Wydarzenia "Pana Tadeusza. Historii szlacheckiej z roku 1811 i 1812 " toczą się w dobie ekspansji napoleońskiej na ziemie rosyjskie. Był to okres historyczny, w którym szczególnie silna była wiara Polaków w wyzwolenie ojczyzny. Główne nadzieje rodaków wiązały się z postacią bohaterskiego Napoleona, znakomitego wodza, który walczył w Egipcie w 1798 roku, pod górą Tabor w Palestynie w 1799 roku, pod Marengo w Austrii w 1800 roku, pod Ulm i pod Austerlitz w 1805 roku, a także pod Jeną w 1806roku. Mickiewicz przedstawił cesarza Francuzów w sposób wyidealizowany, w blasku chwały i zwycięstwa, nie wspominając o fiasku jego misji.

Bezpośrednio w utworze zostały przedstawione postaci wielkich, wybitnych postaci historycznych: Napoleona, ks. Józef Poniatowskiego oraz dowódców Polskich Legionów: Dąbrowskiego, Kniaziewicza, Małachowskiego, Giedrojcia i Grabowskiego, których działalność była związana m.in. z mobilizacją wojsk napoleońskich do ataku na Moskwę w 1811 roku, z ich ekspansją w 1812 roku (ze szczególnym podkreśleniem roli wojsk polskich), a także z przejściem polskich szeregów przez Litwę w 1812 roku. Dużą rolę w kreacji autentycznych wydarzeń pełniła postać księdza Robaka, który był jednym z emisariuszy organizujących powstanie na Litwie.

Tło dla owych wydarzeń stanowił obraz minionych dziejów ojczyzny, który pokrzepiał serca zniewolonego kraju i umacniał ich w przekonaniu, że "jeszcze Polska nie umarła". W utworze wspomniane zostało powstanie kościuszkowskie pod wodzą Tadeusza Kościuszki( ku jego pamięci imię Tadeusz nosiła główna postać dzieła) oraz powstanie pod wodzą Jakuba Jasińskiego na Litwie. Owe ruchy wyzwoleńcze miały miejsce w 1794 roku.

Dwór w Soplicowie był wykreowany na skarbiec pamięci narodowej, polskich tradycji i obyczajów, czci i szacunku wobec patriotów i bohaterów narodowych. Obrazy wiszące na ścianach nie pozwalały zapomnieć o bitwie pod Racławicami (1794r.), rzezi Pragi (1794r.), serwis obiadowy, używany na uroczystych obiadach przypominał historię polskiego sejmiku, zaś dźwięki Mazurka Dąbrowskiego wydobywające się ze starego kurantowego zegara wzbudzały tkliwość i rozrzewnienie w polskich sercach.

Jankiel, "żyd poczciwy", który "Ojczyznę jak Polak kochał", podczas swego słynnego koncertu na cymbały wskrzesił zaprzeszłe wydarzenia: Konstytucji 3 Maja (1791), konfederacji targowickiej (1792), rzezi praskiej (1794), powołania do życia Legionów Polskich we Włoszech pod wodzą gen. H. Dąbrowskiego (1797), rozbiory Polski (1772, 1793, 1795) .

Adam Mickiewicz przemieścił w czasie istotne momenty dziejowe: początek wojny z Rosją i konfederacji w Warszawie z czerwca 1812 roku na sierpień 1811, zaś ekspansję Napoleona z czerwca 1812 roku na wiosnę. Swobodny stosunek poety, który polegał na dowolnej zmianie czasu historycznego ("naginaniu") oraz idealizowaniu przeszłych wydarzeń miał charakter symboliczny.

Wkroczenie wojsk napoleońskich porą wiosenną miał na celu pobudzenie narodu i stworzenie wizji jego rozkwitu w niepodległym państwie polskim. Wiadomość od gen. Fiszera o wybuchu wojny z Rosją pozwoliła Jackowi Soplicy umrzeć w przeświadczeniu, że jego misja nie skończyła się porażką i przyniesie oczekiwane powstanie. Zabieg przekształcenia autentyczności czasu historycznego pozwolił ominąć przykrą prawdę. Mianowicie Napoleon był przeciwny samodzielnej akcji powstańczej na Litwie. Stracił zaufanie polskiej szlachty, nie cieszył się bezgraniczną, ślepą chwałą, a także nie miał poparcia ze strony polskich dowódców(Kościuszki), bowiem oddał Rosji w 1807 i 1809 polskie ziemie: Białostockie i Tarnopolszczyznę.