzy, takie jak wykład, opowiadanie czy pogadanka
  • metody waloryzacyjne, wśród których wyróżnia metody:
    • impresywne - polegające na organizowaniu uczestnictwa młodych ludzi (również dorosłych) w odpowiednio eksponowanych wartościach społecznych, moralnych, estetycznych czy naukowych
    • ekspresyjne - polegające na stwarzaniu takich sytuacji, gdzie ich uczestnicy samodzielnie wytwarzają lub odtwarzają pewne wartości, przez co wyrażają oni samych siebie
  • metody problemowe, polegające na samodzielnym dochodzeniu do wiedzy (mikronauczanie - jest to twórcze uczenie się pewnych złożonych umiejętności praktycznych)
  • metody praktyczne (metody realizacji zajęć wyrównawczych oraz metody ćwiczeniowe)
  • gry dydaktyczne:
  • sytuacyjna(przypadków) - związana jest ze zwykłymi sytuacjami mającymi miejsce w klasie, jak na przykład zdarzenie, gdzie ktoś komuś zabrał lub ukradł ołówek itp.; celem tej metody jest szczegółowe rozpatrzenie określonego zdarzenia, sytuacji typowej dla większej grupy zdarzeń - uczniowie zapoznają się z sytuacją, która wymaga podjęcia decyzji, z kilku proponowanych rozwiązań wybierają oni jedno najlepsze na podstawie przewidywanych konsekwencji
  • symulacyjna - polega na interpretowaniu, odwzorowywaniu pewnego fragmentu rzeczywistości, gdzie uczniowie odgrywają swoje role; podczas takiej inscenizacji, uczniowie mają możliwość oddziaływania na pewien model, który dzięki ich działalności ulega zmianom
  • biograficzna - wiąże się z prezentacją życiorysu pewnej osoby, postaci; obejmuje następujące czynności: wybór gry, opracowanie zestawu pytań i zadań, opracowanie scenariusza gry i omówienie gry
  • burza mózgów - polega na tym, iż każdy uczeń proponuje własne pomysły na rozwiązanie danego problemu, które nie podlegają ocenie; autorzy pomysłów nie są motywowani przez nauczyciela - uczniowie szybko i samodzielnie wymyślają możliwe hipotezy na podstawie myślenia intuicyjnego