Komórki płciowe nazywane są gametami. Za ich produkcję, przechowywanie i przekazywanie odpowiedzialne są odpowiednie narządy układu płciowego. Układ płciowy jest inny u kobiet i mężczyzn. Gamety są produkowane przez organizm po osiągnięciu pewnego punktu dojrzałości płciowej. Zapłodnienie następuje w wyniku połączenia gamet mającego miejsce w czasie aktu płciowego pomiędzy osobnikami odmiennej płci. Działanie układu rozrodczego podlega regulacji ze strony układu nerwowego i hormonalnego. Do podstawowych zadań u człowieka układu rozrodczego należy produkcja hormonów płciowych, które z kolei odpowiedzialne są za występowanie u osoby cech dojrzałości płciowej, popędu seksualnego i opieki nad potomstwem. Kolejnym zadaniem tego układu w organizmie człowieka jest produkcja gamet: plemników i jajeczek. Wyprodukowane gamety muszę być przechowywane w odpowiednich narządach. Poza tym układ rozrodczy odpowiedzialny jest za stworzenie warunków umożliwiających zajście procesu zapłodnienia w czasie aktu płciowego. Kolejnym etapem jest przygotowanie miejsca i warunków, umożliwiających rozwój zapłodnionego jaja, na następnie rozwój zarodka i w końcu jego przyjście na świat w czasie porodu. Konieczna jest przy tym mobilizacja całego organizmu.

Męski układ płciowy odpowiedzialny jest za produkcję plemników i męskich hormonów płciowych. Jest to rola jąder umieszczonych w worku mosznowym. Plemniki gromadzone są i przechowywane w najądrzach, które przylegają do jąder. Plemniki wyprowadzane są na zewnątrz w wyniku pobudzenia płciowego razem z innymi składnikami nasienia. Do tego celu stworzony został odpowiedni system wyprowadzający. Jądra odpowiedzialne są także za produkcję męskich hormonów płciowych - androgenów. Należy do nich między innymi testosteron. Hormon ten konieczny jest do prawidłowego wykształcenia pierwszo- i drugorzędowych cech płciowych. Odpowiedzialny jest on także za stymulację procesów wzrostu i podziałów komórek. Jądra zstępują do worka mosznowego przez kanał pachwinowy. Proces ten odbywa się jeszcze przed narodzeniem, w okresie płodowym. Jądra w mosznie mogą się swobodnie przesuwać. Jądra są pokryte błonką białawą, która jest warstwą tkanki łącznej. Jej rolą jest podział jądra na liczne zraziki. Wewnątrz zrazików zlokalizowane są cieniutkie kanaliki, łączące się następnie w grubsze kanaliki proste. Opuszczają one zraziki i wewnątrz jądra tworzą sieć jądra. Ta sieć kanalików, kiedy przechodzi do najądrzy, ma postać kilku grubszych kanalików. Z najądrza wyprowadzony jest jeden główny kanalik - nasieniowód. To nim plemniki opuszczają najądrze. Nasieniowód prowadzi ku górze, w kierunku pęcherza moczowego. Następnie przechodzi w tym miejscu w cewkę moczową. Proces wyprowadzenia plemników na zewnątrz odbywa się pod wpływem silnych skurczów mięśni i nazywa się ejakulacją, czyli wytryskiem. Analogicznie wyprowadzona wydzielina, zawierająca plemniki, nosi nazwę ejakulatu. Jądra nie są oderwane od reszty organizmu, ale są zawieszone na powrózku nasiennym. Jest to element tworzony przez nasieniowód, naczynia krwionośne i nerwy. Plemniki wprowadzone są do pochwy kobiety za pomocą penisa. W czasie wzwodu (erekcji) penis powiększa się i unosi, co umożliwia jego wprowadzenie do dróg rodnych kobiety. Penis dzieli się na trzy części - nasadę, trzon i żołądź. Jeśli zaś chodzi o budowę wewnętrzną, to wyróżnia się dwa ciała jamiste, jedno gąbczaste, które obejmuje cewkę moczową. Ciała jamiste zbudowane są z wielu zatok. Są to rozszerzenia naczyń krwionośnych, które w czasie erekcji zostają wypełnione krwią, ponieważ następuje zablokowanie odpływu z naczyń żylnych. Pod wpływem zatrzymania dużej ilości krwi w penisie, staje się on grubszy, twardszy i unosi się. To właśnie zjawisko określa się mianem erekcji (wzwodu).

