Pochodzenie AIDS

Pierwszy przypadek tej choroby został rozpoznany na Haiti w 1981r. Z badań archiwalnych surowic Afrykańczyków pochodzących z lat 1950 - 1970 wynika jednak, że zakażenia wirusem HIV-1 (ang. Human Immunodeficiency Virus; jeden z 2 typów wirusa powodującego AIDS) występowały już wtedy na terenie Afryki. Do Europy oraz USA wirus przeniknął najprawdopodobniej już przed rokiem 1970, co wynika z analiz historii chorób na obu tych kontynentach. Były też notowane pojedyncze wcześniejsze przypadki - końcu lat 50. XX w. norweski marynarz zmarł na chorobę zbliżoną do AIDS, a w zachowanej surowicy jego krwi stwierdzono przeciwciała anty-HIV. Rozprzestrzenienie HIV było w dużej mierze związane z jego przeniknięciem do grup homoseksualistów w USA i Europie, a ujawnienie się na większą skalę w latach 80. XX w. wielu przypadków klinicznych spowodowane było zapewne kilkuletnim okresem upływającym zwykle od momentu zakażenia do rozwoju AIDS.

Wirus HIV przedostał się do ludzkiej populacji od zwierząt, przypuszczalnie małp. Występujący u jednego z gatunków wirus jest bardziej podobny do ludzkiego wirusa HIV (szczególnie HIV-2) niż do innych wirusów zwierzęcych. Przypuszczalna data przeniknięcia wirusa do ludzkiej populacji to lata 50. ubiegłego stulecia, ponieważ rdzenna ludność afrykańska nie uodporniła się na niego, jednak dokładne ustalenie tego faktu nie jest możliwe.

Biologia i budowa wirusa HIV

Wirus HIV (ludzki wirus upośledzenia odporności) w bliskiej przeszłości nazywany był m.in.:

LAV - Lymphadenopathy Associated Virus;

HTLV-III - Human T-cell Lymphotropic Virus;

ARV - AIDS-Related Virus.

Nazwy te nie są już używane, ale mimo to oddają dobrze niektóre cechy tego wirusa: jest związany z określonym rodzajem limfocytów, wywołuje AIDS, może spowodować powiększanie się węzłów chłonnych.

Wirus ten jako materiał genetyczny zawiera RNA (jest więc retrowirusem) i należy do tzw. lentiwirusów, określanych jako nieonkogenne, a wywołujące tzw. efekt cytoplazmatyczny. Do tej grupy należą także wirusy: zapalenia mózgu i stawów kóz, niedokrwistości zakaźnej koni, wirus powodujący upośledzenia małp (ang. SIV).

Ten ostatni (SIV) budzi szczególne zainteresowanie badaczy, ponieważ zakażone nim makaki, wykorzystywane są w badaniach nad retrowirusami.

Wirus powodujący AIDSwystępuje w 2 odmianach: HIV-1 i HIV-2. Oba typy są podobne w 40-50%, przy czym HIV-1 jest bardziej patogenny niż HIV-2.

Etapy zakażenia

1. przyłączenie wirusa do receptorów błony komórkowej;

2. przejście wirusa do światła komórki;

3. przepisanie RNA wirusa na DNA;

4. wejście DNA pochodzenia wirusowego do wnętrza jądra komórkowego;

5. replikacja.

AIDS

Początkowo zakażenie przebiega bezobjawowo, następnie występują ostre i przewlekłe zespoły chorób. Zakażenie kończy się śmiercią chorego.

Ma ono odmienny przebieg zależnie od płci, wieku oraz okresu rozwojowego. W zaawansowanym AIDS często występuje tzw. mięsak Kaposiego. Występuje on także u niezakażonych HIV po ukończeniu 50 lat, ale u nich atakuje tylko kończyny i ma łagodniejszy przebieg niż u chorych na AIDS, u których może on zaatakować dowolny narząd. Inne częste objawy to: rak łuszczasty odbytu i skóry, rak płuc, zapalenie płuc, czerniak złośliwy, nabłoniak rdzeniowy.

Zachorowania powodowane wirusem HIV przybrały rozmiar pandemii - są one powszechna na całym świecie. Liczba zakażonych rośnie z dnia na dzień. Największa, i wciąż rosnąca, liczba zarażonych jest obserwowana w Afryce oraz Azji Południowej. Według ostatnich doniesień drastycznie zwiększa się liczba nosicieli w Chinach, Rosji i na Ukrainie. Zdecydowana większość zakażonych wirusem (90%) mieszka w Krajach Trzeciego Świata, gdzie brakuje funduszy na jego zwalczanie.

