Antropologia ( słowo pochodzi z języka łacińskiego od "anthropos"- człowiek i "logos"- nauka)- jest to nauka zajmująca się pochodzeniem i rozwojem gatunku ludzkiego. Nazwę tę wprowadził niemiecki lekarz i teolog- Magnus Hundt w pracy " Anthropologium de hominis dignitate, natura et proprietatibus" (1501). Jako pierwszym polskim uczonym zajmującym się antropologią był W. Surowiecki. W 1824 roku opublikował on pracę zatytułowaną "Śledzenie początków narodów słowiańskich".

Warto także wspomnieć o osobie P. Broca, który uznawany jest za twórcę francuskiej szkoły antropologicznej. W 1858 roku założył w Paryżu pierwsze laboratorium antropologiczne, a rok później Towarzystwo Antropologiczne.

Antropologia jako całość wiedzy o człowieku może być podzielona na trzy zasadnicze obszary:

  1. antropologia filogenetyczna (zajmuje się historią pochodzenia człowieka, analizuje szczątki kopalne, poszukuje brakujących ogniw w ewolucji)
  2. antropologia raz (bada, analizuje i opisuje rasy ludzkie, zajmuje się ich zróżnicowaniem i odmiennością cech fizycznych)
  3. antropologia ontogenetyczna (zajmuje się analizą wpływu czynników genetycznych i warunków środowiskowych na rozwój człowieka)

Rasy ludzkie

Na podstawie koloru skóry, typu włosów, budowy twarzy można wyróżnić kilka podstawowych ras:

    • białą
    • żółtą
    • czarną
    • australijską

W każdej z nich wskazać można na kilka populacji.

Charakterystyka:

-rasa biała- cechuje ją jasny kolor skóry; należą do niej Europejczycy, Mieszkańcy północnej Afryki i Bliskiego Wschodu;

-rasa żółta- stosunkowo jasna skóra, ale spłaszczony nos i twarz; zaliczamy do niej większość Azjatów i Eskimosów;

-rasa czarna- ciemna skóra, szerokie nozdrza, wydęte wargi, wydatna dolna szczęka;

-rasa australijska- ciemna skóra, należą do niej Aborygeni i mieszkańcy wysp Pacyfiku;

Na podstawie kilku wskazanych wyżej cech można wyróżnić kilka podstawowych ras. Jednak trzeba pamiętać, że takiemu podziałowi na rasy nie odpowiada rozkład innych cech. Na przykład grupy krwi nie są zależne od typu rasy. Można powiedzieć, że większość cech w ludzkiej populacji ma rozkład indywidualny.

Pochodzenie i rozwój człowieka

Linneusz był pierwszym uczonym, który określił miejsce człowieka w przyrodzie. W stworzonym przez siebie systemie klasyfikacyjnym umieścił człowieka w rzędzie naczelnych. Nadał mu przy tym nazwę biologiczną HOMO SAPIENS- CZŁOWIEK ROZUMNY.

J. B. Lamarck także podjął próbę wyjaśnienia powstania i rozwoju głównych cech ludzkich. Stał on na stanowisku, że przodkiem człowieka był szympans. Właściwe człowiekowi cechy miały wykształcić się w trakcie długiego procesu doskonalenia się.

Karol Darwin, autor pracy "O pochodzeniu człowieka", zebrał znane fakty i przedstawił główne kierunki badań.

W systemie, który uwzględnia pokrewieństwo form, człowiek przynależy do gromady ssaków, rzędu naczelnych i rodziny człowiekowatych. Najbliższymi zwierzętami, pod względem pokrewieństwa, są dla człowieka goryle i szympansy. Ludzie jednak znacznie różnią się od zwierząt:

        • człowiek posiada wyprostowaną postawę ciała
        • kończyny przednie są krótsze w stosunku do tylnych
        • silnie rozwinięta mózgoczaszka

Przebieg antropogenezy

W przebiegu procesu antropogenezy wskazuje się na dwa podstawowe etapy: przedludzki i ludzki. Kryterium takiego podziału jest wielkość puszki mózgowej. Wartością graniczną jest pojemność 750 cm3. W fazie przedludzkiej wyróżnia się takie formy:

      • oreopitek
      • keniapitek
      • australopitek

prawdopodobnie osiągnęły one wyprostowaną postawę ciała. W fazie drugiej natomiast wskazuje się na:

      • człowieka zręcznego
      • człowieka wyprostowanego
      • człowieka neandertalskiego
      • człowieka rozumnego

W tej fazie nastąpił szybko postępujący rozwój mózgu a także doskonalenie sprawności ruchowej.

