Borowiną nazywano w języku staropolskim rodzaj torfu występującego w dawnych borach. Po raz pierwszy borowinę zaczęto stosować leczniczo w orawskim uzdrowisku Mariańskie Łaźnie od roku 1815, natomiast w Polsce wprowadzono ją w 1858 roku w uzdrowisku w Krynicy.

Kąpiele borowinowe to rodzaj fizykalnego zabiegu, polegającego na powolnym, stopniowym przegrzewaniu ciała pacjenta, gdzie dochodzi do silnego pocenia się bez jednoczesnego odczucia nagłego gorąca. Uruchamiane są wówczas mechanizmy termoregulacji broniące organizm przed nadmiernym przegrzaniem.

Do kąpieli borowinowych stosuje się rozdrobnione torfy, peloidy torfowe będące naturalnymi substancjami mineralnymi, które tworzą się w procesie butwienia cząstek roślin w wodzie za pomocą występujących w tym środowisku mikroorganizmów i pod wpływem częściowego dostępu powietrza. Po wymieszaniu z wodą powstają papkowate pasty, które wykorzystywane są jako miejscowe okłady lub do zawijania całego ciała bądź jako kąpiele w wannach.

Kąpiele borowinowe służą odnowie biologicznej organizmu. Ich zasadniczy cel to takie przegrzanie tkanek, które wpływa na ich regenerację poprzez odżywienie i dotlenienie, dokładniejszy proces przemiany materii i szybsze wydalenie toksycznych substancji metabolizmu komórkowego. Podczas kąpieli zachodzą bardzo istotne i ważne, zwłaszcza dla ludzi aktywnych sportowo, procesy odkwaszania mające właściwości przeciwzapalne.

Zaobserwowano także dobroczynny wpływ kąpieli borowinowych na autonomiczny układ nerwowy. Podczas kąpieli zwiększa się napięcie części współczulnej tego układu, a po kąpieli dochodzi do dominacji części przywspółczulnej autonomicznego układu nerwowego nawet przez parę godzin.

Ponieważ receptory znajdujące się w skórze ulegają podrażnieniu, następuje przekrwienie skóry i ograniczone zostają odczucia bólowe. Ciśnienie hydrostatyczne powoduje przepływ krwi do klatki piersiowej, powiększają się duże naczynia krwionośne, prawa komora serca ulega większemu obciążeniu. Zmęczone mięśnie ulegają rozluźnieniu, zmniejsza się ich bolesność, występuje działanie przeciwzapalne poprzez steroidy, które hamują powstawanie substancji odpowiedzialnych za występowanie stanów zapalnych.

W odnowie biologicznej kąpiele borowinowe są często zalecane sportowcom po zawodach oraz treningach, kiedy nadmiernie obciążony zostaje narząd ruchu, a w organizmie zachodzą duże zakłócenia równowagi kwasowo-zasadowej. Zabiegi takie wykonuje się po upływie ok. 6 do 8 godzin po ćwiczeniach , ale wcześniej należy uzupełnić poziom płynów. Po zabiegu, który trwa średnio ok. 15 do 25 minut, potrzebny jest wypoczynek przez ok. godzinę w pozycji leżącej. Biorąc kąpiel borowinową w danym dniu, nie należy poddawać się innym zabiegom cieplnym, wodnym oraz całego ciała. Kiedy kąpiel bierzemy w dniu bez ćwiczeń, możemy uzupełnić ją masażem suchym klasycznym danej grupy mięśni.

Wykonując miejscowe okłady i zawijania borowinowe, stosujemy zwykle preparaty borowinowe, które zawierają ok. 80% wody. Przy zawijaniu nakładamy na ciało oraz na prześcieradło ok. 5 centymetrową warstwę pasty borowinowej podgrzanej do temperatury ok. 40oC. Owiniętą prześcieradłem część ciała lub całe ciało pacjenta okrywamy folią, a następnie kocem. Zabieg taki trwa około pół godziny. Zawijania borowinowe wykonuje się najczęściej na powierzchnie stawowe narządów ruchu. Poprawiają one działanie okresów wypoczynku, co jest niezastąpione w rehabilitacji przeciążonych ścięgien i stawów.

