HERAKLIT Z EFEZU (VI/V w. p.n.e.) – „Panta rei”

Przedstawiciel jońskiej filozofii przyrody. Filozofowie przyrody zastanawiali się jak powstał świat, pytając o jego praprzyczynę, o byt, o prawdę. Heraklit uznał, że praprzyczyną świata był ogień. Szkoła ta działała w VI – V wieku p.n.e. na terenie Jonii w Azji Mniejszej. Inni filozofii przyrody twierdzili, że świat powstał z powietrza, wody czy jakiejś nieokreślonej materii (apeiron).

ANAKSAGORAS Z KLADZOMEN (ok. 500 – ok. 428 p.n.e.)

Filozof zaliczany do młodszej szkoły jońskiej. Działał i nauczał w Atenach, pod koniec życia przeniósł się do Lampsakos w Azji Mniejszej. Był nauczycielem i przyjacielem Eurypidesa i Peryklesa. Próbował połączyć poglądy filozofów przyrody, m. ni. Heraklita z naukami Zenona z Elei i Parmenidesa. Napisał dzieło O przyrodzie, które nie zachowało się do dnia dzisiejszego.

System filozoficzny:

Według niego na rzeczywistość składa się nieskończona liczba niepodzielnych cząstek materii. Określał je mianem zarodków. Miały one zostać zmieszane, a z czasem zaczęły się wyodrębniać. Na ich porządek i ułożenie miał wpłynąć wieczny i nieograniczony niczym rozum. Jednocześnie pojawiły się pewne układy przejściowe, zawierające wszystkie elementy. Jedne z tych układów miały dominować inne pozostawały w ukryciu.

PARMENIDES Z ELEI (ok. 540 – ok. 470 p.n.e.)

Był twórcą szkoły elejskiej, zwanej Parmenidesa; filozof współczesny Heraklitowi z Efezu;

Stworzył:

  •   Teorię jedności i niezmienności bytu
  •   Teorię o nierozerwalności bytu i myśli
  •   Zasady odróżniania myśli od postrzegania
  •   Metodę dedukcyjną i dialektyczną

Pojęciami, które pasjonowały Parmenidesa były trwałość i zmienność. Według niego pomiędzy nimi trwa wieczny antagonizm. Świat to mnogość rzeczy. O niczym nie możemy powiedzieć, że jest, ale że się staje.

Ten dualizm w myśleniu u Parmenidesa wpłynie później na teorię Platona. Charakterystyczne dla niego było rozróżnianie tożsamości bytu i myśli. Odróżniając spostrzeganie od myśli, wprowadził podział na poznanie zmysłowe i myślowe.

Parmenides poruszał zagadnienie „bytu”. Według niego „bytem” można nazwać wszystko to co jest. „Niebyt” natomiast to coś czego nie ma. Jest autorem czterech teorii dotyczących bytu:

  •   „Byt jest wieczny” – to znaczy tyle, że nie ma ani początku ani końca; w innej sytuacji musiałby powstać z niebytu, który nie istnieje;
  •   „Byt jest nieruchomy”
  •   „Byt jest niezmienny” – dlatego że jedyną drogą jego zmiany mogłoby być przejście w niebyt, którego nie ma;
  •   „Byt jest niepodzielny” – w momencie podziały byt stanowiłby cos zupełnie innego, przeciwnego, mógłby to być niebyt, a jak już wyżej wspomniano ten nie istnieje.

ZENON Z ELEI (ok. 490 – 430 p.n.e.)

Przedstawiciel Eleatów, następca Parmenidesa;

Według Zenon sztuka prowadzenia sporów polega na zestawianiu pojęć prawdy własnej i cudzego fałszu. To w ówczesnych pojęciach określano mianem dialektyki, z tego tez powodu Arystoteles uznał go za twórcę tej dziedziny. Bronił tezy o istnieniu niezmienności i niepodzielności bytu.

