1. Informacje ogólne

Federacja Rosyjska jest obecnie największym pod względem powierzchni krajem świata. Zajmuje ona ponad 17mln km2 i rozciąga się na znacznym obszarze Europy Wschodniej oraz Azji. Bezpośrednimi sąsiadami Rosji są następujące państwa: Norwegia, Finlandia, Estonia, Łotwa, Litwa, Białoruś, Polska, Ukraina, Gruzja, Azerbejdżan, Kazachstan, Mongolia, Chiny i Korea Północna. Administracyjnie to potężne państwo dzieli się na 49 obwodów oraz 2 miasta wydzielone (stołeczna Moskwa oraz Petersburg). Rosję zamieszkuje 146mln osób, co w przeliczeniu na powierzchnię daje bardzo niską średnią gęstość zaludnienia wynoszącą jedynie 8,5 osoby/km2. W dodatku ze względu na bardzo niski, ujemny wskaźnik przyrostu naturalnego liczba obywateli tego kraju nieustannie zmniejsza się. Językiem urzędowym jest rzecz jasna rosyjski. Pod względem Struktury etnicznej zaznacza się względna jednorodność; 81,5% wszystkich obywateli stanowią Rosjanie, a na pozostałe 18,5% składają się: Tatarzy, Ukraińcy, Czuwasze, Baszkirzy, Białorusini, Mołdawianie, Niemcy oraz inne narodowości. Przeważająca liczba obywateli (około 73%) skupia się w miastach, z których największe są: Moskwa, Petersburg, Nowosybirsk, Niżny Nowogród, Jekaterynburg. Niemal połowę powierzchni Rosji (46%) zajmują lasy, natomiast grunty orne stanowią jedynie 8%. Największy odsetek ludności zawodowo czynnej pracuje w sektorze usług (54%), zaś najmniejszy w rolnictwie (14%). W przemyśle zatrudnienie znalazła niemal 1/3 wszystkich pracujących (32%). Poziom życia w Rosji jest raczej niski, o czym świadczy między innymi wielkość PKB przypadająca na jednego mieszkańca, wynosząca 2300 USD. Ponadto w Rosji zwraca uwagę ogromne rozwarstwienie społeczne, widoczne zwłaszcza w największych miastach.

2. Środowisko przyrodnicze

2.1. Ukształtowanie powierzchni

Rosja jest ogromnym krajem w związku z czym ukształtowanie powierzchni nie jest jednorodne, jednak ogólnie stwierdzić należy, że dominują obszary nizinne. Europejski fragment Rosji znajduje się niemal w całości na Niżu Wschodnioeuropejskim, który od zachodu ograniczony jest przez Polesie, zaś od wschodu przez góry Ural, będące jednocześnie granicą europejsko- azjatycką. Za tą granicą aż do rzeki Jenisej rozciąga się Nizina Zachodniosyberyjska. Wschodnia Syberia, której granicę wyznacza dopiero wybrzeże Oceanu Spokojnego ma rzeźbę wyżynną urozmaicona licznymi starymi pasmami górskim ukształtowanymi w czasie fałdowań kaledońskich oraz hercyńskich. Z kolei na samym wybrzeżu Pacyfiku góry mają znacznie młodszą historię, gdyż zostały wypiętrzone w czasie orogenezy alpejskiej.

Niż Wschodnioeuropejski jest obszarem monotonnym pod względem ukształtowania terenu, jako że w jego budowie geologicznej zaznacza się tarcza prekambryjska. Jest to bardzo stabilna i stara struktura, zbudowana ze skał krystalicznych, na której w późniejszych okresach geologicznych zdeponowany został materiał osadowy. W południowej części Niżu obszar wznosi się nieco bardziej i przyjmuje postać Wyżyny Środkoworosyjskiej oraz Wyżyny Nadwołżańskiej (obie zbudowane z lessów). Jeszcze bardziej na południu, tuz przy granicy z Gruzją i Azerbejdżanem obszar wnosi się jeszcze bardziej- znajduje się tam przedgórze Kaukazu, młodego górotworu powstałego w czasie fałdowań alpejskich. W granicach administracyjnych Rosji znajduje się najwyższy szczyt Kaukazu- Elbrus (5642m n.p.m.) będący jednocześnie najwyższym szczytem kraju. Rzeźba północnej części Niżu Wschodnioeuropejskiego przemodelowana została w czasie plejstocenu. Śladami po obecności lodowca na tym obszarze są obecnie wzgórza morenowe o przebiegu równoleżnikowym (Wyżyna Smoleńsko- Moskiewska, Wałdaj, Uwały Północne, Pojezierze Karelskie). Północny skrawek omawianego obszaru- Półwysep Kolski pod względem geologicznym należy już do Półwyspu Fennoskandzkiego, gdyż uformowany został w czasie ruchów, które doprowadziły do wypiętrzenia Gór Skandynawskich. Góry Ural- pasmo graniczne pomiędzy Europą i Azją- mają długość około 2000km i wypiętrzone zostały w czasie orogenezy hercyńskiej. Od tego czasu uległy one znacznemu obniżeniu wskutek procesów denudacyjnych i obecnie najwyższy szczyt Uralu- Narodna- wznosi się jedynie na wysokość 1895m n.p.m.

