Mianem przywileju zwie się korzystne prawo przyznawane jednostce, grupie osób bądź instytucji. Pierwszy rodzaj przywileju zwano immunitetem. W naszym kraju najbardziej znanymi były przywileje szlacheckie, które nadawali królowie na przestrzeni XIV, XV oraz XVI wieku. Dotyczyły one zazwyczaj sfer politycznych, gospodarczych i sądowo-administracyjnych. Celem nadającego przywilej było zjednanie sobie przychylności szlachty. Przywilej generalny był to przywilej nadawany całemu stanowi szlacheckiemu. Przywilej prowincjonalny lub ziemski dostawała szlachta zamieszkująca konkretny region Polski.

Przywilej budziński

Przywilej budziński został nadany w 1355 roku w miejscowości Buda. Uprawomocnił go Ludwik Węgierski. Dotyczył przede wszystkim odstąpienia władcy od pobierania nadzwyczajnych podatków, wnosił odszkodowania dla szlachty uczestniczącej w zagranicznych wyprawach. Król zobowiązywał się w nim do utrzymywania się z środków własnych podczas podróży.

Przywilej koszycki

Nadany w Koszycach, w 1374 roku przez Ludwika Węgierskiego. Celem króla było zdobycie poparcia szlachty w temacie przyznania praw córek króla do korony polskiej. Przywilej ten obejmował całą szlachtę. Poza poradlnym, czyli podatkiem w wysokości 2 groszy od łanu, przywilej ten zwalniał szlachtę z płacenia podatków. Obowiązek uczestniczenia w pospolitym ruszeniu miał dotyczyć tylko i wyłącznie terytorium Rzeczpospolitej. Władca mógł nałożyć nadzwyczajny podatek dopiero po uzyskaniu akceptacji ze strony szlachty. W ramach wypraw zagranicę szlachcie wypłacano odszkodowanie, także wtedy gdy szlachcic dostał się w niewolę władca musiał go wykupić. Również duchowieństwo obejmowało ograniczenie płacenia podatków, ponieważ królowi szczególnie zależało na zatwierdzeniu przed Episkopat postanowień króla odnośnie jego córek. Postanowieniem przywileju koszyckiego było także zagwarantowanie pozostawienia urzędów ziemskich tylko i wyłącznie, dożywotnio Polakom osiadłym na danym terytorium, na którym mieścił się urząd. Następstwem przywileju było dziedziczenie tronu polskiego poprzez ród andegaweński. Król miał od tej pory ograniczoną władzę. Spadła polityczna pozycja miast, a szlachta zyskała przewagę w państwie. Niezależnie od dynastii (jej działań oraz planów) najważniejszym podmiotem politycznym w Polsce stała się wspólnota jednocząca całą szlachtę narodu. Wspólnota owa była kolejnym skutkiem postanowień przywileju.

Przywilej piotrkowski

Został nadany w Piotrkowie, w roku 1388 za sprawą Władysława Jagiełły. Podtrzymywał obecnie posiadane prawa szlacheckie. Gwarantował otrzymywanie żołdu za służbę. Zapewniał nie powierzanie królewskich zamków włodarzom nie będącym obywatelami Polski. Dalsze postanowienia oraz przekształcenia przywileju piotrkowskiego miały miejsce w dwudziestych latach piętnastego wieku. Wtedy, w sposób szczególny Władysław Jagiełło zabiegał o zagwarantowanie powierzenia tronu swoim synom - Władysławowi oraz Kazimierzowi.

Przywilej czerwiński

Przywilej czerwiński został nadany w 1422 roku pod Czerwińskiem. Okolicznościami nadania przywileju było pospolite ruszenie zwołane poprzez króla z racji wojny z Krzyżakami. Postanowieniami przywileju była między innymi nietykalność majątkowa w przypadku braku wyroku sądowego. Sprawowanie poprzez tą samą osobę funkcji sędziego ziemskiego oraz starosty. Jest to jedna z pierwszych prób wprowadzenia rozdzielności sądowniczej władzy i władzy wykonawczej. Po pewnym czasie starostą mógł zostać tylko i wyłącznie członek miejscowych ziemskich włodarzy. Starosta był urzędnikiem pełniącym swą funkcję dożywotnio (via facti). Również od tej pory król bez wcześniejszej zgody królewskiej rady nie miał prawa polecić bicia monety.

