By dowiedzieć się, jak napisać esej, trzeba na wstępie uświadomić sobie dwie sprawy: treściowo normą w nim jest... brak normy. W tym typie wypowiedzi stawia się na swobodę. Jednak trzeba sprostać jeszcze wymogom formalnym eseju. A do tych należy naprawdę wyszukany język świadczący nie tylko o elokwencji, ale również o błyskotliwości jego autora. Nim się zatem porwie na pisanie eseju, trzeba trzeźwo ocenić swe możliwości... i ewentualnie wybrać formę rozprawki.

 Czym jest esej?

Esej, najczęściej pisany prozą, jest rodzajem szkicu o charakterze filozoficznym, naukowym, publicystycznym lub krytycznym. Jego celem jest swobodna interpretacja jakiegoś zjawiska lub dociekanie problemu. Stawia się w nim na podmiotowy punkt widzenia i zachowuje szczególną dbałość o piękny i oryginalny sposób przekazu. 

Wywód myślowy zawarty w eseju w małym na ogół stopniu respektuje standardowe metody rozumowania, co oznacza dozwoloną w nim swobodę toku myślenia przekazywanego w niesztampowy sposób. 

Związkom logicznym towarzyszą w nim nieskrępowane rygorami naukowymi skojarzenia pomysłów, zdań weryfikowalnym - poetyckie obrazy, paradoksalne zestawienia, aforyzmy, czasem elementy narracyjne lub liryczno-refleksyjne. Esej jest zatem uznawany za formę literacką lub literacko-naukową i ma na celu zaprezentowanie punktu widzenia jego autora.

Jak napisać esej wartościowy kompozycyjnie?

W tym aspekcie atutem eseju jest zupełna dowolność - podobnie jak i w warstwie treściowej, autor ma przyzwolenie na swobodę twórczą. Jedynym obowiązkowym warunkiem jest właśnie owa twórczość w podejściu do tworzywa literackiego, bo nim właśnie jest esej.

Jak napisać esej rzeczywiście twórczy?

Kluczowa w eseju jest warstwa estetyczna; ten, który bierze się za barki z tą formą wypowiedzi musi sprostać operowaniu słownictwem składającym się na styl wysoki, wyrafinowany i erudycyjny. Esej nie musi wykładać wszystkiego dosłownie, powinien nakłaniać raczej odbiorcę do twórczej interpretacji - pewne myśli może też sugerować. 

Pod tym względem esej może nawet sprawiać wrażenie nieukończonego, zachować otwartą formę. Czynnikiem wiodącym w nim jest subiektywizm autora. Esej jest zapisem toku jego myśli i stanowi wyraz indywidualnego punktu widzenia, to stanowi zatem jego zasadniczą wartość. Nie trzeba przesadnie starać się porządkować swych myśli - dopuszczalny jest ciąg luźnych skojarzeń. 

W zależności od ich charakteru, warto różnicować gatunki literackie, po jakie się sięga. Esej ma być interesujący, również w swej niejednolitości gatunkowej. O wartości eseju stanowi też jego erudycyjność treściowa - dialog z innymi dziełami sztuki, aluzje, daleko idąca intertekstualność. Autor eseju może również pozwalać sobie na dygresje - największą wartością dobrego eseju jest bowiem ukazanie swego osobistego zaangażowania w temat.

Jak napisać esej - kilka wskazówek praktycznych

Swoboda gatunku, jakim jest esej, może być zarówno jego atutem, jak i pułapką. By uniknąć popadnięcia w twórczy chaos i utratę komunikatywności, warto uwzględnić następujące rady:

- po dokładnym przeczytaniu tematu warto zapisać pierwsze nasuwające się wnioski, luźne skojarzenia, argumenty albo pytania, nawet jeżeli pozornie nie są one związane z danym zagadnieniem. Jeżeli nasunęły się zaś skojarzenia z innymi tekstami kultury, warto mieć je pod ręką, by w razie czego sięgnąć po cytat, nawiązanie.

- z zebranych myśli należałoby teraz podjąć próbę skonstruowania planu - w kolejności doboru myśli sugerować należy się tym, co wydaje się być najbardziej przemawiające, ciekawe bądź oryginalne. By uniknąć chaosu, warto wyszukać między myślami analogie, co również stanowić powinno o kolejności zajęcia się nimi

- teraz można przystąpić do rozwinięcia wniosków, do każdego dobrać odpowiednie cytaty albo odwołania do innych tekstów. Im większa wiedza o celnych aluzjach historycznych i filozoficznych, które można przywołać - tym lepiej. Ale nie powinno to przerosnąć wyrazistości własnych sądów - to one w eseju są najistotniejsze

- w warstwie stylistycznej utworu, by wyeksponować tok swych myśli, swobodnych lecz nie chaotycznych, warto zadbać o podział swego tekstu na cząstki wyodrębnione tytułami i śródtytułami

-  w eseju powinien znaleźć się wstęp, zarysowujący zasadniczą problematykę utworu i eksponujący pogląd autora. Nie jest jednak konieczne podsumowanie - może pojawić się coś na kształt końcowej refleksji, aczkolwiek wartością eseju jest raczej skłonienie do niej czytelnika

Jak nie pisać eseju - najczęściej popełniane błędy

O niepowodzeniu stworzenia eseju mogą zadecydować następujące błędy:

- wprowadzenie do niego elementów fikcji literackiej

- zatracenie jego formy poprzez wprowadzenie ścisłej fabuły

- nieumiejętność połączenia kolejnych fragmentów w spójną całość, chaos będący wyrazem porażki w zmierzeniu się ze swobodą formy

- błędy stylistyczne, ortograficzne i interpunkcyjne.