1. Pojęcie prawa rzymskiego

PRAWO RZYMSKIE jest prawem, które powstało i obowiązywało w państwie rzymskim. Wiele razy odżywało ono po upadku Cesarstwa. W pewnym stopniu obowiązuje ono nadal w Europie i poza jej granicami. Możemy je spotkać w różnych postaciach, np. jako prawo rzymskie recypowane, prawo rzymskie nowożytne czy też prawo rzymskie współczesne.

CZYSTE PRAWO RZYMSKIE to prawo rzymskie, które obowiązywało w antycznym państwie rzymskim, głównie w okresie jego największej świetności (prawo klasyczne z I, II i III w. n.e.).

Prawo rzymskie jest prawem o bardzo dużej doniosłości. Stanowiło ono przede wszystkim podstawę systemu prawnego, który obowiązywał w najpotężniejszej organizacji państwowej w starożytności. Prawo rzymskie przetrwało zarówno państwo, jak i formację społeczno-ekonomiczną, w której się narodziło. Odżywało wiele razy. Aż do końca XVIII w., czyli do czasu powstania wielkich kodyfikacji, recypowane prawo rzymskie było obowiązującym prawem na licznych terytoriach Europy i świata. W XX wieku obowiązywało ono wprost już tylko na nielicznych obszarach. Nadal jednak ma miejsce jego pośredni wpływ na tworzenie prawa w bardzo wielu krajach. Można więc mówić o niemal nieprzerwanej tradycji znajomości i stosowania prawa rzymskiego, która trwa od starożytności aż po czasy współczesne.

  1. Podział i systematyka prawa
  1. Pojęcie prawa

Pojęcie "ius" to odpowiednik naszego pojęcia "prawo". Prawo to wynika ze sfery ludzkiego działania, która jest dozwolona i chroniona przez państwo. "Ius" jest prawem ludzkim (świeckim). Wykroczenie poza to prawo było określane jako iniuria i umożliwiało zastosowanie sankcji świeckich. "Ius" oznacza z jednej strony uprawnienie przedmiotowe (tj. zespół norm prawnych, który porządkuje dane dziedziny życia), a z drugiej strony uprawnienie, które wynika z prawa przedmiotowego, a więc prawo podmiotowe.

Celsus jest autorem słów: "Ius est ars boni et aequi" ("Prawo jest sztuką stosowania zasad dobra i słuszności").

FAS jest prawem boskim. Oznacza ono sferę działania, która jest dozwolona i osłaniana przez religię. Wykrocznie poza tę sferę określano jako nefas. Ściągało ono na sprawcę gniew bogów. Można się jednak było od niego uwolnić, składając ofiarę piaculum. Normy religijne stanowiły dodatkowe wsparcie dla norm prawa świeckiego.

  1. Kazuistyka prawa rzymskiego

Jedną z przyczyn kazuistyki w prawie rzymskim stanowił fakt, że prawo rzymskie rozwijało się w codziennym życiu pod wpływem naglących i doraźnych konieczności wynikających z politycznych, społecznych czy ekonomicznych uwarunkowań. Juryści z lubością trudnili się udzielaniem porad oraz opinii w indywidualnych przypadkach (przypadek prawny był i nadal jest określany jako casus). Pisarska działalność rzymskich jurystów zaczęła się od spisywania i kolekcjonowania właśnie takich opisów konkretnych stanów faktycznych wraz z ich omówieniami prawnymi.

Kazuistyka przyczyniała się bezpośrednio do tego, że powstawał często nieprzejrzysty obraz prawa. Kazuistyka stanowi charakterystyczną cechę prawa rzymskiego, choć z uporem starano się je usystematyzować (np. posługiwano się metodami systematyki asocjacyjnej, która polega na kojarzeniu podobnych zjawisk). Próby systematyzacji pojawiały się jeszcze częściej pod wpływem kontaktów z nauką grecką, które zaczęły się na szerszą skalę od II do I w. p.n.e.

  1. Najstarszy podział prawa rzymskiego to podział na prawo publiczne i prawo prywatne. Kryterium rozróżnienia stanowi tu "korzyść", czyli utilitas. Ulpian w ten sposób dokonał tego podziału: "Publicum ius est quod ad statum rei Romanae spectat, privatum quod ad singulorum utilitatem: sunt quaedam publicae utilia, quaedam privatim." (" Prawem publicznym jest to, które dotyczy ustroju państwa rzymskiego, prywatnym zaś te które dotyczy korzyści jednostek, są bowiem niektóre normy ogólnie użyteczne, inne znowu prywatnie").

PRAWO PUBLICZNE (Ius publicum) poprzez uregulowanie organizacji państwa przynosiło korzyści całemu społeczeństwu.