Przywilej jedlneński

Przywilej jedlneński został nadany w Jedlni w 1430 roku za przyczyną Władysława Jagiełły. Zapewniał on bezpośrednio nietykalność majątkową oraz osobistą bez prawomocnego wyroku sądowego. Pierwsze jego sformułowanie miało miejsce w Brześciu Kujawskim w 1425 roku. Zmiany oraz rozszerzenie miały miejsce w Krakowie w 1433 roku. Głównym celem nadania przywileju było zagwarantowanie następstwa tronu synowi króla - Władysławowi.

Przywileje cerekwicko-nieszawskie

Zostały nadane w 1454 roku pod Chojnicami poprzez Kazimierza IV Jagiellończyka. Okolicznościami nadania przywilejów była bitwa z Krzyżakami (podczas której szlachta odniosła klęskę). Przywilej cerekwicki został dotyczył ziem Wielkopolski, zaś przywilej nieszawski dotyczył ziem Małopolski. Głównymi przepisami przywileju był zakaz zwoływania pospolitego ruszenia gdy sejmiki ziemskie nie wydały na to zgody. Zakaz ustalania nowych praw bez zgody sejmików. Zakaz nakładania nowych podatków bez zgody sejmików. Ustanowiono surowsze kary dotyczące zbiegostwa chłopów.

Przywilej piotrkowski

Przywilej piotrkowski został nadany w Piotrkowie, w 1496 roku za sprawą Jana Olbrachta. Szlachta została zwolniona od ceł nakładanych na towary należące do dóbr własnych czy sprowadzanych dla potrzeby własnej. W ciągu roku ze wsi mógł odejść tylko i wyłącznie jeden chłop. Zapis ten zwany był "przywiązaniem chłopa do ziemi". Przywilej ten wprowadził również zakaz posiadania poprzez mieszczaństwo dóbr ziemskich.

Przywilej mielnicki

Został nadany w 1501 roku przez Aleksandra Jagiellończyka. Senat dostał znaczną kontrolę nad władcą. Podnosił znaczenie magnaterii. Ograniczał wyjścia chłopów ze wsi - mogli ją opuszczać jedynie za zgodą pana. Minimalizował władzę króla, a poszerzał władzę senatu. Szlachecki ruch egzekucyjny sprzeciwił się postanowieniom senatu. Na prawach nihil novi przywilej mielnicki został anulowany w 1505 roku w Radomiu.

Nihil Novi

Konstytucja Nihil novi została ustanowiona w 1505 roku. Nic nowego nie mogło zostać postanowione w obrębie ogólnopaństwowych praw i przywilejów szlacheckich bez senatu oraz izby poselskiej, czyli sejmu. Taki rozwój wypadków przyczynił się do ukształtowania sejmu składającego się z trzech odrębnych stanów. W jego skład wchodzili: monarchowie, senatorowie (czyli dygnitarze pełniący dożywotnio wysokie urzędy na przykład: biskupi, kasztelanowie, wojewodowie, marszałek koronny i nadworny, kanclerz, ministrowie etc.) i izba poselska (składająca się z przedstawicieli ziem oraz województw zatwierdzonych na sejmikach. Sejm zajmował się między innymi ustawodawstwem, podejmowaniem decyzji o pospolitym ruszeniu, uchwalaniem podatków. Z czasem sejm posiadał coraz większy wpływ na działalność królewskiego rządu. Zwłaszcza jeśli chodzi o dziedziny związane z prawem. Sąd najwyższy był sądem królewskim sejmowym. Jego obrady miały miejsce najczęściej w trakcie sesji sejmowych. Tylko i wyłącznie monarcha miał prawo do zwołania obrad sejmu czy też sejmików. Także uchwalanie konstytucji pozostawało w jego gestii.

Poza przywilejami szlacheckimi największe znaczenie dla polityki gospodarczej Polski stanowiły przywileje handlowe. Przywileje te były z reguły udzielane największym miastom. Do najważniejszych zaliczamy te z wieków XIII oraz XIV np.:

Prawo składu

Przywilej prawa składu gwarantował, iż produkty przewożone przez miasta posiadające ów przywilej winny być wystawiane w celu sprzedaży kupcom miejscowym. Prawo składu było nadane między innymi: Krakowowi, Gdańsku, Sandomierzowi, Wrocławiowi, Szczecinowi, Toruniowi, Lwowie.