Był autorem słynnych paradoksów. Miały one dowodzić ze zmiana nie istnieje. Na przykład twierdził, ze nie możemy dzielić nieskończoności, bo otrzymamy część które nie będą posiadać wymiarów. A więc ich suma będzie równa zeru. Cztery jego dowody o niemożności ruchu znane są pod nazwami dychotomii, Achillesa, strzałystadionu.

Jego paradoksy rozważali późniejsi wielcy filozofowie, m. in. Izaak Newton i G. W. Leibniz. Doczekały się naukowego rozwiązania w momencie gdy odkryto pojecie ciągłości.   

SOKRATES (496 – 399 p.n.e.) – „Wiem, że nic nie wiem”

grecki filozof, o jego poglądach możemy się dowiedzieć z „Dialogów” prowadzonych miedzy nim a jego uczniem Platonem oraz z pism Ksenofnota. Twierdził (w przeciwieństwie do sofistów), że istnieją stałe wartości takie jak: sprawiedliwość i dobro. Obok nich wyodrębnił „wartości liche”, którym według niego były mściwość, nienawiść i tchórzostwo. Dla Sokratesa najważniejszą sprawą było poszukiwanie dobra. W dziedzinie polityki opowiadał się za demokracją.

  1. Etyka.

Była to główna dziedzina jego zainteresowań. Twierdził, że prawdziwa wiedza o tym co w życiu słuszne i sprawiedliwe zawsze będzie nas prowadzić do cnoty. A ta z kolei była warunkiem szczęścia (intelektualizm etyczny). Wierzył, że istnieje obiektywna, powszechna prawda. 

  1. Metody elenktyczna i majeutyczna.

Sokrates stosował dwie metody. Pierwsza z nich elenktyczna polegała na takim prowadzeniu dyskusji z przeciwnikiem, że w jej trakcie w taki sposób zbijamy jego argument, że w końcu doprowadzamy jego wywód do absurdu. Wierzył, że każdy człowiek posiada tzw. wiedzę wrodzoną w umyśle (natywizm, racjonalizm genetyczny). W trakcie rozmowy pozwala się by wiedza niejako „narodziła się” w rozmówcy. Była to metoda majeutyczna, która jak twierdził autor odziedziczył po matce. Jako pierwszy Sokrates wykorzystywał rozumowanie indukcyjne. Za swoje poglądy naraził się Ateńczykom. Mimo że wyrocznia w Delfach uznała go najmądrzejszym człowiekiem na świecie, oskarżono go o bezbożność, deprawowanie młodzieży i skazano na śmierć przez wypicie cykuty (w trakcie obrony udowodnił swoją niewinność).

PLATON (ok. 428 – 347 p.n.e)

Jego prawdziwe imię brzmiało prawdopodobnie Aristokles. Jednak ze względu na budowę ciała przyjął imię Platon, co oznaczało barczysty. Był człowiekiem wykształconym, odbył wiele podróży m. in. na Sycylię, do Egiptu, Italii i do Azji Mniejszej. W wieku 20 lat został uczniem Sokratesa.

Uważał, ze istnieją hierarchicznie ułożone idee. Najważniejszymi spośród nich były dobro, piękno i prawda. Podzielił świat na idealny i zmysłowy (nasz, ziemski). Ten pierwszy miał być najdoskonalszy, ziemski był tylko marnym odwzorowaniem.

W 389 r. p.n.e. założył szkołę w gaju poświęconym Akademosowi, stąd jej nazwa – Akademia. Kierował niż przez 42 lata. Rozwijały się tu nauki matematyczne, filozofia, medycyna i logika. W 529 r. n.e. Akademia została zamknięta na polecenie cesarza Justyniana I. Do najważniejszych pism Platona należą: Obrona Sokratesa, Charmides, Eutyfron, Protagoras, Menon, Fajdros, Uczta, Państwo, Parmenides, Sofista, Fileb i Prawa.