Gdy mamy do czynienia z bardzo poważnym zakwaszeniem pewnej partii mięśni, stosujemy okłady na tą powierzchnię oraz na okolicę mięśni położonych w kierunku serca.

Ważne jest, by nie wykonywać zabiegów zawijania oraz okładów borowinowych wcześniej niż 6 godzin po zakończeniu ćwiczeń.

Borowinę stosuje się także do wykonywania zabiegów schładzania określonych miejsc ciała. Zabieg taki polega na obniżeniu temperatury pasty borowinowej do około 2 - 5 oC, zawinięciu jej w cienką bawełnianą szmatkę i nałożeniu na daną chorą część ciała. Okłady ochładzające wykonuje się w stanach przeciążenia narządu ruchu oraz przy urazach mechanicznych Czas trwania zabiegu waha się od 10 do 20 minut, a w przypadku silnego stanu zapalnego okład stosuje się kilka razy w odstępach 1 do 2 godzin.

Chemiczny skład borowin:

Na budowę chemiczną borowiny składają się zarówno części organiczne jak również części nieorganiczne oraz mikrobiologiczne.

Do składników organicznych zaliczamy:

  • Biotuminy,
  • Pektyny (miedzy innymi: wosk, żywica, asfalt,tłuszcze),
  • Celuloza,
  • Chemiceluloza,
  • Kwasy huminowe-fulwokwasy, kwasy humusowe, aminokwasy. Kwasy huminowe maja działanie przeciwzapalne i przeciwwirusowe, mają także wpływ na stymulacje procesów przemiany materii oraz na wzrost procesów oddychania tkankowego.
  • Ligniny,
  • Huminy,
  • Substancje biologiczne czynne typu hormonalnego, enzymatycznego, antybiotykowego,

Składniki nieorganiczne stanowią:

  • Sole mineralne takie jak siarczany potasu i wapnia, związki glinu, sodu, krzemu, wapnia, żelaza, potasu,

Pozostałe składniki mikrobiologiczne wchodzące w skład chemiczny borowin:

  • Bakterie zarówno tlenowe jak i beztlenowe,
  • Grzyby,

Borowina naturalna

Skład: tzw. ziarna o przewadze średnicy ok. 4 mm. Do zabiegów najkorzystniejsza jest borowina bardziej rozdrobniona - nawet do średnicy ok. 2 mm. Nie należy przegrzewać borowiny, ponieważ w temperaturze ponad 50oC niszczone są wartości katalityczne, zaś w temperaturze ponad 800C naruszone są ważne cechy biologiczne oraz skład chemiczny i właściwości fizyczne. Można podgrzać borowinę maksymalnie do 650C.

Nakładając borowinę o temperaturze 420C, już po kilku minutach ogrzewane miejsca mają temperaturę około 390C, natomiast temperatura ciała zwiększa się o 2 do 3 0C. Lepszy efekt termiczny uzyskujemy stosując borowinę o większym zagęszczeniu. Zabiegi przegrzewania powodują szybszy metabolizm komórkowy, a także poprawiają przekrwienie głębiej leżących mięśni oraz stawów i otaczających ich tkanek, co daje efekty ogólnego rozluźnienia napiętych mięśni, a tym samym zmniejszenia objawów bólowych i zanikanie ognisk zapalnych. Po wykorzystanych zabiegach pacjent odczuwa wyraźną poprawę ruchomości stawów oraz lepszą elastyczność mięśni.