PRAWO PRYWATNE (Ius privatum) przynosiło z kolei korzyści poszczególnym członkom klasy panującej. W obrębie tej gałęzi prawa znajdowały się m.in. instrumenty, które umożliwiały eksploatację najbardziej wartościowych dóbr materialnych, jak również swobodę w organizowaniu obrotu gospodarczego. Prawo prywatne służyło pośrednio zaspokajaniu interesów klasowych; To właśnie prawo prywatne rozwijało się najlepiej w obrębie prawa rzymskiego i to głównie tej gałęzi prawa dotyczyła późniejsza recepcja prawa rzymskiego.

Systematyka prawa prywatnego :

  • Najpopularniejsza systematyka to ta zastosowana przez Gaiusa, który stwierdził: "Omne...ius, quo utimur, vel ad personas pertinet, vel ad res, vel as actiones" ("Wszelkie prawo którym się posługujemy dotyczy albo osób albo rzeczy albo powództw").

Systematyka Gaiusa została przyjęta także przez Instytucje Justyniana i w ten sposób została spopularyzowana. Wpłynęła ona m.in. na Kodeks Napoleona z 1804 r., Kodeks Cywilny Austriacki z 1818 r., a także na kodeks prawa kanonicznego z 1917 r.

  • Inny sposób systematyki prawa rzymskiego to tzw. system pandektowy (pandektensystem). Jego nazwa pochodzi od podręczników pandektystów niemieckich, czyli prawników, którzy zajmowali się dostosowaniem prawa rzymskiego do wymogów praktyki w schyłkowym feudalizmie i rodzącym się kapitalizmie. Przedstawicielami pandektystów są: G. Hugo , G. A. Heise i F. Savigny. Na tym systemie oparto polski kodeks cywilny z 1964 r., a także kodeks cywilny niemiecki (BGB). Stanowi on udoskonalenie dawnego systemu. Zainteresowanie ograniczono tu jedynie do prawa materialnego, a także wydzielono osobną część ogólną, która zawiera unormowania dotyczące podmiotów stosunków prawnych, czynności prawnych, ogólnego pojęcia rzeczy. Część szczegółowa jest złożona z czterech działów merytorycznych: prawo rodzinne oraz prawo majątkowe składające się z prawa rzeczowego, zobowiązań i prawa spadkowego.
  1. Historyczny rozwój prawa rzymskiego i jego źródeł
  1. Historia państwa i prawa
  1. Historia państwa rzymskiego

Państwo rzymskie prezentowało zawsze jedną zasadniczą formację społeczno- gospodarczą: było ono państwem typu niewolniczego. Zmianom ulegały natomiast formy państwa:

  1. okres królestwa (753 - 509 r. p.n.e)
  2. okres republiki (509 - 27 r. p.n.e)
  3. okres pryncypatu (27 p.n.e. - 284 r. n.e)
  4. okres dominatu (284 - 476 r. w zach. części państwa; w części wschodniej do śmierci Justyniana w 565 r.)
  1. Historia prawa rzymskiego

Historia prawa w Rzymie wiąże się ściśle z historią państwa. Rozwój prawa prywatnego jedynie nieznacznie zależał od form państwa. Silny wpływ na rozwój prawa prywatnego miał rozwój sił wytwórczych, a szczególnie przemiany w zakresie niewolnictwa, które było podstawową, społeczno-ekonomiczną instytucją epoki. Możemy tu wyróżnić następujące okresy:

  1. okres prawa starorzymskiego archaicznego - od założenia Rzymu (pierwsze wiadomości o prawie) do połowy III w. p.n.e. (początek wojen punickich 264 r. p.n.e. - 146 r. p.n.e.)
  2. okres rozwoju prawa klasycznego - od połowy III w. p.n.e. do końca panowania cesarzy z dynastii Sewerów (235 r.); czasem jest on dzielony na podokresy: prawo przedklasyczne (do schyłku republiki) i prawo klasyczne (pryncypat)
  3. okres schyłkowy (prawo poklasyczne - od końca dynastii Sewerów do śmierci cesarza Justyniana I. Okres panowania cesarza Justyniana I to podokres prawa justyniańskiego.
  1. Historia źródeł prawa rzymskiego

Źródła prawa rzymskiego możemy podzielić na źródła powstania prawa (fontes iuris oriundi) i źródła poznania prawa (fontes iuris cognoscendi). Źródłami powstania prawa (fontes iuris oriundi) są czynniki prawotwórcze, czyli czynniki wyrażające wolę państwa, które ustanawia lub potwierdza właściwe według niego normy postępowania.

Źródła poznania prawa (fontes iuris cognoscendi) są z kolei efektami działania czynników prawotwórczych lub też świadectwami tej działalności.

Czynniki prawotwórcze w Rzymie ulegały głębokim przemianom, na które miały wpływ zmiany bazy społeczno-ekonomicznej i ustrojowych form państwa.

