Interesy wielkich mocarstw europejskich pod koniec XIX i na początku XX wieku.

Przyczyn wybuchu I wojny światowej należy szukać w ówczesnych przeciwstawnych dążeniach wielkich mocarstw europejskich, a co za tym idzie w sprzeczności wzajemnych interesów i rodzących je konfliktach. Niemcy dążyły do zbudowania mocarstwa o znaczeniu europejskim i światowym, obejmującym także kolonie w Afryce i Azji. Austro-Węgry dążyły do opanowania terenów bałkańskich, analogicznie jak Rosja, która domagała się także otwarcia cieśnin tureckich dla floty rosyjskiej na Morze Śródziemne. Francja chciała odzyskać, utracone na rzecz Niemiec w 1871 roku, Alzację i Lotaryngię oraz ograniczyć wpływy niemieckie w Europie. Wielka Brytania dążyła do utrzymania swej dominującej pozycji militarnej, gospodarczej i politycznej w świecie oraz rozszerzenia swych wpływów na Bliskim Wschodzie i Turcji. Wielka Brytania była wówczas potęgą finansową i miała najsilniejszą flotę wojenną, która gwarantowała jej bezpieczeństwo przed obca inwazja i zapewniała dostawy w przypadku wojny. Wielka Brytania stała na stanowisku zasady "poziomu dwóch potęg" ( Two Powers Standard) - flota angielska ma była potężniejsza niż dwie najsilniejsze po brytyjskiej floty wojenne razem złączone. W owym czasie Niemcy zaczęły powoli opanowywać coraz bardziej handel zamorski, godząc tym samym w interesy angielskie. Konflikt interesów angielsko-niemieckich zaostrzył się z chwilą, gdy Niemcy rozpoczęły budowę wielkiej floty wojennej. W 1898 roku parlament Rzeszy uchwalił kredyty na budowę silnej niemieckiej marynarki wojennej. W Niemczech rozpoczęła się szeroka akcja propagandowa, która miała także antyangielskie odcienie. W 1907 roku Niemcy opracowały plan budowy 12 wielkich pancerników najnowszego typu "Dreadnought" (Nie bój się niczego). W tym momencie Anglia uznała, iż jej dotychczasowa supremacja na morzach jest poważnie zagrożona.

Tak więc antagonizm niemiecko-francuski, mający swe podłoże w Alzacji i Lotaryngii, a także w Afryce; antagonizm niemiecko-angielski, wyrastający z rywalizacji gospodarczej i kolonialnej, a przede wszystkim z wyścigu zbrojeń na morzu; antagonizm niemiecko-rosyjski i austriacko-rosyjski na Bałkanach i na Bliskim Wschodzie, były głównymi przyczynami wszystkich konfliktów na początku XX wieku.

Powstanie dwóch bloków militarnych.

W 1871 roku we Frankfurcie nad Menem został podpisany pokój kończący wojnę francusko-pruską (1870-1871). Przegrana Francji niosła za sobą olbrzymie konsekwencje. Francja zobowiązała się oddać Niemcom Alzację i Lotaryngię oraz zapłacić ogromną kontrybucję w wysokości 5 miliardów franków w złocie. Postanowienia pokoju wywołały ogromne niepokoje we Francji. Wśród społeczeństwa francuskiego pojawiły się głosy niezadowolenia. Klęska z Niemcami upokorzyła godność narodową Francuzów. Niemcy zaś chciały utrzymać dotychczasową izolację polityczną Francji oraz zapobiec porozumieniu się Francji z Rosją i Austro-Węgrami. Najlepszą drogą do tego było zawarcie z tymi państwami sojuszy, wyprzedzając w tym fakcie Francję. W 1881 roku kanclerz Niemiec Otto Bismarck doprowadził do podpisania między Niemcami, Austro-Węgrami i Rosją tzw. tajnego układu trójcesarskiego. Podpisujące je strony przyrzekły sobie wzajemną życzliwą neutralność w przypadku wojen: Niemiec z Francją; Austrii z Włochami, Rosji z Wielką Brytanią. Rosja zgodziła się ponadto na aneksję (włączenie) Bośni i Hercegowiny do Austrii. Dwa lata wcześniej Niemcy i Austro-Węgry podpisały w Wiedniu w 1879 roku wzajemny traktat, skierowany tak naprawdę przeciw Rosji. Na jego mocy ustalono, że gdyby jedno z tych państw zostało zaatakowane przez Rosję, drugie udzieli mu pomocy. W przypadku konfliktów zbrojnych z innymi państwami obowiązywać miała zasada "życzliwej neutralności". Układ ten (tzw. dwuprzymierze) został w 1882 roku w Berlinie rozszerzony przez przystąpienie do niego Włoch. W ten sposób powstało tzw. Trójprzymierze. Włochy były wówczas państwem bardzo słabym politycznie i gospodarczo, co kazało im szukać poparcia u wielkiego potężnego mocarstwa. Nie mogła być nim Wielka Brytania, która unikała konfliktów europejskich, ani Francja, osłabiona po niedawnej klęsce w wojnie z Prusami. Traktat przymierza Niemiec, Austro-Węgier i Włoch zakładał: pomoc zbrojną dla Niemiec i Austro-Węgier w przypadku ataku Francji na Włochy (zatarg z papieżem). W przypadku agresji francuskiej na Rzeszę, Włochy zobowiązały się wystąpić czynnie po stronie Rzeszy, a w przypadku agresji rosyjskiej na Austrię (konflikt bałkański) zachować życzliwą neutralność. Pomoc zbrojna obowiązywała wszystkich sygnatariuszy w przypadku wspólnego ataku francusko-rosyjskiego na któreś z tych państw. Traktat ten obowiązywał formalnie do 1914 roku.