Skład chemiczno-biologiczny borowiny, przede wszystkim zawartość kwasów huminowych, wpływa na organizm przeciwzapalnie, ściągająco, bakteriostatycznie, niszczy bakterie i wirusy. W borowinie znaleziono również nieznaczne ilości hormonów takich jak: testosteron, progesteron, estradiol, kortyzol i estriol. Po zabiegach w organizmach, zarówno mężczyzn jak i kobiet, podnosi się poziom hormonu luteizującego, a zmniejsza poziom insuliny we krwi.

W leczeniu ginekologicznym zabiegi na bazie borowiny stosuje się w niedorozwoju macicy z niedoczynnością hormonalną jajników. Przy niedomaganiu jajników znaczną poprawę dają zawijania borowinowe oraz zastosowanie tamponów borowinowych, ponieważ zwiększa się ilość progesteronu oraz estradiolu, a zmniejsza się ilość adrenaliny oraz noradrenaliny poprzez wydalanie z moczem, natomiast gonadotropiny pozostają na tym samym poziomie.

Tampony borowinowe mają duże znaczenie przy leczeniu przewlekłych stanów zapalnych pochwy i szyjki macicy - powodują zanik niekorzystnej flory bakteryjnej. Korzystne efekty stosowania tamponów zauważa się w okresie przedwczesnej menopauzy przy wyrównywaniu okresów menstruacyjnych oraz łagodzeniu uciążliwych objawów. Stosuje się je również w leczeniu niepłodności czynnościowej.

Zawijania borowinowe, nasiadówki oraz "majtki borowinowe" wykorzystywane są w leczeniu dolnego odcinka kręgosłupa lędźwiowego i kości ogonowej przy występowaniu podostrych i przewlekłych stanów zapalnych. Borowinę podgrzewa się do temperatury ok. 42-44oC, a w stanie nasilonych dolegliwości utrzymać trochę niższą temperaturę. Tego rodzaju zabiegi znacznie zmniejszają zespół bólowy, a nawet jego ustąpienie w niedługim okresie, lecz przede wszystkim poprawiają ruchomość kręgosłupa, znoszą napięcie mięśni okołokręgosłupowych.

Zabiegi borowinowe znacznie poprawiają ruchomość stawów przy zmianach zwyrodnieniowych i stanach pourazowych, gdyż powodują zwiększone ukrwienie, rozluźniają tkankę okołostawową, więzadła, przykurcze torebki stawowej. Stosowanie okładów borowinowych po operacjach stawu biodrowego ma duże znaczenie przy regeneracji zniszczonych chorobą lub zabiegiem chirurgicznym elementów stawu. Nie stosujemy natomiast zabiegów borowinowych po wszczepieniu endoprotezy stawu biodrowego.

Zastosowanie borowiny naturalnejma miejsce w następujących zabiegach leczniczych:

Kąpiele borowinowe całkowite lub częściowe o różnej gęstości:

  • Konsystencja gęsta: kąpiel w wannie o pojemności 200 l, w tym 150 kg borowiny;
  • Konsystencja rzadka: kąpiel w wannie o pojemności 200 l, w tym 75 kg borowiny;
  • Konsystencja średnia: kąpiel w wannie o pojemności 200 l, w tym 100 kg borowiny.

Najkorzystniejsze są półkąpiele o rzadkiej gęstości, kąpiele całkowite w konsystencji gęstej i w wyższej temperaturze zbytnio obciążają organizm.

Kąpiel całkowita: temp. 40 - 42oC; czas ok. 15 do 20 minut; I kąpiel o połowę krótsza, II i III kąpiel 2/3 czasu zleconego, IV kąpiel pełny czas; zalecana 2 - 3 x w tygodniu przez okres 3-4 tygodni; przy stosowaniu kąpieli całkowitej w danym dniu nie korzysta się z pozostałych zabiegów.

Półkąpiel: temp. 44 - 46oC przy kąpieli o konsystencji gęstej lub średniej, temp. 40 - 42oC przy kąpieli o konsystencji rzadkiej; I kąpiel o połowę krótsza, II kąpiel 2/3 zleconego czasu, III kąpiel pełny czas; zalecana 2 - 3 x w tygodniu przez okres 3-4 tygodni.