Żołądź jest najbardziej wrażliwą częścią penisa. W celu ochrony, osłonięta jest ona dodatkowo fałdem skórnym, zwanym napletkiem. W niektórych regionach napletek jest usuwany w czasie rytuałów religijnych.. Proces ten nosi nazwę obrzezania. Jest to jednak uwarunkowane kulturowo, nie zdrowotnie. Tylko czasami jest to wskazane ze względów medycznych. Penis i worek mosznowy są zewnętrznymi narządami płciowymi. Wewnętrznymi narządami płciowymi są jądra, cewka moczowa i pozostałe przewody wyprowadzające nasienie.

Żeński układ rozrodczy zbudowany jest z jajników, jajowodów, macicy, pochwy i sromu. Prawidłowe funkcjonowanie całego układu umożliwia wyprodukowanie gamet (jajeczek) i hormonów płciowych. Żeńskimi hormonami płciowymi są estrogen i progesteron. Ich działanie umożliwia zajście procesu zapłodnienia, a następnie prawidłowy rozwój zarodka, poczym płodu i w końcu zajście porodu. Srom jest układem żeńskich narządów płciowych. Tworzą go: wargi sromowe, wzgórek łonowy i łechtaczka. Układ ten pokryty jest włosami łonowymi. Wargi sromowe dzieli się na większe i mniejsze. Otaczają one bezpośrednio wejście do pochwy. Z przodu od ujścia pochwy znajduje się ujście cewki moczowej, a jeszcze bardziej z przodu zlokalizowana jest łechtaczka. Łechtaczka ma budowę analogiczną do członka - zbudowana jest z trzonu i żołędzi. Wewnątrz zbudowana jest z ciał jamistych. Podobnie do penisa, jest ona bardzo wrażliwa na dotyk. W czasie odpowiedniego pobudzenia, ulega ona powiększeniu tak samo jak penis (erekcja). Macica ma kształt i wielkość przypominającą odwróconą gruszkę. Szersza część tworzy kopułę, którą nazywa się dnem macicy. Dolna, węższa część to szyjka macicy. Dno macicy połączone jest z jajowodami. Są to przewody o długości około 14 cm do 20 cm. Od strony jamy otrzewnej są one lejkowato rozszerzone. Z tej strony są one zakończone palczastymi strzępkami, odpowiedzialnymi za wyłapywaniem jajeczek uwalnianych przez jajniki w czasie owulacji. Następnie jajowody transportują jajeczka do macicy. W jajowodzie może dojść do zapłodnienia, a zagnieżdżenie jajeczka następuje w macicy. Transport ten umożliwiony jest dzięki ruchom perystaltycznym jajowodu, a także w mniejszym stopniu dzięki komórkom migawkowym wyściełającym jajowód. Szyjka macicy łączy się z pochwą, mającą około 10 cm długości. Od wewnątrz błona śluzowa tworzy poprzeczne fałdy. Błona dziewicza zlokalizowana jest na granicy przedsionka pochwy i pochwy. Ulega ona zerwaniu w czasie pierwszego stosunku. Nie jest to jednak jednolita błona. Jest ona zaopatrzona w odpowiednie otwory, umożliwiające wydostawanie się na zewnątrz różnych wydzielin. Zarówno pochwa, jak i macica czy jajowód, zbudowane są z mięśni gładkich, mogących się w znacznym stopniu rozciągać. Jajniki są gruczołami układy rozrodczego kobiety, wydzielającymi hormony płciowe i produkującymi komórki jajowe. Są to niewielkie struktury mające długość około 4 cm. Do macicy, ściany jamy miedniczej są one przymocowane za pomocą wiązadeł macicy. Komórki jajowe rozwijają się w pęcherzykach Graffa wypełniających jajniki. W jednym pęcherzyku umiejscowiona jest jedna komórka jajowa oraz około 5 milionów komórek pomocniczych! Ich zadaniem jest zapewnienie komórce jajowej składników niezbędnych do rozwoju. Pęcherzyki Graffa rosną od początku cyklu miesiączkowego, co jest pobudzane przez działanie hormonów wydzielanych przez przysadkę. Wzrost pęcherzyków Graffa jest jednak nierównomierny. Jedne z ich rosną szybciej od innych. Po pewnym czasie można określić tzw. pęcherzyk dominujący, który jest zdecydowanie większy od pozostałych. Kiedy on dojrzeje, następuje pęknięcie jego ściany i komórka jajowa zostaje uwolniona do jamy otrzewnej, gdzie zostaje wyłapana przez jajowód. Proces uwalniania jajeczka z jajnika nosi nazwę owulacji (jajeczkowania). Owulacja zachodzi mniej więcej raz na miesiąc, w połowie cyklu miesiączkowego. Pojęciem cykl miesiączkowy nazywany comiesięczne, cykliczne zmiany związane z produkowaniem gamet u kobiet.

