W drugiej połowie wieku XVII i na początku XVIII Polska była pogrążona w marazmie kulturowym i obyczajowym. Szlachta była zacofana i konserwatywna, z wielkim oporem przyjmowała wszelkie zmiany. Nowe prądy oświeceniowe królujące na zachodzie Europy do nas przebijały się bardzo powoli, przemycane przez nielicznych zwolenników zmian i nowych idei.

Epokę oświecenia można podzielić w Polsce na następujące okresy:

Pierwsza faza: do roku 1764- są to czasy saskie

Kraj pogrążony był w upadku na skutek licznych wojen, anarchii szlachty. Oświata znajdowała się w upadku podobnie jak życie kulturalne i społeczne. Powoli jedna zaczęły dawać o sobie znać echa oświeceniowych idei. W latach czterdziestych zaczęły rozwijać się pierwsze instytucje naukowe i kulturalne. Działo się to z sprawą magnatów skupionych wokół rodziny Czartoryskich ( stronnictwo to zwane było Familią). Celem tych magnatów było dokonanie dogłębnych reform kraju. Zdobyli oni duże wpływy na dworze ówczesnego władcy Augusta III. Do tego stronnictwa należeli m.in.: bracia Załuscy, Stanisław Leszczyński, Stanisław Konarski.

  • Bracia Załuscy- założyli pierwszą w europie bibliotekę publiczną, w której znalazły się książki z ich prywatnych księgozbiorów. Biblioteka mieściła się w specjalnie na ten cel zakupionym Pałacu Daniłowskich. Początkowo zawierała około 200 000 woluminów. Później zbiory uległy znacznemu powiększeniu, dzięki czemu biblioteka ta była jedną z największych na świecie w tym czasie.
  • Stanisława Leszczyński - napisał " Głos wolny, wolność ubezpieczający".
  • Ksiądz Konarski -1740 roku założył Collegium Nobilium, którego celem było kształcenie młodzieży z szlacheckich domów w duchu Oświecenia i za pomocą nowoczesnych metod nauczania ( uczono tam rozumowania a nie " kucia na pamięć"). Wprowadzono wiele nowych przedmiotów takich jak: historia, prawo, ekonomia czy język nowożytne. Uczono w języku polskim.

Zapoczątkowana przez Konarskiego reforma szkolnictwa szybko została podjęta przez inne środowiska. Powstało wiele szkół pijarskich. Zreformowano szkoły jezuickie. Dzięki Konarskiemu szkoła zaczęła spełniać swą funkcję. Wydawała światłych i dobrze wykształconych obywateli, który włączali się aktywnie do życia politycznego kraju i dostrzegali konieczność reform politycznych i społecznych. Można nazwać Konarskiego prekursorem epoki Oświecenia. Król Stanisław August docenił jego zasługi i wybił na jego cześć medal z inskrypcją "Sapere auso" co oznacza" temu, który ośmielił się być mądrym".

Konarski był też publicystą, który wydał następujące dzieła:

  • "Volumina legum" ( zbiór praw polskich)
  • "O poprawie wad wymowy" ( dotyczące literatury i poprawnego stosowania języka polskiego)
  • "O skutecznym rad sposobie" ( dzieło popadujące reformy społeczne)

Druga faza -okres panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego od 1764 do 1822 ( tj. do wydania " Ballad i romansów" A. Mickiewicza)

Król mocno zaangażował się w odbudowę państwa i żucia naukowo- kulturalnego. Idee Oświecenia były szeroko propagowane na dworze królewskim. Zaczęto wdrażać w życie program reform państwowych. Było to możliwe dzięki powołaniu wielu nowych instytucji. Należały do nich :

Komisja Edukacji Narodowej- rok powstania 1773, był to oficjalny urząd państwowy, propagował przeprowadzenie reform planowo i regularnie, oddział religię od nauki, propagował idee oświecenia, tworzył szkoły ludowe i elementarne ( były to szkoły powszechne, w których uczyły się nie tylko dzieci szlacheckie). Komisja finansowała swe działania z pieniędzy uzyskanych po likwidacji zakonów jezuickich.

Towarzystwo Ksiąg Elementarnych- powstało w 1779, jego celem było opracowanie odpowiednich podręczników dla szkół

Szkoła Rycerska ( zwana też Korpusem Kadetów) - powstała w 1765 roku, z tej szkoły wywodzili się reformatorzy, spiskowcy, powstańcy, oddzielono tu szkołę od religii, propagowano hasła patriotyzmu

W okresie oświecenia nastąpił też rozwój nauki, zwłaszcza fizyki, chemii i medycyny. Powstały obserwatoria astronomiczne w Wilnie i Poznaniu. Jednym z najwybitniejszych ludzi nauki w tym czasie był Jan Śniadecki zajmujący się astronomią i matematyką. Nastąpił również rozwój nauk społecznych ( z sprawą Staszica i Kołłątaja). Zajmowano się również historią. Adam Naruszewicz jako pierwszy napisał krytyczną historię Polski.