Traktat trójprzymierza godził bezpośrednio w interesy i bezpieczeństwo Francji i Rosji. W 1892 roku między tymi państwami doszło do podpisania tzw. konwencji wojskowej. Zakładała ona, że jeśli Francję zaatakują Niemcy lub Włochy poparte przez Niemcy, Rosja uderzy na Niemcy, a jeśli Rosję zaatakują Niemcy lub Austria wsparta przez Niemcy, to Francja wystąpi przeciw Niemcom. Zbliżenie francusko-rosyjskie było podyktowane nie tylko względami zbrojnego bezpieczeństwa. Rosja, jako kraj dość zacofany gospodarczo, dotychczas pożyczała olbrzymie kwoty pieniężne od Niemiec. Z chwilą, gdy te zamknęły dla Rosji swój rynek pieniężny, została ona zmuszona szukać pomocy finansowej w innych państwach - m.in. we Francji. Niebawem do porozumienia francusko-rosyjskiego przystąpiła także Wielka Brytania, która do tej pory prowadziła politykę międzynarodową, polegająca na tzw. "wspaniałym odosobnieniu". W 1904 roku między Wielką Brytanią a Francją doszło do podpisania szeregu układów, które rozpoczynały francusko-angielską Entente Cordiale (serdeczne porozumienie). Traktat ten regulował w pierwszej kolejności dotychczasowe punkty zapalne między tymi państwami, dotyczące kolonii. Na jego mocy strona francuska zobowiązała się nie stawiać przeszkód wpływom angielskim w Egipcie, a strona angielska wpływom francuskim w Maroku. W rzeczywistości tajne aneksy tego traktatu przewidywały ogłoszenie protektoratu Francji nad Marokiem, a Wielkiej Brytanii nad Egiptem. W tym czasie Rosja przygotowywała się do wzmożenia polityki na Bałkanach, co musiało pociągnąć za sobą konflikty rosyjsko-austriackie i rosyjsko-niemieckie. Ponadto Rosja liczyła na udzielenie jej potrzebnych kredytów z banków angielskich. Anglia zaś widziała w Rosji silną przeciwwagę dla Niemiec w Europie. Dlatego też w 1907 roku doszło do podpisania szeregu układów między Wielką Brytanią a Rosją. W ten sposób powstało tzw. Trójporozumienie.

Tak więc w początkach wieku XX wielkie mocarstwa europejskie zgrupowały się w dwóch przeciwstawnych sobie blokach: Trójporozumienie - Francja, Wielka Brytania i Rosja oraz Trójprzymierze - Niemcy, Austro-Węgry i Włochy.

Międzynarodowe kryzysy polityczne na początku XX wieku.

Kryzys marokański.

Maroko od czasów konferencji w Algeciras w południowej Hiszpanii w 1906 roku, znajdowało się we francuskiej strefie wpływów. Za taką opcją opowiedziały się Wielka Brytania, Rosja, Włochy i Stany Zjednoczone. Przeciwko wystąpiły Niemcy i Austro-Węgry. Kilka lat później, w 1911 roku, kiedy w Maroku wybuchło powstanie, Niemcy postanowili to wykorzystać. Wyrazili chęć wszczęcia z Francją rozmów na temat rekompensaty za uznanie przez nich wpływów francuskich w Maroku. Porozumienie w tej sprawie zawarto w 1911 roku. Niemcy dały Francji wolną rękę w Maroku i zgodziły się na oficjalne ogłoszenie jej protektoratu, w zamian za co Francja odstąpiła Niemcom część Konga Francuskiego o powierzchni około 275 tysięcy kilometrów..