Aby było możliwe zapłodnienie komórki jajowej plemnikami, konieczne jest ich prowadzenie do dróg rodnych kobiety. Ma to miejsce w czasie stosunku płciowego. Jest to akt polegający na wprowadzeniu penisa do pochwy kobiety. Rytmiczne ruchy frykcyjne obu partnerów powodują wzrost podniecenia i w efekcie prowadzi do orgazmu związanego z wytryskiem u mężczyzn. W czasie reakcji seksualnych następuje podniecenie objawiające się napięciem mięśni całego ciała, przyspieszeniem akcji serca i oddechu. Następuje erekcja członka i łechtaczki, erekcja brodawek sutkowych i nawilżenie pochwy mające ułatwić wprowadzenie członka do pochwy. Po tym etapie podniecenie i napięcie utrzymuje się na względnie stałym poziomie. Dopiero w fazie orgazmu (szczytowania) następuje przełom. Zaczynają się skurcze całych grup mięśni, w szczególności mięśni narządów płciowych, wzrasta ciśnienie krwi, jeszcze bardziej rośnie akcja serca i tempo oddechów. Kolejną fazą jest odprężenie, w czasie którego opada podniecenie.

W czasie współżycia seksualnego dochodzi do mikrouszkodzeń zarówno błony śluzowej dróg rodnych, jak i naczyń krwionośnych. Z tego powodu jest to częste miejsce ataku dla różnych grup bakterii, wirusów czy innych pasożytów. Stosunek płciowy jest więc dogodną drogą roznoszenia różnych chorób płciowych. Mikroorganizmy mogą także wniknąć z ręcznika, bielizny czy nawet wody, w której się kąpiemy.

Jedną z takich chorób przenoszonych drogą płciową jest kiła (syfilis). Jest ona wywoływana przez bakterię - krętka bladego. Jest to choroba atakująca wszystkie narządy, rozwijająca się latami. Jeśli nie leczy się jej od razu, przekształca się po około 2 latach od zarażenia w tzw. kiłę późną, atakującą cały układ krwionośny i nerwowy. Objawia się ono postępującym porażeniem nerwowym, rozmiękaniem mózgu, zmianami w naczyniach układu krwionośnego. Obserwuje się także zmiany osobowości i częste drgawki. Choroba może przechodzić przez łożysko, a więc istnieje prawdopodobieństwo, że kobieta chora na kiłę urodzi zarażone dziecko. Najczęściej jednak płód umiera jeszcze przed urodzeniem. Mówi się wówczas o tzw. kile wrodzonej, która jest śmiertelna.

Kolejną chorobą przenoszoną przez układ rozrodczy jest rzeżączka (tryper). To także jest choroba bakteryjna - przenoszona przez bakterię - dwoinkę rzeżączki. Jeśli się jej nie leczy, prowadzi do bezpłodności. Na atak narażone są wszystkie narządy układu moczowo - płciowego. Rozwój choroby następuje po kilku tygodniach od zarażenia. U mężczyzn objawia się obfitym, ropnym wyciekiem z cewki moczowej, pieczeniem i bólami w czasie oddawania moczu. Z kolei u kobiet choroba ta objawia się ropnymi upławami. Co ważne, może nastąpić zmniejszenie upławów pomimo rozwoju choroby i rozwoju jej na kolejne narządy - macicę, jajowody, jajniki i otrzewną. Może nastąpić zanik, miesiączki, a w jajowodach tworzą się zrosty. Możliwe jest przedostanie się bakterii do krwi, co grozi zakażeniem całego organizmu. Jest to jednak choroba, która jest możliwa do leczenia za pomocą antybiotyków. Leczenie jest zazwyczaj skuteczne.