Po zabiegach kąpielowych koniecznie trzeba wypocząć, leżąc w przeznaczonych do tego celu "wypoczywalniach", gdzie utrzymywana jest temperatura powietrza ok. 21-220C. Czas wypoczywania to minimum 30 minut, a najlepiej pełna godzina.

Nasiadówki borowinowe to rodzaj półkąpieli wykonywanych w specjalistycznych wyprofilowanych wannach. Pacjent znajduje się w pozycji półsiedzącej, część ciała od pępka do połowy uda zamoczona jest w borowinie.

Temp. do 46oC przy nasiadówce o konsystencji gęstej lub średniej, temp. 40 - 44oC przy nasiadówce o konsystencji rzadkiej; czas nasiadówki 10-20 minut, max. 30 minut; zalecana 2-3x w tygodniu. Po zabiegu należy wypoczywać.

Fasony borowinowe to z kolei kąpiele duże i częściowe w wysokich wanienkach, służących do zanurzania podudzi lub przedramion. Temp. 40-42oC; czas trwania zabiegu 15 - 20 minut, max. 30 minut; zalecane 3-4x w tygodniu w ciągu 3-4 tygodni.

Fasony borowinowe małe to kąpiele do zanurzania stóp lub dłoni. Temp. 40-46oC; czas trwania zabiegu 15 - 20 minut, max. 30 minut; zalecane nawet codziennie w ciągu 3 tygodni.

Okłady oraz zawijania borowinowe częściowe lub całkowite wykonuje się w następujący sposób: najpierw na kozetce położymy koc, potem kolejno grubą folię lub ceratę i prześcieradło (a czasami jednorazową folię zamiast ceraty i prześcieradła), i dopiero na to wylewamy warstwę borowiny o grubości 4-5 cm. Pacjent kładzie się na tak przygotowane podłoże, na ciało pacjenta rozprowadzamy pozostałą część papki borowinowej o podobnej grubości i szczelnie owijamy go wszystkimi podkładami.

Zawijania całkowite stosujemy tylko w obecności lekarza i dosyć rzadko, ponieważ nadmiernie obciążają organizm. Czas i temperatura podobnie jak w przypadku zawijań częściowych.

Zawijania częściowe nakłada się na różne części ciała pacjenta, np. połowa ciała od pępka do barku; od pępka w dół do stopy - zasadą jest by leczona powierzchnia nie była większa niż połowa ciała.

Ważne jest, aby stosując zawijania na powierzchnię klatki piersiowej położyć zimny okład na okolicę serca. Temp. 42-44oC, przy mniejszych okładach (25% powierzchni ciała) temp. 42-460C; czas trwania zabiegu 20-30 minut, max. 30 minut; zalecane 2-3x w tygodniu. Po zabiegu obowiązuje godzinny wypoczynek na leżance.

Tampony borowinowe przygotowywane z najlepszego gatunku borowiny dokładnie rozdrobnionej i oczyszczonej, używane doodbytniczo lub dopochwowo.

W leczeniu tamponami dopochwowymi zwanym kolumnizacją stosuje się najlepiej pastę borowinową (można też używać bardzo rozdrobnionej borowiny), którą wcześniej poddaje się sterylizacji w temp. ok. 100oC w czasie 20-30 minut. Po wyjęciu tamponów wykonujemy płukanie pochwy wodą wyjałowioną o temp. 38-40oC. Temp. pasty 42-44oC; czas trwania zabiegu 10-20 minut, max. 30 minut; zalecane stosowanie 3-5x w tygodniu.

Wlewy doodbytnicze przygotowuje się z pasty borowinowej lub bardzo rozdrobnionej borowiny o temp. 43-45oC, Nie należy przekraczać ilości 150 - 200 ml wlewu, aby nie nastąpiło jego za szybkie wydalenie. Zabieg powinien trwać od jednej do trzech godzin. W schorzeniach ginekologicznych zabiegi wlewów doodbytniczych i tamponów dopochwowych stosujemy naprzemiennie każdego dnia w ciągu 3 tygodni.

