Literaturę zawsze bardziej inspiruje to, co wiąże się z dramatami ludzkimi. A że nigdy ich w życiu ludzkim nie brakuje, motyw cierpienia z literaturze jest tym najczęściej się przewijających.

Motyw cierpienia w Biblii

Bibliicierpienie spada po raz pierwszy na prarodziców. Adam i Ewa zapoczątkowują długą drogę cierpienia ludzkości, gdy popełniwszy grzech nieposłuszeństwa, tracą przywilej przebywania w raju i zostają skazani na ziemski padół, w którym smak cierpienia będzie ich codziennością.

Niestety, ich winę dziedziczą wszyscy potomkowie i od tej pory doznawane z różnych przyczyn cierpienie będzie brzemieniem ludzkości. Bohaterem biblijnym najbardziej trwale zapisanym w pamięci ludzi z uwagi na kwestię cierpienia właśnie, jest Hiob. Jego cierpienie jest najbardziej dotkliwe w tym, że bohater nijak na nie zasłużył. 

Prawy i wierny Bogu Hiob zostaje wystawiony na straszną próbę. Spadają na niego i jego majątek wszelkie plagi, traci swe dzieci i nie ma nadziei, że kiedykolwiek zrozumie, dlaczego Bóg go tak mocno doświadcza. A jednak bohater nie złorzeczy i nie bluźni. Pogodzony z wolą Boga, znosi kolejne klęski z rezygnacją, choć nie może liczyć na żadne wsparcie i niczyją pomoc, zawodzą go przyjaciele i żona, która usiłuje obarczyć męża wyimaginowaną winą. Hiob za swój heroizm w męce zostanie nagrodzony. 

Biblianiejednokrotnie, a szczególnie w historii zbawienia, cierpienie uwzniośla i ukazuje jego nagradzający sens. Gdyby nie cierpienie opuszczonego przez ludzi i wydanego na męczeńską śmierć Jezusa, nie dokonałoby się odkupienie ludzkości skażonej grzechem pierworodnym przed Adama i Ewę. Od czasów biblijnych zarówno cierpienie zasłużone, jak i niezasłużone oraz to, które może zbawiać, będzie powracać w kolejnych dziełach.

Motyw cierpienia w mitologii

Najbardziej doświadczonym cierpieniem bohaterem z mitologii greckiej jest Prometeusz. Na swe cierpienie zasłużył - dotknęła go mściwa ręka bogów rozjuszonych nieposłuszeństwem. Ale cierpienia tego Prometeusz mógłby uniknąć. Naraża się na nie bowiem tak jak Chrystus - w imię miłości do ludzi, których zły los chce poprawić. 

Wykradnięcie bogom ognia powoduje ich gniew, którego ujście znajdują w przykuciu Prometeusza do skały Kaukazu, gdzie będzie doznawał długotrwałych udręk. W mitologii roi się od historii bohaterów naznaczonych wiecznym cierpieniem w imię kary za rozjuszenie bogów olimpijskich. Byli oni dla ludzi bezlitośni i okrutni.

Motyw cierpienia w średniowieczu

Średniowiecze, epoka teocentryzmu, znów sięga do źródeł biblijnych w spojrzeniu na cierpienie i upatruje w nim drogi do zbawienia. To czas, w którym ludzie dobrowolnie szukają go na ziemi, by móc nacieszyć się wiecznym szczęściem niebieskim. Przodują w tym asceci, którzy za życia świadomie wybierają drogę ku cierpieniu, by tym sposobem zasłużyć na niebo. 

Świadome poszukiwania źródeł cierpienia, takie, po jakie sięgnął np. św. Aleksy, wiążą się z wyborem ścieżki pełnej poświecenia i wyrzeczeń wszystkiego, co gwarantować na ziemi może szczęście. To, co daje spokój ciału oraz duszy, zostaje przez Aleksego porzucone w imię wyboru cierpienia, które ma zbliżyć go do nieba. I tak bohater wyrzeka się świeżo poślubionej żony, rodziny, wszelkich wygód, bogactwa i stanowiska, pędząc żywot najnędzniejszego z żebraków. 

Wspomniane w finale cuda, jakie następują po śmierci męczennika, są sygnałem od Boga, że cierpienie Aleksego było Mu miłe. Legenda o świętym Aleksym, jak inne opiewające żywoty świętych ascetów, skupia się właśnie głównie nad wyeksponowaniem ogromu zbawczego cierpienia. Całkiem ludzki wymiar tego doznania zaś, pozbawiony metafizycznej otoczki, zostaje pokazany w Lamencie świętokrzyskim, gdzie zupełnie ludzka w swym cierpieniu Matka Boska, rozpacza nad męką swego Syna i własną, gdy widzi, co się dzieje z jej dzieckiem.

