Konstytucja kwietniowa - geneza

Prace nad nową konstytucją rozpoczęły się w 1928 r. Założenia opracowane przez Stanisława Cara stały się w 1933 r. podstawą prac legislacyjnych. Tezy konstytucyjne budziły sprzeciw opozycji, co spowodowało przyjęcie projektu konstytucji przez sejm bez ich udziału od razu w drugim i trzecim czytaniu. 

Takie działanie było niekonstytucyjne, przez co opozycja odmawiała uznania jej obowiązywania. Konstytucja kwietniowa została podpisana przez prezydenta 23 kwietnia 1935 r., po wcześniejszym uzyskaniu aprobaty senatu.

Zasady ustrojowe

Konstytucja kwietniowa wyrażała koncepcję państwa totalnego. Przejawiało się to w ingerencji państwa we wszystkie dziedziny życia. Władza była skupiona w ręku wodza, który jednocześnie pełnił funkcję szefa rządzącej partii.

Model ustrojowy był ustrojem autorytarnym, co zostało zawarte w pierwszych 10 artykułach konstytucji kwietniowej.

Prezydent

Koncentracja władzy państwowej skupiona została przez prezydenta. Był wybierany na 7 lat przez Zgromadzenie Elektorów składające się z 80 osób, które wskazywało kandydata na prezydenta. Ustępujący prezydent mógł zaproponować swojego kandydata, co powodowało wybory powszechne. Jeśli tego nie zrobił, prezydentem zostawał kandydat Zgromadzenia Elektorów.

Do kompetencji ustawodawczych należały: wydawanie dekretów z mocą ustawy (pomiędzy kadencjami sejmu i senatu, na podstawie upoważnienia ustawowego, z tytułu zwierzchnictwa nad siłami zbrojnymi), prawo veta zawieszającego, mianowanie 1/3 senatorów, zwoływanie, zamykanie i odraczanie posiedzeń sejmu i senatu.

Do kompetencji wykonawczych należały: sprawy związane z wyborem prezydenta, takie jak zwoływanie Zgromadzenia Elektorów czy wskazywanie kandydata, mianowanie prezesa Radu Ministrów i ministrów na jego wniosek, mianowanie sędziów (także sędziów Trybunału Stanu), prezesa NIK, generalnego inspektora sił zbrojnych, zwierzchnictwo nad siłami zbrojnymi, reprezentowanie państwa na zewnątrz.

Wśród uprawnień kontrolnych znalazły się: prawo rozwiązania sejmu i senatu, odwołania prezesa Rady Ministrów, prezesa NIK, generalnego inspektora sił zbrojnych, ministrów.

W czasie wojny prezydent mógł wyznaczyć następcę, mianować naczelnego wodza, zarządzić stan wojenny, wydawać dekrety o mocy ustawy z wyłączeniem zmiany konstytucji, przedłużenia kadencji sejmu i senatu oraz powoływania ich w zmniejszonym składzie.

Swe uprawnienia prezydent mógł wykonywać samodzielnie (prerogatywy) bądź z kontrasygnatą ministerialną (uprawnienia zwykłe).

Rada ministrów

Radę Ministrów powoływał prezydent. Prezes Rady Ministrów kierował pracami rządu i ustalał zasady polityki państwowej. Rada Ministrów posiadała uprawnienia inicjatywy ustawodawczej, wydawania rozporządzeń wykonawczych oraz realizacji spraw przekazanych ustawami.

Sejm i senat

Sejm składał się z 208 posłów wybieranych w głosowaniu powszechnym, tajnym, równym i bezpośrednim. Kandydaci byli zgłaszani przez Zgromadzenia Okręgowe. Czynne prawo wyborcze przysługiwało osobom, które ukończyły 24 lata i posiadały prawa cywilne i obywatelskie, a także zawodowym wojskowym. Bierne prawo wyborcze przysługiwało obywatelom, którzy ukończyli 30 lat.

Senat składał się z 96 senatorów. Był powoływany w 1/3 przez prezydenta, a w 2/3 przez tzw. "elitę", która składała się z osób po 30 r.ż. zasłużonych (posiadających odznaczenia wojskowe), wykształconych lub zaufanych (piastujących urzędy państwowe). Bierne prawo wyborcze przysługiwało kandydatom, którzy ukończyli 40 lat. Kadencja obu izb trwała 5 lat.

Rola sejmu została zminimalizowana. Bez zgody prezydenta w zasadzie nie przysługiwały mu żadne kompetencje ustawodawcze. Sejm nie miał wpływu na organizację rządu, administrację czy siły zbrojne.

Sejm i senat mogły żądać ustąpienia ministra lub całego rządu, co jednak wiązało się z koniecznością akceptacji takiego wniosku przez prezydenta. Obie izby miały prawo pociągać do odpowiedzialności konstytucyjnej ministrów.

Prawa i obowiązki obywatelskie 

Interesy jednostki zostały podporządkowane państwu. Część praw obywatelskich została przejęta z konstytucji marcowej: prawo własności, prawa narodowościowe, wolność nauki i nauczania, wolność sumienia i wyznania. Ograniczono prawa polityczne.

Do obowiązków obywatelskich należały: wierność wobec państwa, ponoszenie świadczeń na rzecz państwa, obowiązkowa służba wojskowa, edukacja w zakresie szkoły powszechnej.

Konstytucja kwietniowa - ocena

Przyjęcie konstytucji kwietniowej było odzwierciedleniem sytuacji w całej Europie. Do władzy dochodziły organizacje totalitarne, a demokracja przechodziła kryzys. Stąp konstytucja kwietniowa stanowiła wyraz autorytarnych dążeń obozu sanacji.