W roku 1800 założono Towarzystwo Przyjaciół Nauk, które wspierało rozwój nauki.

Nastąpił też duży rozwój prasy. Najważniejszymi pisami były:

  • Monitor- powstał w 1765 roku z inicjatywy króla, wzorem było angielskie pismo zatytułowane " Spectator", był główną trybuną polityczną, propagował reformy polityczne, propagował nowe formy publicystyczne takie jak : esej czy felieton, współpracowali z nim: Krasicki, Bohomlec, Konarski i Naruszewicz.
  • Zabawy przyjemne i pożyteczne- pismo literackie, był to organ obiadów czwartkowych
  • Gazeta Narodowa i Obca- wydawana była w okresie Sejmu Wielkiego, popierała stronnictwo reformatorskie.

Rozwój publicystyki sprawił, że również nastąpił rozkwit działalności wydawnictw. Głownie działo się to za sprawą braci Załuskich. W okresie oświecenia najbardziej znane były dwie oficyny wydawnicze: Michała Groela i Piotra Dufoura. Wydawano w nich utwory najbardziej znanych pisarzy tego okresu a także czasopisma, teatralia i różnego rodzaju encyklopedie.

Król organizował obiady czwartkowe, na których spotykali się najwybitniejsi ludzie epoki ( m.in. Konarski, Naruszewicz, Bohomolec, Czartoryski, Zamoyski, Krasicki, Wybicki ). Prezentowana na nich nowe utwory literackie, dyskutowano o projektach reform, problemach społeczno- politycznych. Często organizowano konkury poetyckie. Od roku 1777 zaczyna się stopniowy upadek tej " instytucji kulturalnej".

Innym organem kulturalnym była tzw. Kuźnica Kołłątajowska- była to grupa filozofów, literatów i uczonych skupiona wokół Hugona Kołłątaja, pracująca nad reformami kraju. Należeli do niej: Franciszek Dmochowski, Jan Dembowski, Franciszek Salezy Jezierski.

Ważnym centrum kulturalnym były Puławy- siedziba rodu Czartoryskich. Był to również główny ośrodek rozwoju sentymentalizmu. Ten nurt przeciwstawiał się klasycyzmowi propagowanemu przez środowisko skupione wokół króla.

Teatr Narodowy- założony w 1765 w Warszawie, powstał z inicjatywy króla, był to pierwszy teatr narodowy, w którym sztuki wystawiano po polsku, francusku i włosku.

Za sprawą Poniatowskiego powstała pierwsza trupa teatralna. Dla teatru pisali: Bohomolec, Naruszewicz, Zabłocki. Pierwszą sztuką było" Małżeństwo z kalendarza". Potem teatr podupadł, działalność została wznowiona w 1779 roku. Teatr pełnił ważną rolę w propagowaniu kultury polskiej i języka narodowego a także kulturę europejską, Komedie realizowały hasło " bawić i uczyć". Sztuki miały cel dydaktyczny, propagowały idee oświeceniowe, reformy, krytykowały zacofanie, konserwatyzm. W okresie rozbiorowym propagowały idee walki o niepodległość ( Bogusławski " Cud mniemany czyli krakowiacy i górale")

Oprócz literatury rozwijała się także działalność muzyczna. Oprócz tradycyjnie rozwijającej się muzyki religijnej, której środkami były klasztory i kościoły, nastąpił wzrost znaczenia muzyki świeckiej. Często miała ona zamożnych mecenasów (np. Rzewuskich czy Radziwiłłów). Wielkim miłośnikiem muzyki był hetman Michał Ogiński, który sam komponował m.in. libretta. Na dworze Czartoryskich w Puławach propagowano narodowy nurt muzyki polskiej. Wraz z rozwojem teatru narodowego zaczęła rozwijać się działalność operowa. Działająca w stolicy opera była jedną z najlepszych w Europie. Król wspierał też rozwój baletu, którego był wielkim miłośnikiem.

Poniatowski był mecenasem wielu artystów. Wspierał nie tylko pisarzy czy kompozytorów, ale także malarzy. To za jego sprawą w Polsce pojawiło się wielu utalentowanych artystów, którzy zasłynęli swoją działalnością w Warszawie. Włoski architekt Dominik Merlini zaprojektował wspólnie z królem Łazienki. Inny włoski artysta Marcello Bacciarelli stworzył w Zamku Królewskim i Pałacu Łazienkowskim szereg malowideł przedstawiających sceny historyczne czy alegoryczno- mitologiczne. Z kolei Barnardo Belotto zwany Canalettem wykonał cykl obrazów przedstawiających panoramę Warszawy. Inny artysta Zygmunt Vogel namalował wiele akwarelowych widoków, na których przedstawił miasta, ruiny i zabytki polskie.