W twórczości prozatorskiej Henryka Sienkiewicza (do początków lat osiemdziesiątych XIX wieku) dominowała nowelistyka. Tematycznie twórczość ta zawierała się w trzech kręgach tematycznych dotyczących spraw chłopstwa, patriotyzmu oraz kwestii amerykańskich (co wiązało się z podróżami Sienkiewicza do Ameryki w latach siedemdziesiątych XIX wieku).

Podstawowym motywem przejawiającym się w nowelach był niedola bohaterów, której oni sami nie byli winni. I tak w "Szkicach węglem" oraz "Bartku Zwycięzcy" ukazana została niemoc oszukanego chłopa, w noweli "Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela" poruszono problem niemocy krzywdzonego dziecka, natomiast o konsekwencjach cywilizacji jest mowa w nowelach "Orso" oraz "Sachem".

W narracji dochodzą do głosu elementy groteskowe(to w nowelistyce chłopskiej) oraz liryczno-patetyczne. Henryk Sienkiewicz opowiadał się za umiarem oraz harmonią używanych elementów, w kwestii stylistyki charakteryzowała go powściągliwość, dążył do zwartej kompozycji utworu, jak również efektownej części końcowej. Wiele uwagi przykładał do fragmentów opisowych, stąd jego perspektywiczne i kolorystyczne ujęcia krajobrazów .

"Bartek Zwycięzca" - STRESZCZENIE

Główny bohater to Bartek Słowik(pochodził z Wielkopolski), który zostaje wezwany do pełnienia niemieckiej służby wojskowej podczas wojny z Francją. Nie jest w stanie pojąć, że nie walczy w imię własnej ojczyzny, z dumą wyraża się o własnych odznaczeniach. Po powrocie do domu widać jego osłabienie i zdemoralizowanie. Jego gospodarstwo chyli się ku upadkowi. W tych okolicznościach jego żona (o imieniu Magda) zaciąga dług u Niemców. Po bójce z nauczycielem pochodzenia niemieckiego Bartek dostaje się do więzienia na trzy miesiące (nauczyciel zbił jego syna). Pani Jarzyńska (małżonka dziedzica) deklaruje pomoc, jeżeli w nachodzących wyborach do parlamentu Bartek odda swój głos na jej małżonka. Jednak ostatecznie Słowik głosuje na kandydującego Niemca, który wygrywa przeprowadzone wybory. W tych okolicznościach Słowikowie tracą gospodarstwo, a Bartek musi odsiedzieć cały wyrok.

Bartek Słowik padł ofiarą niesprzyjającej polityki władz pruskich wobec społeczności polskiej. Świadczy o tym jego udział w walkach obcej armii, zostaje wykorzystany przez przedstawicieli wrogiego państwa. W wyniku silnej propagandy w walce wykazuje się męstwem, odwagą, siłą oraz dużym zdyscyplinowaniem. Jego wiara opiera się na naiwności, że zdoła pomóc swym rodakom. Władze zaborców wiedzą jak należycie wykorzystać jego bohaterstwo oraz ślepe wyobrażenie obowiązku. Jednak winę za nieświadomość narodową chłopstwa ponosi sfera ziemiaństwa oraz inteligencja. Pomimo, że Bartek jest pełen nadziei na przyszłość po zakończonych walkach powraca do domu jako człowiek leniwy, impulsywny, ponadto nie stroni od alkoholu. Ufając sprawiedliwości staje w obronie własnego syna, którego skrzywdził pedagog. Nie znając polityki narodowej bezmyślnie oddaje swój głos w przeprowadzonych wyborach. Ostatecznie jest zmuszony wyruszyć do miasta, ponieważ został pozbawiony swego majątku.

Bartek to przedstawiciel chłopstwa, który wypełnia swe powinności wobec państwa, jednak nikt nie potrafi tego docenić i uszanować.

*"Szkice węglem" - STRESZCZENIE

Akcja toczy się w zaborze rosyjskim w drugiej połowie XIX wieku. U wójta (we wsi Barania Głowa) przebywa Zołzikiewicz (z zawodu pisarz gminny), który przekonuje urzędnika, aby skierował do wojska Wawrzona Rzepę. Nie ulega wątpliwości, że żona Rzepy spodobała się pisarzowi. Wykorzystując moment nieobecności męża zakrada się do posiadłości Rzepów i molestuje jego młodą małżonkę. Z opresji Rzepowi ratuje pies. Zezłoszczony "amant" grozi zemstą na Wawrzynie. Mija kilka dni. Zołzikiewicz knuje podstęp, w wyniku którego po pijaku podsuwa Rzepie do podpisu umowę, rzekomo w sprawie lasu. Okazuje się, ze w rzeczywistości Rzepa podpisał zgodę na pójście do wojska. Nazajutrz Państwo Rzepowie udają się do gminy w celu złożenia zażalenia. W konsekwencji działań Zołzikiewicza Rzepa zostaje osadzony na dwa dni w więzieniu oraz dodatkowo uiszczenie określonej opłaty ("na kancelaryjne"). Po skończonej mszy w niedziele małżonka Rzepy zwraca się z prośba o pomoc do księdza, który zaleca ucieczkę w modlitwę. Pomocy odmawia także dziedzic, którego nie obchodzą sprawy związane z chłopami i wsią. W tych okolicznościach Rzepowie postanawiają udać się do naczelnika powiatu. Po meczącej podróży do miasteczka Rzepowa nie jest w stanie nic konkretnego załatwić, jej wniosek zostaje zignorowany, urzędnicy odprawiają kobietę z niczym. Powracając do domu dwa razy traci przytomność. W tej rozpaczliwej sytuacji mąż szuka ucieczki w alkoholu. Zdruzgotana Rzepowa za namową Żyda udaje się do Zołzikiewicza. Widząc nadarzającą się okazje Zołzikiewicz zwodzi kobietę. W momencie gdy żona wraca od Zołzikiewicza rozwścieczony mąż pozbawia ją w brutalny sposób życia i podpala posiadłości dworskie.