Nizina Zachodniosyberyjska ograniczona od zachodu górami Ural a od wschodu rzeka Jenisej ma bardzo monotonna rzeźbę. Jest obszarem całkowicie płaskim, w którego środkowej części występują rozległe bagna. Jedynym urozmaiceniem Niziny jest skrawek Gór Ałtaj stanowiący jej południowo- wschodnią granicę. Jednak i te góry nie są zbyt imponujące, jako że powstały w czasie fałdowań kaledońskich, w związku z czym do dnia dzisiejszego ich rzeźba uległa silnej denudacji. Najwyższy szczyt- Biełucha- wznosi się na wysokość 4506m n.p.m.

Syberia to bardzo rozległy obszar i trudno go scharakteryzować w kilku zdaniach. Ciągnie się od rzeki Jenisej aż po Ocean Spokojny. Jej rzeźba jest wyżynna bądź pagórkowata, a w podłożu zaznaczają się skały prekambryjskie składające się na platformę syberyjską. W rzeźbie terenu zaznacza się Wyżyna Środkowosyberyjska, której południowe granice stanowią kaledonidy (m. in. Sajany). Posuwając się w kierunku wschodnim rzeźba nadal jest urozmaicona, lecz młodsza. Kolejne pasma górskie (Góry Bajkalskie, Barguzińskie, Jabłonowe, Borszczowoczne, Burejskie, Sichote Alin) wypiętrzone zostały w mezozoiku. Na północy z kolei w krajobrazie dominują: Góry Wierchojańskie, Suntar- Chajata, Góry Kołymskie, Góry Czerskiego. Pomiędzy nimi zaznaczają się obniżenia: Nizina Środkowojakucka, Nizina Kołymsko- Indygirska, Obniżenie Parapolskie. Młoda rzeźba rosyjskiego wybrzeża Oceanu Spokojnego przyjmuje postać górotworów uformowanych w czasie fałdowań alpejskich. Są nimi Góry Koriackie i Góry Kamczatki. Silnie urozmaiconą rzeźbę mają również wyspy: Kuryle oraz Sachalin. Cechą charakterystyczną tego obszaru jest występowanie trzęsień ziemi oraz obecność czynnych wulkanów z najwyższym- Kluczewską Sopką (4750m n.p.m.) na Kamczatce.

2.2. Warunki klimatyczne

Rosja jest krajem o ogromnej rozciągłości, zarówno południkowej jak i równoleżnikowej, w związku z tym panujące w tym kraju warunki klimatyczne nie są jednorodne. Część europejska pozostaje pod wpływem ciepłego Prądu Zatokowego, dzięki któremu temperatury powietrza są wyższe aniżeli wynikałoby to z szerokości geograficznej. W najchłodniejszym miesiącu roku- styczniu- średnia temperatura powietrza wynosi od -10oC w Moskwie do -6oC pobliżu granicy białoruskiej. Z kolei w północno- wschodniej Syberii temperatury w zimie osiągają bardzo niskie wartości (np. na Wyżynie Środkowosyberyjskiej średnie temperatury stycznia są niższe od -40oC), o czym decyduje osłonięcie przez góry od ciepłych mas powietrza z południa, a otwarcie na wychłodzone powietrze napływające z północy. Nad obszarem tym tworzy się w okresie zimowym potężny ośrodek wyżowy odpowiedzialny za bardzo niskie temperatury powietrza. Z kolei temperatury najcieplejszego miesiąca- lipca wzrasta wraz z przesuwaniem się w kierunku południowym. Na wyspach Morza Arktycznego nie przekracza ona przeważnie 3oC, zaś u ujścia Wołgi wynosi ponad 20oC. Z punktu widzenia szaty roślinnej bardzo ważny jest przebieg izotermy lipca 10oC, gdyż określa ona obszary leśne od roślinności tundrowej. O ile rozkład temperatur jest w Rosji Bardzo zróżnicowany, to ilość opadów nie aż tak znacząco. Na przeważającym obszarze kraju, tj. w części europejskiej oraz na Syberii Zachodniej średnie roczne sumy opadów mieszczą się w granicach 500 - 700mm. Niższe są natomiast na Syberii Wschodniej; z reguły nie przekraczają 300mm. Obficie występują one na Kamczatce, gdzie zaznacza się oddziaływanie monsunu letniego tworzącego się nad Pacyfikiem. Ich nadmiar zaznacza się także nad Morzem Czarnym, na stokach gór Kaukaz. Wyraźnie odczuwalny deficyt wilgoci występuje u ujścia Wołgi roczna suma opadów wynosi tam 150- 300mm, a duża intensywność parowania pogarsza jeszcze sytuację.