Używając pasty borowinowej, względnie mocno rozdrobnionej borowiny, nie ma konieczności sterylizacji, co ułatwia wykonywanie tego rodzaju zabiegów. Przy żylakach odbytu lub uszkodzeniach śluzówki nie stosujemy tych zabiegów.

Nadkwaśność żołądka wymaga zastosowania kuracji pitnej. Przygotowanie odpowiedniego płynu, polega na rozcieńczeniu rozdrobnionej borowiny wysokogatunkowej w wodzie destylowanej, a następnie na przefiltrowaniu naparu. Kuracja taka pomaga obniżyć poziom kwasu solnego (ma to zmniejszyć kwasowość treści pokarmowej) w żołądku oraz zmniejszyć stężenie sodu. Ponadto podczas próbnego stosowania kuracji u zwierząt zauważono znaczny spadek poziomu cholesterolu, trójglicerydów oraz lipidów całkowitych.

Kolejnym zabiegiem wykonywanym przy użyciu wysokogatunkowej borowiny jest zabieg jonoforezy borowinowej. Zastosowana w nim borowina powinna być bardzo rozdrobniona, bardzo dobrze oczyszczona (najlepiej gdy jest to tzw. pasta borowinowa), rozpuszczona w wodzie destylowanej, aż do uzyskania średniej gęstości. Na daną część ciała rozprowadza się przygotowana pastę na grubość około 2-3 centymetrów najlepiej o temperaturze równej 38 stopni Celsjusza. Pod borowinę należy podłożyć podkład, potem katodę i ustalić prąd galwaniczny o natężeniu 10-20 mA. Na przeciwnym miejscu nakładamy anodę. Czas zabiegu powinien wahać się w granicach 15-30 minut, mniej więcej 3-4 razy na tydzień, około miesiąca.

Podobnie w jonoforezie borowinę nakłada się na określony obszar ciała na grubość 1-2 centymetrów, temperaturze 38 stopni i rozprowadza się za pomocą ultradźwięków o parametrach: 0,2-0,6 W/cm2. Stosuje się tak samo 3-4 tygodni przez miesiąc.

Wskazania do stosowania zabiegów z borowiny:

  • Zwyrodnienia wytwórcze kręgosłupa i stawów,
  • Stany i choroby pourazowe układu ruchu,
  • Przykurcze mięśniowe i stawowe,
  • Reumatyczne choroby mięśniowe,
  • Choroby neurologiczne obręczy barkowej oraz biodrowej,
  • Przewlekłe nerwobóle,
  • Choroby ginekologiczne,
  • Wysięki (na etapie zejściowym),
  • W przewlekłych stanach chorobowych nerek, pęcherzyka żółciowego, kamicy nerkowej, wątroby oraz przy nieżycie żołądka,

Przeciwwskazania do stosowania zabiegów borowinowych:

  • Wszelkie stany zapalne, zarówno ostre jak i pod ostre,
  • Nawet nieznaczna niewydolność krążenia i oddychania,
  • Zmiany w ciśnieniu krwi (nadciśnienie oraz ciśnienie zbyt wysokie),
  • Niedokrwistość, anemia,
  • Miażdżyca oraz zakrzepowe zapalenie żył,
  • Wszystkie choroby naczyń krwionośnych,
  • Cukrzyca każdego typu,
  • Podwyższona ciepłota ciała (niezależnie od przyczyny),
  • Tendencje do krwawień i wybroczyn,
  • Patologie czucia,
  • Nawet niewielkie nieprawidłowości troficzne,
  • Zapalenia skóry,