Kocioł bałkański.

W 1908 roku Austria ogłosiła aneksję Bośni i Hercegowiny, co z kolei wywołało wielkie zaniepokojenie w Serbii. W tym czasie w wielu krajach bałkańskich pojawiły się ruchy narodowowyzwoleńcze, skierowane przeciwko Turcji. Sytuacją na Bałkanach interesowała się także Rosja, która postanowiła wykorzystać słabość państwa tureckiego i pomóc krajom bałkańskim w odzyskaniu przez nich niepodległości, licząc na otwarcie dla swojej floty cieśnin czarnomorskich. W 1912 roku doszło do powstania Czwórprzymierza bałkańskiego (przy poparciu i pomocy Rosji), skierowanego przeciw Turcji, w skład którego weszły: Serbia, Bułgaria, Czarnogóra i Grecja. Czwórprzymierze doprowadziło do wybuchu wojny z Turcją w 1912 roku, rozpoczynając tym samym tzw. pierwszą wojnę bałkańską. Od samego początku zdecydowana przewaga była po stronie koalicjantów. Wojska bułgarskie doszły nawet na przedpola Stambułu (były Konstantynopol), stolicy Turcji. Wojna skończyła się w 1913 roku, kiedy to w Londynie podpisano traktat pokojowy. Na jego mocy Turcja utraciła dość znaczną część swego europejskiego terytorium. Wkrótce jednak doszło do wybuchu drugiej wojny bałkańskiej, tym razem między dotychczasowymi koalicjantami. Przyczyną był brak porozumienia w kwestii podziału Macedonii. Bułgarzy w 1913 roku zaatakowali Serbów i Greków. Na Bułgarię uderzyła Rumunia, a do wojny włączyła się także Turcja w nadziei na odzyskanie utraconych terenów. Wojna zakończyła się w tym samym roku, przynosząc całkowitą klęskę Bułgarii. Zamiana układu sił na Bałkanach zaniepokoiła państwa europejskie. Austria obawiała się sukcesów serbskich, a także rozprzestrzenienia się ruchów narodowowyzwoleńczych na swoje tereny, które zamieszkiwała znaczna część ludności słowiańskiej. Austro-Wegry znalazły poparcie w Niemczech. Za Serbią, głównym wrogiem Austro-Węgier, stanęła Rosja.

Wybuch wojny.

Bezpośrednia przyczyna wybuchu wojny miała miejsce 28 czerwca 1914 roku, kiedy to w Sarajewie, stolicy Bośni, został zamordowany wraz z małżonką następca tronu Austro-Wegier, arcyksiążę Franciszek-Ferdynand. Zabójcą był Gawriło Princip, młody serbski nacjonalista, członek organizacji "Czarna Ręka". Mimo iż rząd austriacki podejrzewał udział Serbii w tym morderstwie, to nie miał na to żadnych oficjalnych dowodów. Postanowił natomiast wykorzystać zaistniałą sytuację do ostatecznego rozprawienia się z Serbią. Celem było upokorzenie Serbii, zlikwidowanie jej dążeń do wyzwolenia i zjednoczenia pod swą egida państw bałkańskich i zmuszenia jej do zaprzestania prowadzenie antyaustriackiej polityki. 23 lipca 1914 roku postawiono Serbii ultimatum: zaprzestania w szkolnictwie, w prasie i innych publikacjach antyaustriackiej propagandy, rozwiązania organizacji, które taką propagandę prowadziły i ukarania współwinnych zamachu. Serbia zgodziła się na ultimatum, poza jednym punktem, aby w śledztwie, które miało na celu wyjaśnienie morderstwa, wzięli udział przedstawiciele władz austro-węgierskich, jako naruszające suwerenność państwa serbskiego. Austro-Węgry uznały to za niewystarczające i 28 lipca 1914 roku wypowiedziały wojnę Serbii, którą poparła Rosja, od 30 lipca w stanie wojny z Austro-Węgrami. 1 sierpnia 1914 roku Niemcy wypowiedziały wojnę Rosji, 3 sierpnia Francji, a 4 sierpnia Wielkiej Brytanii. W ten sposób rozpoczęła się, trwająca nieprzerwanie przez okres czterech lat, I wojna światowa, zwana Wielką. Toczyła się ona na trzech frontach: wschodnim, zachodnim i południowym.