W obliczu przejścia od gospodarki centralnie zarządzanej do gospodarki rynkowej, potrzebny był bardzo pilnie szereg reform gospodarczo - prawnych. Plan reform został przygotowany przez ówczesnego wicepremiera i ministra finansów, prof. Leszka Balcerowicza wraz z grupą ekspertów, do której należeli m.in. Jeffrey Sachs, prof. Stanisław Gomułka, dr Stefan Kawalec i dr Wojciech Misiąg. Sytuacja w Polsce była beznadziejna i groziła całkowitą zapaścią gospodarczą. Inflacja wynosiła 639,6%, a zadłużenie zagraniczne 42,3 mld dolarów (64,8% PKB wg GUS). Plan ten, potocznie nazywany planem Balcerowicza, opracowany został zaledwie w 111 dni. Prace przebiegały w bardzo szybkim tempie. We wrześniu stworzono zarys reform, który został przedstawiony do publicznej wiadomości w październiku, 17 grudnia na nadzwyczajnym posiedzeniu Sejmu 10 ustaw tworzących plan Balcerowicza zostało przyjętych, a 31 grudnia 1989 roku prezydent Jaruzelski podpisał je. Realizacje tego projektu rozpoczęto 1 stycznia 1990 roku. Na posiedzeniu Sejmy Prof. Balcerowicz argumentował: "Trzeba skończyć z fałszywą grą, w której ludzie udają, że pracują, a państwo udaje, że płaci. Społeczeństwo poprze program, jeżeli jasne będą jego cele i skutki. Zmian systemowych nie będzie, dopóki trwa inflacja. Dlatego pierwsze uderzenie musi być wymierzone w nią". Oczywiście nie sposób było przewidzieć reakcji gospodarki. Pesymiści przewidywali zatrzymanie produkcji, a optymiści wierzyli w jedynie niewielki spadek produkcji.

Zakładano dwa etapy realizacji programu: krótkoterminowy i długoterminowy. W tym pierwszym okresie należało przede wszystkim ograniczyć katastrofalną inflację. W długim okresie konieczne było dokonanie przekształceń strukturalnych polskiej gospodarki. Zakładano w ciągu kilku lat obniżenie inflacji poniżej 5%, obniżenie bezrobocia, podwojenie dochodu narodowego. Dodatkowo zmiany miały nastąpić w obszarze szkolnictwa, opieki zdrowotnej, wymiaru sprawiedliwości, obrony narodowej i wielu innych.

Plan Balcerowicza obejmował 10 ustaw:

1. Ustawa o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych, która umożliwiała przeprowadzenie postępowania upadłościowego w przypadku nierentownych przedsiębiorstw państwowych, a tym samym znosiła gwarancję istnienia takich przedsiębiorstw niezależnie od ich wyników finansowych i produkcji.

2. Ustawa o prawie bankowym, która miała za zadanie ustabilizować sytuację na rynku pieniądza, w szczególności poprzez zakaz emisji pieniądza bez pokrycia. Niemożliwe stało się też finansowanie deficytu budżetowego przez Narodowy Bank Polski.

3. Ustawa o kredytowaniu - likwidowała preferencje kredytowe występujące do tej pory na rzecz przedsiębiorstw państwowych , a także uzależniała stopę oprocentowania od inflacji.

4. Ustawa o podatku od wzrostu wynagrodzeń - ustanowiono tzw. Popiwek, czyli limitację wzrostu płac w firmach w stosunku do inflacji.

5. Ustawa o nowych zasadach opodatkowania, w której przedstawiono jednolite zasady płacenia podatków we wszystkich gałęziach gospodarki.

6. Ustawa o działalności gospodarczej prowadzonej przez inwestorów zagranicznych - była to naprawdę reformatorska ustawa. Umożliwiała ona bowiem częściową swobodę przepływu kapitału, przynajmniej w zakresie wywozu za zagranicę zysków generowanych przez przedsiębiorstwa zagraniczne w Polsce. Dodatkowo firmy te były zwolnione z popiwku. Były one jedynie zobligowane do odsprzedaży dewiz po kursie ustalonym przez Narodowy Bank Polski.

7. Ustawa o prawie dewizowym - kolejny krok do liberalizacji polskiej gospodarki, który ma polegać na zapewnieniu wymienialności wewnętrznej złotówki, likwidacji monopolu państwa w handlu zagranicznym. W ustawie tej zobligowano także przedsiębiorstwa do odsprzedaży państwu zarobionych dewiz.

8. Ustawa o prawie celnym, w której ujednolicono zasady clenia towarów importowanych dla wszystkich podmiotów gospodarczych.