W epilogu pojawia się informacja, że pisarz był słusznie poinformowany, że dokument z podpisem Rzepy nie ma mocy prawnej. W swych przekonaniach liczył na nieznajomość prawa wśród miejscowego chłopstwa. Ostatecznie udało mu się uniknąć zemsty męża Rzepowej. W tej sytuacji nadal wypełniał swe obowiązki, przy tym cieszył się uznaniem i szacunkiem w pełnieniu obowiązków urzędniczych.

Narracja zawiera elementy gawędy, pojawiają się dygresje. W noweli została pokazana niedola społeczności chłopskiej, której niejednokrotnie towarzyszył wyzysk. Postać Wawrzona Rzepy kojarzy się z człowiekiem zacofanym, łatwowiernym oraz prymitywnym. Jego majątek ziemski jest bardzo ubogi(trzy morgi ziemi), jest zmuszony do wykonywania dodatkowej pracy. Najgorsza jego wada jest Brak umiejętności pisania i czytania, jak również brak znajomości obowiązującego prawa (co w konsekwencji prowadzi do rodzinnej tragedii), co powoduje jego wyzysk przez urzędników państwowych. Małżonka podobnie jak jej mąż jest łatwowierna, jednak gotowa wszystko poświęcić dla dobra własnej rodziny. Za wszelką cenę chce pomóc ukochanemu, jednak jej działania są bezskuteczne. Podobnie jak mąż nie jest świadoma swych praw. Sprawcami nieszczęścia rodziny są przede wszystkim: pisarz gminny, przedstawiciele ziemiaństwa oraz kler (obojętny wobec prawdziwego nieszczęścia).

*"Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela" - STRESZCZENIE

Utwór posiada formę pamiętnika. Początkowo nowela ukazała się we Lwowie, a następnie w Warszawie (z przyczyn cenzuralnych zmieniono tytuł).

We wspomnieniach korepetytora Wawrzynkiewicza pojawi się postać jego ucznia o imieniu Michaś. Matka młodzieńca była wdową, ponieważ jej mąż poniósł śmierć w powstaniu. Wszelkie swe nadzieje wiązała z młodym Michasiem. Mając to w pamięci jedenastoletni młodzieniec bez reszty oddawał się nauce, której nadmiar niszczył jego zdrowie (noce spędzał na nauce). Jednak edukacja jego nie przynosiła zadowalających rezultatów, warunki nauczania nie były najlepsze. Po wydaleniu ze szkoły ciężko zachorował. W wyniku choroby poniósł śmierć.

W utworze zaprezentowano dolę dziecka w szkole zaborców. Warunki jakie tam panowały były nie do zniesienia. Bezwzględnie walczono z wszystkimi przejawami polskości, nie można było mówić we własnym języku, dążono do zniszczenia kultury polskiej oraz zaniku uczuć patriotycznych. Dzieci były śledzone, także straszone i podejrzewane o niewłaściwe postępowanie, przy tym wymierzano surowe kary.

"Sachem"- STRESZCZENIE

Miasto w Teksasie staje się tu miejscem akcji. Zamieszkujące je wcześniej plamię Czarnych Wężów zostało zniszczone przez przybyszów. Ocalał jedynie syn wodza plemienia, który wychował się w cyrkowej trupie.

W utworze poruszona zostaje sprawa wysiedlenia Indian w Ameryce. Akcja rozgrywa się w okresie intensywnej kolonizacji Ameryki Północnej. Główny bohater to Indianin o imieniu Sachem, który w zupełności nie pamięta o swym rzeczywistym pochodzeniu.

W utworze została ukazana rzeczywista tragedia społeczności indiańskiej i jednocześnie protest przeciwko takiej krzywdzie innych.

"Orso"- STRESZCZENIE

W jednym z miasteczek w południowej Kalifornii dobiega końca winobranie. Przybyli przedstawiciele Indian i Murzynów czekają na możliwość podjęcia pracy. Jednocześnie w miejscowości pojawia się cyrk, którego atrakcją ma być silny Orso bez trudu unoszący śliczną tancerkę (Jenny). Przedstawienie nie przynosi jednak oczekiwanych zysków, dyrektor karze za to Orso, przymierzając się również do chłosty tancerki spotyka się z sprzeciwem pracownika. Orso pokonuje wszystkich, którzy stają mu na drodze, w towarzystwie Jenny ucieka z cyrku. Po ciężkiej podróży ostatecznie osiadają w górach Santa Anna, w ten sposób żyją z dala od złych ludzi.

W noweli ukazano pogardliwy stosunek kolonistów względem społeczności miejscowej. Większość ludzi marzy o innym lepszym życiu.