Platon rozwijał naukę o:

  •   Ideach, relacjach pomiędzy ideami a rzeczami
  •   Duszy, rozróżniając jej funkcje biologiczne, poznawcze, religijne i zależności pomiędzy dusza a ciałem
  •   Przyrodzie, o twórcy Demiurgu, budowniczym świata
  •   Poznaniu i metodach poznania
  •   Filozofii, jej zadaniach i celach
  •   Cnotach, o istocie cnót, ich strukturze; o miłości
  •   Państwie
  •   Pięknie, sztuce (estetyka)

System filozoficzny Platona.

Twierdził, iż istnieje byt idealny, a byt realny pozostałe wobec niego w zależności (ontologia). Bytem niższym było dla Platona ciało, które istnieje jako byt zależny od duszy, kiedy ta jako byt idealny jest od niego niezależna. Podzielił wiedzę na tzw. rozumowa, która jest nad dana, wrodzona i na drugim biegunie stoi wiedza zmysłowa, która jest złudna i niepewna. W metodologii podporządkował metodzie dialektycznej metodę empiryczną. Celem człowieka winno być dążenie do osiągnięcia idealnego dobra. Dobra tzw. realne maja być traktowane jako środek do celu. 

ARYSTOTELES (384 – 322 p.n.e.)

Największy obok Platona, filozof grecki; założył w Atenach szkołę filozoficzną w ogrodach Lykejonu (stąd nazwa „liceum”);

Pierwszy filozof, który próbował uporządkować myślenie nie tylko w odniesieniu do treści ale także do formy. Podzielił nauki na trzy grupy:

  •   Nauki teoretyczne – metafizyka, fizyka, matematyka
  •   Nauki praktyczna – etyka, polityka
  •   Nauki wytwórcze – sztuka, retoryka.

Zajmował się także teoria państwa. Wyodrębnił ustroje prawidłowe, do których zaliczył monarchię, arystokracje i politeję, oraz nieprawidłowe – tyrania, oligarchia i demokracja.

Jego spuścizna obejmuje wiele prac poświęconych naukom przyrodniczym, interesował się nawet kosmologią.

Napisał m. in.:

  •   Traktaty logiczne: Kategorie, Hermeneutyka, O dowodach sofistycznych;
  •   Pisma z dziedziny fizyki: O niebie, O powstaniu i ginięciu;
  •   Pisma przyrodnicze: Zoologia, O częściach zwierząt, O ruchu zwierząt;
  •   Traktaty psychologiczne: O duszy, Zagadnienia przyrodnicze;
  •   Pisma z dziedziny etyki i estetyki: Etyka wielka, Polityka, Retoryka, Poetyka;
  •   Metafizyka

EPIKUR (341 – 271 p.n.e.) – „Capre diem”

Urodził się w Samos, ale życie spędził w Atenach.

Twierdził, że materia jest niezniszczalna, a wszystko składa się z atomów (podobnie jak Demokryt z Abdery). Obok atomów wyróżnił także próżnię jako składnik materii. Według niego atomy mogą się poruszać (deklinacja). Bogowie nie maja możliwości ingerencji w sprawy człowieka. Filozofia ma uwolnić ludzi od strachu, twierdził. Człowiek jest w stanie sam zapewnić sobie szczęście. Dlatego tez celem życia powinno być dążenie do przyjemności (epikureizm). Nakazywał żyć sprawiedliwie, rozumnie i rozważnie, zachowując moralność.

ZENON Z KITON (ok. 336 – 264 p.n.e.)

Z pochodzenia Cypryjczyk, życie spędził w Atenach.

Na jego poglądy wpływ wywarła szkoły cyników. Fascynował się także Sokratesem i jego nauką. Założył nawet szkołę stoików, którą sam prowadził (w 300 r. p.n.e.). Ateńczycy postrzegali go jako wzór człowieka, u którego słowa mają pokrycie w czynach.  Jego badania kontynuowało wielu filozofów, m. in. Epiktet, Marek Aureliusz, Seneka. Odrodzenie jego poglądów przyniesie renesans.