Pasta borowinowa inaczej peloidyna najczęściej jest wytwarzana młynach kulowych. Do borowiny, znajdującej się w bębnie dolewa się wody proporcjonalnie około 1:0. Następnie mieszankę mieli się przez około 5-7 godzin, Az do uzyskania masy w konsystencji przypominającej krem. Średnica drobin borowinowych powinna osiągnąć około 0,01 mm. Składniki takiej pasty bardzo łatwo i szybko są wchłaniane przez skórę, ewentualnie przez powierzchnie śluzowe. Pasta borowinowa jest stosowana najczęściej w formie izotermicznej o temperaturze 37-38 stopni Celsjusza lub w formie hipertermicznej osiągającej od 41 do 47 stopni. Stosowanie borowinowych okładów poprawia ciepłotę skóry, utrzymująca się potem nawet do 8 godzin oraz wpływa na wzrastanie przepływu w tkankach. Dodatkowo w zapaleniach pochodzenia reumatoidalnego uśmierza ból, hamuje postęp procesu chorobotwórczego oraz ogólnie poprawia kondycje i samopoczucie pacjenta.

Zabiegi, w których stosuje się pastę borowinową:

  • Kąpiele oraz półkąpiele - w roztworze 1-2 % w wodzie gospodarczej o temperaturze około36-38 stopni przez 15do 20 minut. Powtarzać 3 razy na tydzień,
  • Całkowite zawijania w temperaturze 37-47 stopni do 30 minut 3-4 razy na tydzień
  • Tampony borowinowe,
  • Wlewy odbytnicze,
  • Kuracja pitna,
  • Jonoforeza,
  • Jonoforeza,

Zabiegi stosowane w okulistyce:

Stosuje się bezpośrednie tampony nakładane na oko, temperatura powinna wahać się w 38-42 stopniach, czas zabiegu nie powinien przekraczać 10 minut, powtarzać codziennie, ewentualnie 3-4 razy w tygodniu, 10 albo 20 razy. Zabieg wykonywany przeważnie w stanach chorobowych rogówki, spojówki, tęczówki oraz twardówki.

Kołnierze borowinowe, polegające na nakładaniu na kark chorego paro centymetrowego kompresu z pasty borowinowej w temperaturze 40-42 stopnie do 5 razy na tydzień, ilość powtórzeń powinna wynosić 15-20 zabiegów. Celem tego zabiegu jest lepsze odżywienie siatkówki oka, rozszerzenie naczyń w oku, rozszerzenie pola widzenia i ostrości widzenia. Nie należy wykonywać zabiegu w zapaleniach jagodówki oraz w krwawieniach na obszarze oczu

Wskazania do stosowania zabiegów:

  • Z pasty izotermicznej przy wszystkich schorzeniach,
  • Z pasty hipertermicznej, wskazania SA takie same jak w przypadku borowiny naturalnej,

Przeciwwskazania do stosowania zabiegów:

  • Tak jak przy wskazaniach.

Po każdym zabiegu borowinowych konieczne jest dokładne spłukanie całej powierzchni ciała wodą w temperaturze 37 stopni Celsjusza.

Uzdrowiska w których stosuje się zabiegi borowinowe:

  1. Augustów,
  2. Busko Zdrój,
  3. Ciechocinek,
  4. Cieplice Śląskie Zdrój,
  5. Duszniki Zdrój,
  6. Goczałkowice Zdrój,
  7. Horyniec Zdrój,
  8. Inowrocław,
  9. Iwonicz Zdrój,
  10. Kamień Pomorski,
  11. l 1. Kołobrzeg,
  12. Krynica,
  13. Lądek Zdrój,
  14. Międzyzdroje,
  15. Piwniczna,
  16. Połczyn Zdrój,
  17. Przerzeczyn,
  18. Rymanów Zdrój,
  19. Solec Zdrój,
  20. Swoszowice,
  21. Świeradów Zdrój,
  22. Świnoujście,
  23. Ustroń,
  24. Wapienne,
  25. Wieniec Zdrój,
  26. Wysowa Zdrój ,
  27. Złockie.