  • OKRES ROZWOJU PRAWA KLASYCZNEGO

Ï. Prawo zwyczajowe i ustawodawstwo

a. Prawo zwyczajowe

Autorzy tekstów prawniczych często powoływali się na zwyczaje przodków (mores maiorum), którymi uzasadniali dane regulacje społeczne czy prawne. Zwyczaje przodków stanowiły najważniejszy regulator stosunków społecznych, zanim wydana została Ustawa XII Tablic. Jakkolwiek również po ogłoszeniu Ustawy XII Tablic większość zwyczajów została uznana przez tę ustawę za obowiązujące prawo. Ponadto również po Ustawie XII Tablic kształtowały się dalej kolejne zwyczaje prawne, które były przejmowane przez pretorów oraz przez uczonych jurystów i tym sposobem przekształcały się w normy prawa pisanego. Normom, które nie doczekały się statusu norm powszechnie obowiązujących, cenzorowie zapewniali poszanowanie wydając tzw. "noty cenzorskie".

W dobie rozwoju prawa rzymskiego nie można jednak mówić o dogodnych warunkach do kształtowania się prawa zwyczajowego w większym zakresie.

b. Ustawa XII tablic (lex doudecim tabolarum)

Ustawa XII Tablic zdobyła sobie wśród rzymskich ustaw szczególne miejsce, obejmowała swoim zakresem wiele materii, a także spotykała się zawsze z dużym uznaniem. Została ona wydana w latach 451 - 450 r. p.n.e. po stanowczych żądaniach plebejuszy, wobec których patrycjusze ostatecznie ustąpili. Chodziło przede wszystkim o doprecyzowanie prawa zwyczajowego, które do tego czasu mogło być interpretowane i stosowane przez kapłanów patrycjuszowskich czy świeckich przedstawicieli władzy z niekorzyścią dla plebsu. Ustawę XII Tablic przygotowały dwie kolejne komisje specjalne, z których każda była powołana na 1 rok. Obie komisje składały się z 10 mężczyzn (decemviri legibus scribundis). Do udziału w drugiej komisji dopuszczeni zostali również plebejusze. Jeśli chodzi o treść Ustawy, to na pewno była ona obszerna, lecz niewystarczająca. Rdzeniem Ustawy były przepisy dotyczące prawa prywatnego, procesu, a także postępowania egzekucyjnego w sprawach prywatnych. Prawdopodobnie Ustawa rozpoczynała się przepisami proceduralnymi charakteryzującymi się drobiazgowością. Przepisy dotyczące prawa prywatnego nie zawsze były wystarczająco rozwinięte. Ustawa stanowiła wyraz społeczno-ekonomicznych stosunków drobnych rolników, dlatego też sporo miejsca poświęcono w niej uregulowaniu konfliktów związanych z prawem własności, prawem sąsiedzkim i granicznym. Dosyć skromne były z kolei przepisy dotyczące zobowiązań, zwłaszcza mających swe źródło w umowach, jak również przepisy, które regulowały stosunki familijne, władzę ojcowską, opiekę i kuratelę. Wiele było tam natomiast przepisów dotyczących prawa spadkowego, m.in. znajdowały się tam przepisy mówiące o dziedziczeniu ustawowym, legatach, testamencie). Ustawa przejawiała silną tendencję do uregulowania konfliktu socjalnego w sferze społeczeństwa ludzi wolnych, choć silnie zróżnicowanych w zakresie majątkowym czy społecznym. Ustawa XII tablic stanowiła akt normatywny o stosunkowo niewielkich rozmiarach. Jej przepisy zostały sformułowane często dość nieporadnie i ledwo udało się je uporządkować. W starożytnym Rzymie Ustawę zawsze otaczano wielkim szacunkiem. Jej tekst udostępniano wszystkim na forum. Za czasów Cycerona dzieci uczono tekstu Ustawy na pamięć. Treść ustawy została rozszerzona i zmodyfikowana poprzez jej twórczą interpretację.

c. Dalsze ustawy

LEGES/USTAWA"Lex est quod populus iubet atque constituit" ("Ustawą jest to co, lud nakazuje i ustanawia"). W czasach republiki ustawy były uchwalane na zgromadzeniach ogółu pełnoprawnych obywateli rzymskich, które określano jako comitia. Do ich zwoływania, przewodniczenia na nich oraz występowania z inicjatywą ustawodawczą uprawnione były magistratury dysponujące specjalnym uprawnieniem w tym zakresie (ius agendi cum populo), a więc: dyktator, konsulowie i pretorzy. Projekty ustaw były dyskutowane na nieformalnych zebraniach obywateli (contiones), podczas gdy gotowy wniosek ustawodawczy magistratura przedstawiała na komicjach i tutaj już tylko go przyjmowano bądź odrzucano , bez przeprowadzenia dyskusji (rogatio). Ustawy, które zostały przyjęte w tym trybie, nazywano leges rogatae i obowiązywały one wszystkich obywateli.

