1. TERMINY OPISUJĄCE KULTURĘ ŚREDNIOWIECZA:

Teocentryzm - uważanie Boga za centrum zainteresowań (Ad maiorem Dei gloria - wszystko ku powiększeniu chwały Boga);

Teologia - nauka o rzeczach Boskich, uważana na królową nauk

Scholastyka - tzw. szkolna filozofia; próba uzgodnienia wiary i rozumu, uzasadnianie prawd wiary na drodze logiki.

Uniwersalizm chrześcijański - cecha średniowiecznego uniwersum, poczucie przynależności do wspólnoty wierzących, wyznających te samy prawdy i zasady moralne.

Symbolika i numerologia - przekonanie o szczególnym porządku świata, w którym każdy element ma ukryte znaczenie i przypisaną mu liczbę.

Wzorce parenetyczne (średniowieczne wzorce osobowe):

  • święty - asceta (św. Aleksy, św. Szymon Słupnik),
  • rycerz (Roland, Zawisza Czarny; ideały: honor, wiara w Boga, wierność, męstwo),
  • władca (Bolesław Chrobry i Bolesław Krzywousty opisani przez Gala Anonima);

2. UTWORY - BOHATEROWIE, WAŻNE MOTYWY

:

Krąg celtycki: cykl arturiański (Król Artur, królowa Ginewra, sir Lancelot), Pieśń o Rolandzie (motyw heroicznej śmierci rycerza Rolanda), Tristan i Izolda (motyw niezwyciężonej miłości przeciwstawionej honorowi rycerskiemu)

Krąg germański: opowieści o Nibelungach

Hiszpania: Pieśń o Cydzie (rycerz Cyd)

Ruś: Słowo o wyprawie Igora (tekst nie pochodzi ze Średniowiecza, ale wzorowany jest na dawnych podaniach)

Polska: Zawisza Czarny, pojawia się w kronikach

Italia: Boska komedia Dantego Alighieri (alegoryczna wędrówka człowieka i jego wyobrażenia eschatologiczne - związane z tym, co jest po śmierci)

Hagiografia (żywoty świętych):

Legenda o św. Aleksym (pochodzi z terenów Syrii, ideał skrajnej ascezy),

Kwiatki Św. Franciszka (ideał wiary radosnej, harmonii)

Liryka średniowieczna

a/ religijna - Bogurodzica, Lament Świętokrzyski (liryka maryjna)

Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią (polski przykład motywu tańca śmierci)

b/ świecka - O zachowaniu się przy stole (utwór dydaktyczny, scenka obyczajowa)

Satyra na leniwych chłopów, Pieśń o zabiciu Jędrzeja Tęczyńskiego (zapisy ówczesnych konfliktów społecznych, stanowych)

Formy teatralne:

Moralitety - alegoryczne przedstawienia życia człowieka, które miały ukazać prawą drogę Chrześcijanina.

misteria - dramaty oparte na historiach biblijnych

dramaty liturgiczne - przedstawienia odgrywane w Kościołach w okresach Świątecznych

3. ŚREDNIOWIECZNE SENTENCJE

Cokolwiek czynisz, dobrze czyń i bacz końca Quidqvid agis, prudenter agas et respice finem!

Żadna władza nie jest pewna, o ile nie upewnia ją przychylność obywateli Nullum est imperium tutum nisi benevolentia menitum

(O człowieku) Niespełna rozumu Non compos mentis

Pamiętaj o śmierci Memento mori

4. STYLE ARCHITEKTONICZNE

X-XIII Styl romański: duże, kamienne budowle o funkcjach obronnych, zaprojektowane na planie kwadratu lub koła, z półokrągłymi sklepieniami, bardzo dekoracyjnymi portalami, raczej ciemne z powodu małych okien.

Przykłady: katedra Notre Dame w Paryżu, katedra w Pizie, kościół św. Andrzeja w Krakowie

XII-XVI Styl gotycki: jasne, strzeliste budowle, oparte na planie krzyża, z charakterystycznymi oknami witrażowymi, sklepienia (ołtarz Wita Stwosza w Kościele Mariackim w Krakowie).