2.3 Sieć rzeczna i jeziora

Ze względu na przebieg głównych rzek kraju (z południa w kierunku północnym) aż 70% powierzchni Rosji należy do zlewisk mórz polarnych mających ujście do Oceanu Atlantyckiego. Do Atlantyku trafiają też wody z dorzeczy Donu, Kubania oraz Newy. Kolejne 20% obszaru odwadnianych jest do Oceanu Spokojnego przez następujące rzeki: Amur, Anadyr, Penżyna. Aż 8% terytorium Rosji stanowi obszar bezodpływowy, a to za sprawą faktu, że wody z dosyć znacznej powierzchni Rosji trafiają do Wołgi, która wpada do Morza Kaspijskiego- bezodpływowego jeziora. Najdłuższą rzeką Rosji jest Ob. Wraz z Irtyszem liczy on a z 5410km. Kolejną pod względem długości rzekę stanowi Amur (4444km). Przez terytorium Rosji przepływa także najdłuższa rzeka Europy- Wołga, której długość wynosi 3531km.

W Rosji istnieje duża różnorodność genetyczna jezior. Najliczniej występują na Pojezierzu Karelskim- obszarze silnie przekształconym wskutek działalności lodowca w czasie plejstocenu. Największymi jeziorami tego rejonu są: Ładoga (17 700km2) oraz Onega (9720km2). W wysokich szerokościach geograficznych, tam gdzie powierzchnię terenu porasta roślinność tundrowa spotyka się dosyć często małe jeziora. Rosyjskie jeziora występują również w kotlinach śródgórskich Syberii; największym z nich jest Bajkał, pod względem wielkości ustępujące w Rosji jedynie Morzu Kaspijskiemu (de facto jest to jezioro o powierzchni 31,5tys. km2).

2.4 Pokrywa glebowa

Pokrywa glebowa w znacznej mierze odpowiada strefom roślinnym występującym na terytorium Rosji. Obszary wysunięte najbardziej na północ pokrywają gleby tundrowe, często silnie zabagnione, które to zabagnienie związane jest z istnieniem w głębszych warstwach glebowych wiecznej zmarzliny. Bardziej na południe, w obszarach porośniętych tajgą rozciągają się ogromne połacie gleb bielicowych. W miejscach silnie zabagnionych spotyka się również gleby torfowo- bagienne. W miarę przesuwania się w kierunku południowym w pokrywie glebowej zaczynają dominować gleby bielicowo- darniowe oraz gleby szare. Najbardziej cennymi glebami w Rosji są czarnoziemy, które wykształciły się pod roślinnością stepową. Północną granicę zasięgu czarnoziemów wyznaczają: Tuła, dolny bieg rzeki Kamy, Jekaterynburg, Krasnojarsk, Ałtaj. Jeszcze bardziej na południe w stosunku do czarnoziemów wykształciły się gleby kasztanowe związane z roślinnością stepów suchych oraz półpustyń.