AIDS (ang. Acquired Immunodeficiency Syndrome) to nabyty zespół upośledzenia odporności wywołany przez wirusa HIV. Rozwinięty AIDS charakteryzuje się brakiem w organizmie chorego kluczowych dla układu immunologicznego limfocytów Th. Skutkiem tego jest atak tzw. drobnoustrojów oportunistycznych, które dla organizmu o zdrowym układzie odpornościowym są nieszkodliwe, a wobec braku limfocytów Th wykorzystują okazję (ang. opportunity) i powodują schorzenia o skutkach śmiertelnych.

Ponieważ zakażenie HIV nie oznacza jednoznacznie rozwinięcia się pełnoobjawowego AIDS ważne jest podjęcie przez nosiciela leczenia antywirusowego. Może ono opóźnić wystąpienie AIDS, a w połączeniu z terapią przeciwrakową i leczeniem zakażeń oportunistycznych często przedłuża życie chorego na AIDS o 2-3 lata. Leczenie to jest tym bardziej skuteczne, im wcześniej zostanie podjęte i im bardziej jest intensywne. Należy przy tym zaznaczyć, iż nie prowadzi ono nigdy do całkowitego usunięcia wirusa i pełnego wyleczenia AIDS.

Nie wiemy jeszcze jak skutecznie zwalczać tego wirusa, ale wiemy już, że nikt na niego nie jest odporny i w momencie kontaktu z nim następuje zakażenie.

Najbardziej prawdopodobne jest zarażenie się przez kontakt z krwią lub spermą nosiciela, zakażenie dziecka przez matkę w czasie ciąży, porodu lub karmienia piersią, zaś zagrożenie ze strony kontaktu ze śliną czy wydzieliną z nosa, choć teoretycznie możliwe, jest w rzeczywistości mało prawdopodobne. Tak więc codzienny (pozaseksualny) kontakt z chorym nie grozi zakażeniem. Można podawać im bez obawy rękę na powitanie, obejmować czy całować.

W powszechnej opinii najbardziej narażona na zakażenie grupa osób to homoseksualni mężczyźni i narkomani. Jednak jak wykazują badania najszybciej obecnie rosnącą grupą nosicieli są ludzie o orientacji heteroseksualnej, mający kontakty z wieloma partnerami, często nieświadomi związanego z tym ryzyka zakażenia, a w związku z tym nie stosująca żadnego przed nim zabezpieczenia. Najmniej przypadków nosicieli to osoby należące do personelu medycznego oraz zarażone w czasie leczenia, np. na skutek transfuzji dokonanej zakażoną krwią.

Szacuje się, że obecnie na świecie nosicieli wirusa HIV jest około 40 mln, zaś u 10 mln rozwinął się pełnoobjawowy AIDS.

Zarazić można się głównie przez:

  • kontakty seksualne bez zabezpieczeń;
  • różnego typu skaleczenia;
  • przeniknięcie wirusa od matki nim zakażonej do płodu lub noworodka.

Nie można zarazić się przez:

  • codzienne kontakty z nosicielem;
  • przez nie uszkodzoną, zdrową skórę;
  • przez powietrze;
  • przez kichanie, kaszel;
  • podczas posiłku oraz używania naczyń stołowych wspólnie z nosicielem;
  • podczas pocałunku;
  • podczas pobierania krwi (gdy używany sprzęt jest jednorazowego użytku lub wysterylizowany);
  • na basenie;
  • po ukąszeniu przez kleszcze, pchły czy komary.

Testy na obecność wirusa HIV

Testy na obecność HIV mogą być wykonane na podstawie próbek surowicy krwi, śliny lub moczu. Najczęściej stosowane testy to badanie surowicy testem typu ELISA (ang. Enzyme-Linked-Immuno-Sorbent-Assay) w celu wykrycia przeciwciał anty-HIV lub testem Western blot w celu wykrycia antygenów wirusa HIV. Drugi z wymienionych testów, jako znacznie droższy od testu ELISA, jest wykonywany w celu weryfikacji wyników. Oba te testy charakteryzują się dużą czułością, przy czym Western blot jest bardziej swoisty.

Opracowano także testy pozwalające wykryć materiał genetyczny wirusa, nawet we wczesnym okresie jego namnażania w organizmie, gdy przeciwciała nie zostały jeszcze wytworzone. Są one jednak stosowane najczęściej w przypadku wątpliwości co do prawdziwości wyników powyżej opisanych standardowych testów lub u personelu medycznego, gdy istnieje ryzyko zakażenia.

Pytania i odpowiedzi

Dlaczego układ immunologiczny nie niszczy wirusa HIV?