Rzęsistkowica jest wywoływana przez pierwotniaka o nazwie rzęsistek pochwowy. Zaatakowaniu ulegają pochwa, gruczoł krokowy, cewka moczowa i pęcherz moczowy. Zdarza się bezobjawowy przebieg tej choroby. Jeśli występują objawy, mogą one przybrać postać upławów, świądu, pieczenia, bólu w podbrzuszu i częstego oddawania moczu. W leczeniu stosuje się skuteczne leki przeciwpierwotniakowe.

Opryszczka narządów płciowych jest wywoływana przez wirusa HSV. Wylęganie się wirusa trwa około tygodnia. Objawami zewnętrznymi są pęcherze, mogące się przekształcać w bolesne nadżerki. W leczeniu stosowane są leki przeciwwirusowe.

Zakażanie wirusem HIV powodującym chorobę - AIDS - zespół nabytego niedoboru odporności możliwe jest jedynie drogą płciową. Wirus HIV powoduje chorobę przewlekłą. Charakteryzuje się on dużą zmiennością, co znacznie utrudnia jego leczenie. Wirus HIV atakuje komórki układu odpornościowego i może przez wiele lat pozostać w formie utajonej nie wywołując choroby AIDS.

Proces zapłodnienia polega na połączeniu plemnika i komórki jajowej. Plemniki zostają wprowadzone do dróg rodnych kobiety razem z nasieniem w czasie wytrysku. Aby możliwe było zapłodnienie, stosunek musi mieć miejsce w dniu owulacji albo maksymalnie dwa do trzech dni wcześniej. Następnie zapłodnione jajeczko zagnieżdża się w błonie śluzowej macicy i rozwija się w płód. Okres ciąży dzieli się na trzy trymestry. Pierwszy trymestr trwa przez pierwsze 12 tygodni. Jest on niezwykle trudny dla kobiety, a także najbardziej niebezpieczny dla zarodka. Drugi trymestr charakteryzuje się tym, że zaczyna być widoczny brzuch. W tym okresie zazwyczaj kobieta czuje się już lepiej. W trzecim trymestrze brzuch jest już bardzo duży i zaczynają się trudności z poruszaniem się i oddychaniem. Pod koniec trzeciego trymestru dochodzi do rozwiązania.

Badania płodu jeszcze przed jego narodzeniem określa się mianem badań prenatalnych (przedurodzeniowych). Mają one na celu ocenę wzrostu i prawidłowości rozwoju płody. Możliwe jest nawet rozpoczęcie leczenia płodu jeszcze przed rozwiązaniem ciąży. W trudniejszych sytuacjach przygotowywany jest zabieg, który ma zostać przeprowadzony tuż po narodzeniu dziecka.

Najczęściej wykonywanym badaniem płodu jest ultrasonografia (USG). Jest to nieinwazyjna metoda pozwalająca na zobrazowanie struktur zlokalizowanych w głębi ciała. W tym celu wykorzystywane są ultradźwięki. Badania USG najczęściej wykonywane są przez skórę, można jednak głowicę wprowadzić także do wnętrza ciała. Kolejnym badaniem jest kardiotokografia (KTG), polegająca na zapisie czynności serca płodu i skurczonej macicy. Badanie to jest wykorzystywane do oceny przebiegu porodu i jego zaawansowania. Amniopunkcja (amniocynteza) jest to nakłucie pęcherze płodowego wykonywane przez powłoki brzuszne matki w celu pobrania płynu owodniowego do badań. Badanie to wykonuje się do siedemnastego tygodnia ciąży. Celem tego badania jest zbadanie stanu zdrowia płodu.