3. Ludność

jak już zostało wspomniane we wprowadzeniu Rosję zamieszkuje 145,9mln osób, co jest liczbą niedużą jak na tak potężny kraj. Charakterystyczną cechą rozmieszczenia ludności jest ogromna nierównomierność. W części europejskiej żyje aż 78% wszystkich mieszkańców kraju, podczas gdy w azjatyckiej części gęstość zaludnienia wynosi mniej niż 3osoby/km2, czyli jest prawie pusta. Mimo że ludność rosyjska zdecydowanie dominuje w strukturze etnicznej kraju, to jednak na terytorium Rosji skupiają się mieszkańcy ponad stu innych narodowości. Te mniejszości narodowe sklasyfikować można do dwóch podstawowych grup. Pierwszą stanowią przedstawiciele tych narodów, którzy od wieków zamieszkiwali tereny dzisiejszej Rosji. Dużym skupiskiem tego typu mniejszości jest Kaukaz, w którym zamieszkują m. in.: Ingusze, Czerkiesi, Czeczeni, Osetyńcy. Mniejszości takie spotyka się również licznie na Syberii (Buriaci, Jakuci, Ewenkowie i inni). Drugą grupę stanowią natomiast narodowości, które przywędrowały do Rosji w różnych okresach historycznych. Do grupy tej zalicza się np. Polaków, Niemców, Żydów, Ukraińców. Dominującą religią w Rosji jest prawosławie; wyznaje je około 85% społeczeństwa. Z kolei pozostałe religie związane są z określonymi mniejszościami narodowymi. Od początku lat 90. XX wieku w Rosji obserwuje się bardzo niekorzystne zjawiska demograficzne. Liczba ludności stale maleje, co jest związane z jednej strony z wciąż malejącym wskaźnikiem urodzeń, z drugiej zaś ze wzrastającym wskaźnikiem zgonów. W wyniku nałożenia się na siebie tych dwóch niekorzystnych trendów w okresie 1992- 1997 przyrost naturalny osiągał wartość -5 promili rocznie.

4. Współczesne problemy społeczno- gospodarcze Rosji

Wydarzenia ostatnich kilkudziesięciu lat rozgrywające się na terenie Związku Radzieckiego odcisnęły się piętnem na jego mieszkańcach. Polityka Moskwy, w której decyzje podejmowane były w sposób arbitralny, skupiała się głównie na zbrojeniach oraz rozwoju badań kosmicznych. Te gałęzie gospodarki mogły bowiem w sposób najbardziej efektywny udowodnić światu potęgę ZSRR. Nie szczędzono więc środków z budżetu państwa na realizację projektów lotów i badań kosmicznych. Ponadto zaangażowanie się w tzw. "zimną wojnę" związane było również z ogromnym wysiłkiem finansowym. Ówczesne władze komunistyczne przeznaczały bardzo duże sumy pieniędzy na produkcję broni, która stanowić miała manifestację potęgi Armii Czerwonej. Z drugiej strony w Związku Radzieckim brakowało surowców oraz różnorodnych produktów, które w celu zaspokojenia krajowego popytu, sprowadzane były z innych państw socjalistycznych, w tym także z Polski. W ten sposób Imperium funkcjonowało aż do roku 1991, kiedy to na skutek całej fali przemian doszło do jego rozpadu. Kraje związkowe, które do tej pory stanowiły zaplecze alimentacyjne i surowcowe, zaczęły dbać o własne interesy. Konieczność dostosowania się do wymogów gospodarki rynkowej okazała się dla Rosji poważnym problemem, który objawił się ostrym kryzysem gospodarczym. Jego przejawami w latach 90. były między innymi wyraźnym spadkiem produktu krajowego brutto. Zamykanie fabryk oraz innych zakładów, a także zwolnienia w Armii pociągnęły za sobą znaczny wzrost bezrobocia. Inflacja, nieznana do tej pory Rosjanom, przyniosła wyższe ceny produktów, spowodowała spadek siły nabywczej rubla. Poziom i jakość życia w Rosji wyraźnie obniżył się. Zmianę ustroju najbardziej dotkliwie odczuli emeryci, renciści, a także rodziny wielodzietne. Pojawił się nawet problem niedożywienia czy wręcz głodu wśród niższych warstw społecznych. Zła kondycja finansowa społeczeństwa przyczyniła się do nasilenia patologii, takich jak kradzieże, napady, alkoholizm. Odrębnym problemem stało się ogromne rozwarstwienie społeczne. Najbardziej widoczne jest ono w dużych miastach, a szczególnie w Moskwie. Biedna część społeczeństwa, często pozostająca bez dachu nad głową egzystuje tam obok milionerów liczących się w światowym biznesie. Powstanie tak wielkich kontrastów spowodowane było faktem, że do najbogatszej klasy społecznej należą bardzo często ludzie współtworzący mafię. Kontroluje ona obecnie większość życia gospodarczego w Moskwie. Ma swoje wpływy w świecie polityki, administracji, kultury. Jej działalność sprawia, że niemożliwym staje się przeprowadzenie reform, które usprawniły by funkcjonowanie organów państwowych, ograniczyły biurokrację, umożliwiły poprawę warunków życia zwykłych Rosjan.