Około 16 mln lat temu nastąpiło wyodrębnienie się człowiekowatych od pragibbonów. Związane to było z powstaniem stepów na obszarze Azji, Europy i także Afryki.

Najwcześniejszą znaną formą przedludzką był oreopitek. Żył on 14-10 mln lat temu. Analizując jego budowę czaszki można wskazać na cechy właściwe dla człowiekowatych. Kształt miednicy sugeruje, że mógł przyjmować on pionową postawę ciała. W tym samym czasie występowały także keniapiteki. Jeśli chodzi o tego ostatniego, to istnieją tylko fragmenty jego kości szczękowej. Na tej podstawie przypuszcza się, że wydawał on jakieś artykułowane dźwięki. Następne 6-7 mln lat rozwoju człowiekowatych nie są dokładnie znane. Jest to wynikiem braku danych.

W okresie 3 mln do 700 tys. lat temu występował na obszarze afroazjatyckim australopitek. Miał on cechować się masywną szczęką oraz zębami. Mózg australopiteka afrykańskiego był nieco większy od mózgu dzisiejszych małp człekokształtnych.

Dalsze znaleziska paleontologiczne dowiodły, że oprócz australopiteka afrykańskiego występował także inny typ australopiteka. Miał to być australopitek robustus.

Pierwszym hominidem był Homo habilis (człowiek zręczny) żyjący 2,0- 1,8 mln lat temu. Jego ciało było smukłe, mózg miał większą pojemność niż u australopiteków. Kolejnym człekokształtnym był Homo erectus (człowiek wyprostowany), pochodzący sprzed 1,6 mln lat temu. Jego kopalne szczątki odkryte zostały na Jawie. Pojemność jego mózgu była już znaczna. Człowiek wyprostowany był myśliwym, który wykorzystywał prymitywne narzędzia z kości zwierząt i kamienia. Umiał także posługiwać się ogniem. Pewne szczegóły budowy anatomicznej pozwalają przypuszczać, iż posługiwał się on mową artykułowaną.

Boczną linią rozwoju człowiekowatych reprezentował człowiek neandertalski. Żył około 250-50 tys. lat temu na terenie Azji, Afryki i Europy. W jego budowie warto wskazać na silnie rozwinięte łuki brwiowe i nisko wysklepioną część mózgową. Homo neandertalensis uchodzi za twórcę kultury kamienia łupanego.

Naukowcy stoją na stanowisku, że człowiek rozumny pojawił się około 50-25 tys. lat temu. Niektórzy badacze zwracają jednak uwagę, że mogło to nastąpić już wcześniej.

Człowiek rozumny jest twórcą kultury kamienia gładzonego. Ze schyłkowego okresu paleolitu (20-15 tys. lat temu) pochodzą znane malowidła naskalne, rzeźby i ryty. Kolejne zmiany- coraz doskonalsze narzędzia, rośliny uprawne- doprowadziły do przejścia do osiadłego trybu życia. Skutkiem tego był szybki wzrost liczebności populacji, głównie Dzięki za wszystko i stałej dostępności do pożywienia. Nastąpił podział pracy oraz zmiany o charakterze kulturowym. Od tego czasu miała miejsce ciągła zmiana pozycji społecznej człowieka. Zaczął on wywierać wpływ na otaczające go środowisko, doprowadzając do nie zawsze korzystnych zmian.

Ewolucja kultury

Kultura właściwa jest tylko człowiekowi, tylko on ma zdolność porozumiewania się językiem. Ona także przeobraża się i stanowi czynnik podlegający procesowi ewolucji. Kultura ciągle się doskonali, dąży do wyeliminowania błędów i szkodliwych czynników. Mechanizm dziedziczenia cech kulturowych podlega ewolucji. Kultura jest to bowiem wszystko to, co zostało stworzone przez człowieka i zostało przyjęte przez kolejne pokolenia. Nie należy przy tym zapominać, że nie jest ona niezmienna. Wszystko to, czego się uczymy, zostaje przez nas zmienione, uzupełnione czy przekształcone.