Organizm po zakażeniu zaczyna produkcję przeciwciał, czyli specjalnych białek łączących się z antygenami (np. białkami wirusa czy bakterii). Układ immunologiczny posiada także komórki zwane limfocytami, które atakują wirusa lub bakterie, jeśli jest otoczony antygenami. Szczególnie ważne są tu limfocyty Th, biorące rozpoznające intruzów. Wirus HIV te właśnie komórki atakuje, dlatego też przeciwciała nie rozpoznają go. Wirus HIV często po przeniknięciu do komórki przechodzi w stan utajenia. Duża zdolność tego wirusa do przechodzenia mutacji jest kolejnym utrudnieniem.

Ile czasu upływa od zakażenia do wystąpienia pierwszych objawów infekcji?

Po 2-3 tygodniach od zakażenia może wystąpić zespół objawów tzw. pseudogrypy. Następnie dochodzi do długiego okresu utajenia, który jest bezobjawowy i może trwać wiele lat. Istnieje wtedy niebezpieczeństwo nieświadomego zakażania innych ludzi. Ostatecznie po upływie najczęściej 8-10 lat u zakażonego człowieka występują objawy pełnego rozwoju choroby.

Jak objawia się zakażenie HIV w początkowym okresie?

Okres bezpośrednio po zakażeniu mija bezobjawowo, gdyż organizm osoby zakażonej nie jest w stanie w tym czasie uruchomić mechanizmu odpornościowego i produkować przeciwciał. Wirus gwałtownie się namnaża i w ciągu kilku tygodni u 30-60% nosicieli wywołuje objawy pierwotnego, tzw. ostrego zakażenia retrowirusem (inaczej zwanego zespołem serokonwersji). Zakażenie to często mylone jest z grypą lub mononukleozą zakaźną ze względu na podobieństwo objawów. Do najważniejszych należą: ogólne osłabienie, wysoka gorączka trwająca około 3-5 dni i dłużej, wysypka i zaczerwienienie skóry, bóle stawów, powiększenie węzłów chłonnych w co najmniej 2 miejscach ciała do wielkości wiśni lub większych oraz aftowe owrzodzenia jamy ustnej. Pojawiają się także: mokry kaszel, plamy na skórze, trudne gojenie się ran, gwałtowny spadek masy ciała, biegunki. Na tym etapie rzadko obserwuje się objawy związane z niedoborem odporności, a wykrycie wirusa nie jest jeszcze możliwe, gdyż stężenie przeciwciał we krwi jest zbyt niskie. Objawy serokonwersji ustępują po około 2 tygodniach, za wyjątkiem powiększenia węzłów chłonnych, które z reguły utrzymuje się znacznie dłużej.

Czy prawdą jest, że wirusem HIV nie można się zarazić w czasie pierwszego stosunku?

Nie. Tak jak wystarczy jeden stosunek, by zajść w ciążę, tak też po jednym stosunku może dojść do zakażenia HIV.

Czy środki antykoncepcyjne mogą chronić przed HIV?

Zakażenie HIV następuje podczas kontaktu z płynami ustrojowymi nosiciela. Tak więc jedynie prezerwatywa może uchodzić za środek chroniący przed HIV. Nie wszystkie jednak, ale te prezerwatywy, które wytworzono lateksu. Dobrze jest też stosować prezerwatywy z środkiem plemnikobójczym. Uprawianie bezpiecznego seksu to także nie dopuszczanie do wzajemnego kontaktu z płynami tkankowymi, czyli całowanie, dotykanie, masowanie.

Czy bezpieczne jest całowanie się "z języczkiem"?

W prawdzie wirusa HIV wykryto w ślinie, ale w niewielkich ilościach. Tego typu pocałunki nie są więc dużym zagrożeniem. Aby jednak dodatkowo zminimalizować to niebezpieczeństwo zaleca się, żeby osoby posiadające skaleczenia lub ranki w buzi w ten sposób się nie całowały.

Kto powinien zrobić sobie test na obecność HIV?

Badaniu powinien poddać się każdy, kto w ostatnich 15 latach miał ryzykowne kontakty, szczególnie gdy miał przygodne kontakty seksualne, przyjmował dożylnie narkotyki, otrzymał przeszczep lub miał przetaczaną krew. Dobrze jest odpowiednio się nastawić przed badaniem, aby nie przeżyć nadmiernego stresu i szoku związanego z ewentualnym dodatnim wynikiem.

Jeden z moich kolegów ma AIDS. Inni nie chcą, bym z nim rozmawiał. Jak mogę wytłumaczyć im, że on nie jest dla nich zagrożeniem?

Najlepszy sposób postępowania z takimi ludźmi to zapoznawanie z faktami. Dobrze jest dać im książkę lub ulotkę o AIDS i HIV. Należy pamiętać, że zawsze najbardziej boimy się tego, czego nie rozumiemy. Konieczne jest szerzenie wiedzy o tej chorobie we własnym środowisku nie tylko ze względu na nosicieli, ale też dla lepszych wyników w profilaktyce choroby.