Zmarł król Władysław Jagiełło. Najważniejszym urzędnikiem w kraju zostaje Zbigniew Oleśnicki. Oleśnicki, przedstawiciel kościelnej oligarchii, opowiada się za zależnością Litwy od Polski. Szlachta okazuje Oleśnickiemu coraz mniejszą sympatię. Zwłaszcza podczas zjazdów w roku 1434 oraz roku 1435 bardzo ostro występuje przeciwko krakowskiemu biskupowi. Czynników sprzyjającym konfliktom jest wiele. Jednym z głównych zapewne jest nachalne narzucanie propozycji świadczeń finansowych Kościołowi (przede wszystkim dziesięcin). Dodatkowo Kościół opowiada się za wprowadzeniem monarchii stanowej, na wzór niektórych europejskich państw. Nie jest to jednak forma rządów przystająca do polskich realiów. Rywalem Zbigniewa Oleśnickiego w walce o tron Polski jest Kazimierz Jagiellończyk. I oto właśnie jemu udaje się zdobyć koronę. Natychmiast po koronacji neutralizuje Oleśnickiego. Opowiada się za papieżem pomimo działaniom zwolenników soborowej władzy. Dzięki temu zyskuje ogromny wpływ przy wyborze i nominacjach biskupów. Tym samym Oleśnicki zostaje zepchnięty do opozycji.

Polsce potrzeba reform. Król pragnie ciągłości dynastii. Nie ustają spory przeróżnych grup nacisku. Wszystkie te czynniki doprowadzają do dwóch głównych następstw. Pierwsze z nich polegało na wprowadzeniu ustaw określających przez kolejne 300 lat ustrój Polski. Dotyczyły one przede wszystkim nietykalności osobistej oraz majątkowej, oddzielenia władzy sądowniczej od władzy wykonawczej, zwiększenie liczby obywateli posiadających pełne prawa. Jest to swoisty ewenement jak na ówczesne stosunki europejskie. Drugie następstwo dotyczyło z kolei bezprecedensowych cyklicznych zjazdów szlacheckich. Stanowiły one nad sądownictwem, sprawami publicznymi czy nawet regulowaniem spraw związanych z samorządami szlacheckimi i rozwojem sejmu. Proces ten jednak nie był łatwy i dopiero co zaczyna się wykształcać. Powstaje również wiele sejmików ziemskich. Zajmują się one problemami dotyczącymi danego terytorium. Wybierają deputantów do sejmiku deputanckiego czyli tak zwanego trybunału koronnego. Rządzą w czasach bezkrólewia. Uchwalają podatki. Wybierają przedstawicieli z danego regionu oraz wysyłają ich na sejm walny.

Nadchodzi rok 1456. Umiera Oleśnicki. Kazimierz Jagiellończyk zostaje zmuszony przez magnaterię do ustanowienia specjalnych przywilejów szlachcie, która będzie mogła korzystać z ograniczonych przez nią kompetencji władcy. Dodatkowo szlachta żąda uzyskania ustępstw pozwalających jej na decydowanie o działaniach dotyczących ziem. Król Kazimierz znajduje jednak sposób aby uniknąć tak drastycznych postanowień. Pod koniec trzynastoletniej wojny zręcznie wykorzystuje szeregową szlachtę i podporządkowuje sobie małopolskich panów.

Pomimo tych zabiegów obszar władzy królewskiej coraz bardziej się kurczy zwłaszcza za panowania Jagiellończyka, Olbrachta oraz Aleksandra.