9. Ustawa o zatrudnieniu przede wszystkim unieważniła ustawę o osobach uchylających się od obowiązku świadczenia pracy, a także zmodyfikowała zasady działania biur pośrednictwa pracy.

10. Ustawa o szczególnych warunkach zwalniania pracowników - wprowadzono ochronę osób zwalnianych z pracy, szczególnie w drodze zwolnień grupowych. Przewidziano w niej takie instrumenty, jak odprawa finansowa czy okresowe zasiłki dla bezrobotnych.

W początkowej fazie zmian gospodarczych w Polsce poparcie dla planu Balcerowicza było stosunkowo wysokie (około 50%). Później systematycznie malało, szczególnie w okresie najtrudniejszych zmian ekonomiczno - ustrojowych, tj. w latach 1990 - 1993. W następnych latach obserwowano wzrosty i spadki poparcia skorelowane z koniunkturą gospodarczą w kraju.

Celami reform zapoczątkowanych planem Balcerowicza było zbilansowanie budżetu państwa, prowadzenie rozsądnej polityki monetarnej, zwalczanie inflacji, obniżenie bezrobocia, które pojawiło się wraz ze zmianą systemu, doprowadzenie do wewnętrznej, a następnie zewnętrznej wymienialności polskiej waluty, stabilizacja kursu wymiany walut, a także zmiana struktury własności w Polsce na rzecz własności prywatnej.

Początkowo, tak jak się obawiano, zmiany te w krótkim okresie doprowadziły do uwolnienia dotąd ukrytego bezrobocia, co miało negatywny oddźwięk społeczny i skutkowało spadkiem poparcia dla reform. Stopa bezrobocia szybko osiągnęła poziom około 10%. Konieczne było tez zlikwidowanie lub prywatyzacja nierentownych przedsiębiorstw państwowych, np. PGR-ów, co też skutkowało wzrostem bezrobocia. Wszystko to spowodowało znaczący spadek stopy życiowej licznych grup społeczeństwa, jak np. były pracowników PGR-ów. Niektórzy ekonomiści uważają, że negatywnych posunięciem było też zaniechanie kontroli i interwencji w niektórych gałęziach gospodarki, co doprowadziło do zapaści gospodarczej w tych branżach. Skutki tych przemian są widoczne do dnia dzisiejszego w postaci bezrobocia strukturalnego.

Nie można jednak nie dostrzegać wszystkich pozytywnych efektów. Dobitnie świadczą o tym liczby. W ciągu pierwszych dwóch lat utworzono 600 tysięcy przedsiębiorstw prywatnych, a razem z nimi aż 1,5 mln miejsc pracy. W stosunku do państw, które nie wprowadziły reform albo rozciągnęły je w czasie, takich jak Ukraina, Słowacja, RumuniaBułgaria, Polska gospodarka osiąga znacznie lepsze rezultaty. Negatywne aspekty obserwowane w Polsce są, zdaniem części ekonomistów, wynikiem zbyt wysokich podatków, bardzo restrykcyjnego i sztywnego ustawodawstwa w zakresie prawa pracy, a także brakiem wolności gospodarczej w takim zakresie, w jakim obserwowano ją w latach 1990 - 1993.

W Polsce prof. Balcerowicz utożsamiany jest w całością przemian, jakie dokonały się na początku lat dziewięćdziesiątych, chociaż jego plan nakierowany był głównie na zwalczenie hiperinflacji. Tak więc odczucia względem przemian gospodarczych przekładają się na opinię o prof. Balcerowiczu. Chyba wszystkim znany jest slogan Andrzeja Leppera i Samoobrony "Balcerowicz musi odejść". Andrzej Lepper kończył nim każdą swoją wypowiedź w Sejmie. Z tego powodu porównana go nawet do rzymskiego Senatora Kato Starszego kończącego z kolei swoje wypowiedzi stwierdzeniem: Ceterum censeo Karthaginem esse delendam, czyli "A poza tym Kartaginę trzeba zniszczyć". Zmiana w postępowaniu Leppera nastąpiła w 2004 roku, kiedy zaczął on przekonywać: "Balcerowicz musi zostać". Było to związane z mającym nadejść przejęciem władzy. W 2001 roku zaledwie 1% Polaków przyznawał się do nieznajomości osoby Leszka Balcerowicza. Równocześnie aż 63% respondentów CBOS deklarowało brak zaufania do prof. Balcerowicza, pomimo jego niezaprzeczalnych zasług dla polskiej gospodarki.

Od grudnia 2000 roku Balcerowicz pełnił funkcję prezesa Narodowego Banku Polskiego, prowadząc mądrą i rozważną politykę pieniężną.