Cierpienie w renesansie

Renesans, czyli epoka skupiająca się na człowieku jako jednostce, pozwalała mu opiewać jego prywatne, osobiste cierpienia. Niektórzy czerpali z nich rozkosz, jaką opisuje np. Petrarka w Sonetach do Laury, któremu niespełniona miłość dała inspirację do napisania dwóch potężnych cyklów utworów poetyckich. 

Inni jednak w efekcie cierpienia doznawali kryzysów światopoglądowych, jak Jan Kochanowski, którego cykl Trenównapisanych po śmierci dziecka ukazuje, jak puste staje się życie dojrzałego człowieka, któremu niezrozumiała tragedia rujnuje świadomie już poukładany światopogląd.

Cierpienie w romantyzmie

Epoką szczególnie lubującą się w portretach cierpiętników był romantyzm, który poczucie bycia nieszczęśliwym podniósł do rangi bycia człowiekiem wyjątkowym, co ceniono szczególnie w tej epoce indywidualistów. Najbardziej znani romantyczni cierpiętnicy to:

- WerterCierpień młodego Wertera- bohater cierpiący z powodu niespełnionej miłości, niedopasowany do przeciętnych śmiertelników, odległy od nich przez wrażliwość, delikatność i upodobania oraz niechęć do zstąpienia na ziemię. Bohater ten nie czyni nic, by w swym uczuciu osiągnąć spełnienie. 

Tymczasem to właśnie niespełnienie w miłości i bierne czekanie na to, co przyniesie los, popychają go do samobójstwa, gdy uświadamia sobie szczególnie wyraziście, że ukochaną utracił. Jednakże można rzec, że do tego samobójstwa bohater dążył z premedytacją, w swym cierpieniu znajdując upodobanie i na nim się bez reszty skupiając.

- GustawIV części DziadówMickiewicza - bohater bardzo mocno inspirowany tym, którego stworzył Goethe, również nieszczęśliwie zakochany, ale wręcz programowo bierny i finalizujący swe życie samobójstwem.

- Konrad i inne ofiary prześladowań caratu z III części Dziadów- tu następuje odejście Mickiewicza od postawy bohaterów pielęgnujących osobiste cierpiętnictwo na rzecz tych, którzy cierpią dla dobra całego narodu w imię wolności. Ośmielają się oni porwać do walki przeciwko caratowi i jeszcze wyżej. 

Znajdziemy w ten sposób w tej części Dziadówi nawiązanie do ofiary męczeńskiej Jezusa, gdy poznajemy opis cierpień niewinnych narodowych męczenników, i do ofiary Prometeusza, którego przypomina główny bohater, gdy rzuca wyzwanie Bogu, jego zdaniem nie dość wystarczająco kochającego ludzkość i doświadczany cierpieniem naród polski.

Kordian, bohater Słowackiego z dramatu pod tymże samym tytułem, w pierwszych partiach dramatu przypomina swym cierpieniem Wertera. Potem jednak odchodzi od cierpienia nad poczuciem własnego niezrealizowania na rzecz zaangażowania w sprawy narodowe, dla których, jak Konrad z III części Dziadów, gotów jest ponieść ofiarę najświętszą i największą.

Cierpienie w literaturze współczesnej 

Patrząc na to, czym zaskoczył ludzkość wiek XX wraz z jego dwiema wojnami, czasem rozwoju wielkich systemów totalitarnych, w literaturze tego okresu mnoży się od najrówniejszych obrazów cierpienia, czy to w prozie paradokumentalnej czy stricte osobistej liryce. Jednak dość szczególnym utworem jest WieżaHerlinga-Grudzińskiego, szczególne nawiązanie autora do motywu Hioba, gdy opisuje cierpienia Lebrosso, trędowatego samotnika zamkniętego w wieży, który z wielkim heroizmem znosi samotność i życie w odosobnieniu. 

Drastyczny obraz cierpienia ukazuje Zdążyć przed Panem BogiemHanny Krall, w którym widzimy autentycznych bohaterów, którzy mogą wybrać tylko pomiędzy rodzajem cierpienia związanego z przedwczesną śmiercią. I cierpienie to dotyka wszystkich - na równi dorosłych, jak dzieci, dla których największym dobrodziejstwem jest zadanie im szybkiej śmierci tuż po narodzeniu. 

To, jaki rozmiar cierpienia ludzkość potrafiła zadać sobie w XX wieku, do tego stopnia przeraziło twórców literatury, że zaczęli oni mówić zupełnie innym językiem. W poezji Różewicza, który w wierszu Ocalonymówi o swych przeżyciach wojennych, tymi m.in. słowami: widziałem furgony porąbanych ludzi, którzy nie zostaną zbawieni, język ten otrzymał nazwę poetyka ściśniętego gardła

Nic dziwnego zatem, że w swym utworze Pan Cogito rozmyśla o cierpieniu, inny poeta, Zbigniew Herbert, sprzeciwia się przebaczaniu w imieniu skrzywdzonych.