Umiera jednak król Kazimierz Jagiellończyk. Jest rok 1492. Nadchodzą przemiany zarówno w wewnętrznej polityce kraju jak i w stosunkach międzynarodowych. Dominującą pozycję w państwie zyskuje szlachta. Zamiast królewskiej administracji powstają urzędy ziemskie. Władzę w Polsce sprawuje Jan Olbracht, natomiast na Litwie Aleksander. Olbracht postępuje w taki sposób, że nikomu do głowy nie przychodzi skojarzenie unii polsko-litewskiej. Polskę i Litwę łączy jedynie personalny związek, zarówno za panowania Aleksandra jak i jego młodszego brata Zygmunta. Na mocy postanowień zawartych w Wilnie w roku 1499 PolskaLitwa miały funkcjonować jako dwa równorzędne kraje. Dodatkowo Polacy i Litwini mogli uczestniczyć w wyborach władcy sąsiedniego kraju. Elekcje następców Jagiellończyka umacniały polityczną niezależność wobec szlachty. Największą rolę w państwie wciąż odgrywają przedstawiciele stanu szlacheckiego. Nawet miastom, przezywającym rozwój gospodarczy, nie udaje się przejąć dominacji. Przez kolejne sto lat w kraju ścierają się dwa kierunki rozwoju rządności. Pierwszy skłania do utworzenia całkowicie odrębnego i niezależnego stanu magnackiego. Drugi zaś, optuje za zwiększaniem praw posiadaczy ziemskich. Samoistnie wytwarza się sytuacja, w której zaraz po najwyższych urzędnikach państwowych, ziemskich, kościelnych, znaczne poważanie mają przedstawiciele sejmików. Za życia król Kazimierz Jagiellończyk posiadał cenną umiejętność lawirowania między sejmikami oraz szlachtą. Władca był zresztą ceniony za osobisty autorytet i niezwykle rozwinięte sprawności dyplomatyczne. Jagiellończyk potrafił wykorzystując drobną szlachtę walczyć z magnaterią. Dzięki temu mógł uniknąć wielu ustępstw mających w konsekwencji zminimalizowanie jego władzy. Niestety wiele z uzyskanych atutów zostało zaprzepaszczonych po śmierci władcy, ze względy na słabą pozycję jego następców. Wraz z malejącym autorytetem synów Jagiellończyka rosły prawa szlacheckie. W 1493 roku uchwalona zostaje konstytucja. Dużą wagę przykładają do niej posiadacze ziemscy, ponieważ w istotny sposób ogranicza prawo wychodźstwa chłopa ze wsi. Chłopi stanowią darmową siłę roboczą w folwarkach należących do szlachty. Folwarki stanowią główne ośrodki rolnicze oraz przemysłowe w kraju. Tak więc, przywiązanie chłopa jest ogromnym zyskiem dla posiadaczy folwarków. Konstytucja dawała szansę opuszczenia wsi przez chłopa, jednak koniecznym warunkiem było odpracowanie wszystkich zobowiązań. Dodatkowo kiedy Olbracht wydaje przywilej piotrkowski w roku 1496, warunki opuszczenia wsi jeszcze bardziej się zaostrzają. Szlachta zyskuje w ten sposób przewagę nad miastami. Folwarki stają się bardziej konkurencyjne, między innymi z powodu taniej produkcyjności. W dziedzinie handlu jest to niemała dominacja. Zwłaszcza, że posiadacze ziemscy mają konstytucyjnie zagwarantowane zwolnienie z opłat uiszczanych za własne towary oraz sól. W rzeczywistości jednak szlachta była zwolniona z opłat za przewożenie prawie wszystkich produktów.

Aleksander Jagiellończyk za wszelką cenę pragnął utrzymać się na tronie. W roku 1501 w Mielniku wydaje przywileje, poprzez które diametralnie wzrasta rola senatu. Założeniami było aby senat stał się najważniejszym organem państwowym. Ma reprezentować zarówno interesy Polski jak i Litwy. Szlachta ma zaś posiadać pewne ograniczenia w kontrolowaniu działań senatu. Senat ma być odpowiedzialny za elekcję monarchy. Król zaś ma być przewodniczącym senatu. Organ ów ma mieć moc zdetronizowania króla, gdyby ten nie dotrzymał postanowień przywilejów.

Opozycja kategorycznie sprzeciwia się zamiarom uczynienia senatu najważniejszym organem w kraju. Zaczynają się bojkoty, w finansach i administracji panuje chaos.

Nadchodzi 1504 rok. Zostaje zwołany sejm w Piotrkowie. Na jego czele stają najwybitniejsi reprezentanci szlacheccy. Pośród nich znajduje się także Jan Łaski. Postanowieniami sejmu wychodzą dwie ustawy. Za sprawą pierwszej burzy się całkowicie ustabilizowana pozycja magnaterii w XVI wiecznej Rzeczpospolitej. W radykalny sposób zostaje zahamowane rozdawnictwo własności koronnych. Następują egzekucje samowolnie przywłaszczonych dóbr koronnych. Zabroniono łączenia kilku urzędów poprzez jedną osobę. Za sprawą drugiej ustawy zostają zaostrzone prawa nadane w Czerwińsku. Dodatkowo do urzędów, które zabroniono łączyć dopisano kanclerstwo, urząd wojewody, kasztelana oraz biskupstwo. Rzeczywistość pokazała jednak, że to postanowienie było nagminnie obchodzone. Jednakże stanowiło dość groźną broń dla szlachty walczącej z magnaterią. Za to sumiennie jest realizowana ustawa dotycząca egzekucji dóbr. Podcina ona bowiem podstawy gospodarcze wielu rodzinom możnowładczym.