W pierwszym trymestrze istnieje największe ryzyko poronienia. Jednak już po około 14 dniach od zapłodnienia zagnieżdżenie w błonie śluzowej macicy jest na tyle mocne, że ryzyko poronienia maleje znacząco. Zaczynają się za to wykształcać układy i narządy. W pierwszym miesiącu życia zarodek ma długość około 6 - 7 mm. Pomimo niewielkiej wielkości możliwa do rozpoznania jest już główka z zaczątkami oczu, tułów kończący się ogonkiem i zawiązki rąk i nóg po bokach tułowia. Serce zaczyna się rozwijać w drugim miesiącu ciąży, a do końca dwunastego tygodnia widoczne są już zawiązki wszystkich narządów nowego organizmu. W czwartym miesiącu (drugi trymestr) dziecko jest już dolne do odróżniania dźwięków, a w piątym miesiącu kobieta wyczuwa ruchy dziecka. W trzecim trymestrze następuje dalszy wzrost dziecka. Wyraźnie przygotowuje się ono do przyjścia na świat. Pęcherzyki płucne rozwijają się w 28 tygodniu ciąży. Właściwie po d koniec ósmego miesiąca rozwój dziecka jest już zakończony. W dziewiątym miesiącu następuje właściwie tylko przybranie na wadze i zgromadzenie niezbędnej do utrzymania prawidłowej temperatury ciała podściółki tłuszczowej. W tym czasie kobiecie już z gruczołów sutkowych wydziela się siara - pokarm bogaty w przeciwciała i składniki pokarmowe. Jest to pokarm w pierwszych dniach życia dziecka, a w późniejszym okresie zamienia się w mleko. Macica w ostatnim miesiącu ciąży znacząco uciska na przeponę i płuca, przez co oddychanie i chodzenie są znacznie utrudnione. Mniej więcej na dwa tygodnie przed rozwiązaniem dziecko obraca się główką w stronę wyjścia kanału miedniczego, co sprawia kobiecie ulgę w chodzeniu i oddychaniu. Tuż przed porodem dziecko waży około 3 - 4 kg i ma długość ponad 50 cm.

Poród zaczyna się pod wpływem cyklicznych skurczy macicy, umożliwiających wydalenie płodu na zewnątrz poprzez kanał rodny. Wydalane są także błony płodowe i łożysko. Poród odbywa się pomiędzy 38 a 42 tygodniem ciąży. Jeśli nastąpi przed 21 tygodniem, mowa jest o poronieniu. Jeśli poród nastąpi pomiędzy 21 a 38 tygodniem ciąży, mowa jest o przedwczesnym porodzie, natomiast jeśli rozwiązanie nastąpi po 42 tygodniu ciąży, mówi się o opóźnionym porodzie. Aby było możliwe przyjście dziecka na świat, konieczna jest mobilizacja całego organizmu kobiety. Następuje wyraźne rozluźnienie połączeń kości miednicy, w tym spojenia łonowego. Około dwa dni przed samym porodem odchodzi czop śluzowy, który pełnił funkcję zamknięcia ujścia szyjki macicy. Jest to przezroczysta wydzielina zabarwiona krwią. Jest to już de facto początek porodu. Pojawiają się pierwsze skurcze. Początkowo są one rzadkie i nieregularne, z biegiem czasu są coraz częstsze i bardziej regularne. Następuje równocześnie skrócenie i rozwarcie się szyjki macicy. Tą pierwszą fazę porodu nazywa się rozwieraniem. Zazwyczaj pod koniec tej pierwszej fazy następuje pęknięcie pęcherza płodowego i uchodzą wody płodowe. Drugą fazą porodu jest wypieranie. W tym czasie rozwarcie osiąga już średnicę około 10 cm. Regularne skurcze macicy są wspierane przez ciężarną w postaci parcia. Jest to świadome i kontrolowane działanie tłoczni brzusznej. Ma to na celu ułatwienie wypchnięcia dziecka na zewnątrz. Po urodzeniu samego dziecka skurcze są słabsze, ale nadal występują, ponieważ musi nastąpić wydalenie łożyska i błon płodowych. Jest to tak zwana łożyskowa faza porodu. Po wydaleniu łożyska właściwie kończy się poród. Po zakończeniu porodu przez kolejne 6 do 8 tygodniu kobieta potrzebuje regeneracji, aby powróciła praca jajników i możliwe było ponowne zajście w ciąże. Ten okres regeneracji określa się mianem połogu. W tym czasie macica ulega zamknięciu i zmniejsza swoje rozmiary, goją się rany poporodowe, które powstały na skutek wydalenia łożyska i błon płodowych. Naprawiane są pęknięcia i inne uszkodzenia, a także zmiażdżenie kanału rodnego. W czasie połogu z macicy wydziela się wydzielina połogowa. Początkowo ma ona charakter krwisty, surowiczy, a na końcu śluzowy.