Najlepszym przywódcą ruchu egzekucyjnego, mającego na celu regulację samowolnego przywłaszczania sobie dóbr koronnych, staje się Mikołaj Sienicki. Ruch ten przyciąga zresztą ogromną ilość szlachty. Postulanci tej idei głośno rozpowszechniają, że prawo powinno być najwyższą władzą. Żądają jednocześnie przywrócenia prawa w miejscach, w których jest ono nagminnie łamane. Postulaty zwolenników służą wykonaniu prawa. Domagają się także faktycznej unii Polski i Litwy oraz zaniechania odrębności Prus. Postulanci wnioskują stanowczo, aby wszystkie zastawy oraz darowizny królewszczyzn nadane za sprawą następców, zostały unieważnione tak jak ma się to w założeniach statutu Aleksandra. Jak twierdzą, oddanie dóbr monarszych pozwoliłoby uiścić wydatki państwa. W ich założeniach Kościół powinien zostać opodatkowany. Członkowie ruchu egzekucyjnego ostro krytykują wykonywanie wyroków przez starostów królewskich, a wydanych przez sądy kościelne.

Przyjęto konstytucję Nihil novi. Sejm drastycznie poszerza swoje kompetencje. Tym samym zostają ograniczone kompetencje władcy. W wyniku zgromadzenia władzy wykonawczej oraz ustawodawczej w rękach przedstawicieli tego samego stanu otwierają się możliwości podjęcia kolejnych działań mających na celu umocnienie pozycji owego stanu.

Nastaje rok 1518. Szlachta naciska i Zygmunt Stary zrzeka się praw do rozsądzania prywatnych sporów pomiędzy panami duchownymi i świeckimi, a także poddanymi. Zaczyna obowiązywać sądownictwo patrymonialne. To znaczy, że na przykład spory szlachecko-chłopskie rozsądza szlachta.

Rok 1520. Nadanie statutów toruńsko-bydgoskich powoduje zwiększenie pańszczyzny. Tłumaczy się to dużym zapotrzebowaniem siły roboczej. Na tym samym sejmie, na którym nadano statuty dochodzi do wielkiej kłótni magnaterii ze szlachtą. Wynikiem sporów szlacheccy deputowani odważyli się usunąć z obrad największych urzędników pochodzących z magnaterii, a zajmujących się sprawami politycznymi oraz finansowymi, a także senatorów.

Kolejne dzieje rozwoju przywilejów szlacheckich są ściśle powiązane z układem sił krajowych, włącznie od trzeciego 10-lecia XVI w. Szlachta nieustannie występuje przeciw magnaterii. Równolegle zwalczają się dwa możnowładcze ugrupowania.

Pierwszymi doradcami Zygmunta Starego są niezmiennie przedstawiciele magnaccy. W momencie ingresu Jana Łaskiego - w 1510 roku - w otoczeniu króla pojawiają się najbogatsze rody polskie. Są to między innymi Szydłowieccy, Tarnowscy oraz Tęczyńscy.

Królowa Bona nie pozostaje bierną małżonką Zygmunta, ale bardzo aktywnie zajmuje się polityką kraju. W ówczesnych stosunkach międzynarodowych jej działania były ukierunkowane z tonem wyraźnie antyhabsburskim. Ustawicznie dąży do wzmocnienia władzy królewskiej. Sugeruje reformę koronnego skarbu. Na jej podstawie władza czerpałaby zyski i z dóbr ziemskich, i operacji kredytowych, a także z lichwy. Jednak senat i możnowładca nie udzielają aprobaty tym sugestiom. Jednak największy sprzeciw wywołują starania królowej Bony o ograniczenie całkowitej elekcyjności tronu polskiego. Pomimo trudności w 1529 roku dziewięcioletni syn Zygmunta Starego i Bony - Zygmunt August - zostaje wyniesiony na tron litewski i polski. Następnie w 1530 roku podczas sejmu piotrkowskiego następuje uroczysta koronacja młodego następcy tronu. Nic dziwnego, że na te poczynania oraz na skupowanie królewskich domen przez królową Bonę szlachta zaczęła reagować bardzo stanowczo.

Przychodzi rok 1536. Sejm krakowski. Następuje odwet szlachty, która żąda pełnej elekcyjności tronu, reform skarbowych oraz reform ustrojowych. Król próbuje rozładować złe nastroje. W rok później zwołuje pospolite ruszenie przeciw Mołdawii. Skutki tego posunięcia są dokładnie odwrotne. Zgromadzenie szlachty pod Lwowem kończy się wystąpieniem przeciw polityce możnowładcy i jego żony. Nastaje czas "wojny kokoszej". Jest to okres siedmiotygodniowych sporów i debat. Uwieńczone zostały zwycięstwem szlachty. Królewski dwór rezygnuje z próby umocnienia swojej pozycji. Na kolejnych sejmach piotrkowskim i krakowskim w roku 1538 zostaje uchwalona elekcyjność tronu, prawo szlachty do wyłącznego zasiadania w sejmie, a nawet zmodyfikowano procesy dotyczące zbiegłych chłopów.