PLEBISCITA / UCHWAŁA PLEBSU- "Plebiscitum est quod plebs iubet atque constituit" ("Uchwałą plebsu jest to co plebs nakazuje i ustanawia"). Plebejusze spotykali się w swoim gronie na zgromadzeniach plebejskich (concilia plebis) i tam pod przewodnictwem trybunów plebejskich i na ich wniosek podejmowali uchwały, które miały moc obowiązującą tylko wobec nich samych.

LEX HORTENSIA- ustawa z 286 r. p.n.e, zgodnie z którą uchwały plebsu obowiązywały wszystkich obywateli. Od tego czasu komicja zaczęły tracić na ważności.

Ustawy były oznaczane w Rzymie nazwiskiem rodowym (nomen gentilicium) wnioskodawcy. Jeżeli wnioskodawcą była jedna osoba, to w nazwie występowała tylko ona. Jeżeli natomiast ustawa pochodziła od dwóch wnioskodawców, to ustawa przybierała dwuczłonową nazwę (np. lex Aelia Sentia)

W końcowym okresie republiki zgromadzenia ludowe i plebejskie, które były instytucjami pomyślanymi dla małego państwa-miasta, działały źle i zaczęły szybko tracić na znaczeniu. W dobie pryncypatu były one zwoływane jeszcze rzadziej. Ostatnie zostało zwołane za panowania cesarza Nerwy (96-98 n.e.) Od tego czasu te instytucje prawotwórcze przestały działać, gdyż po prostu w odmienionych warunkach politycznych nie były już potrzebne.

Jak obliczono, w okresie republiki i pryncypatu wydano w Rzymie ok. 800 leges rogatae, spośród których wiele miało czysto formalny charakter. Ustawy dotyczyły najczęściej jakiegoś konfliktu o politycznej, ekonomicznej bądź socjalnej naturze. Jakkolwiek kilka ważnych dziedzin prawa rzymskiego niemalże nie zostało objętych ustawodawstwem. Wówczas daną sferę prawa regulował zwyczaj.

d. Uchwała senatu

"Senatus consultum est quod senatus iubet atque constituit; idque legis vicem optinet, quamvis fuerit quaesitum" ("Uchwałą senatu jest to co senat nakazuje i ustanawia. Ma ona moc ustawy, choć było to kwestionowane")

Senat w okresie republiki:

  • ciało doradcze
  • ustalony limit członków (300- 600 - 900)
  • senatorami byli zazwyczaj dygnitarze państwowi
  • uprawnienia: administracyjne, wojskowe, religijne, skarbowe
  • brak bezpośrednich uprawnień ustawodawczych
  • zatwierdzanie uchwał zgromadzeń ludowych, tzw. auctoritas patrum, pobudzanie inicjatywy urzędniczej za pomocą sugestii i zaleceń
  • czasami wkraczanie wprost w dziedzinę stanowienia uchwał - źródeł prawa obowiązującego

Senat w okresie pryncypatu:

  • utrata dominującego znaczenia politycznego, lecz jego aspiracje do tworzenia prawa były popierane przez cesarzy
  • w II w. ostateczne przejęcie funkcji ustawodawczych komicjów i komitiów
  • nad działalnością senatu od samego początku przewagę mieli cesarze, gdyż do nich należała inicjatywa ustawodawcza, a ich wnioski przyjmowano na ogół bez sprzeciwu lub bez dyskusji
  • wniosek cesarski (oratio principis) stanowił podstawę uchwały, a regułą stało się to od III w.
  • upadek senatu, który stał się jedynie miejscem publikowania wiążących decyzji cesarskich

Uchwały senatu to ok. 200 pozycji, z których jedynie kilkanaście wywarło poważniejszy wpływ na rozwój rzymskiego prawa prywatnego. Dotyczą one zwłaszcza prawa spadkowego, w mniejszym zakresie prawa osobowego, obligacyjnego i familijnego. Nazwy są zaczerpnięte na ogół od nazwisk wnioskodawców, konsulów czy cesarzy. Były one wydawane w razie potrzeby i nigdy nie zostały usystematyzowane.

e. Konstytucje cesarskie

"Constitutio principis est quod impertor decreto vel edicto vel epistula consituit; nec umquam dubitatum est, quin id legis vicem optineat, cum ipse imperator per legem imperium accipiat"

(" Konstytucją cesarską jest to co cesarz ustanowił w dekrecie lub w edykcie albo liście i nigdy nie wątpiono, że ma to moc ustawy, skoro sam cesarz otrzymuje władzę przez ustawę.")

DEKRETY/DECRETA były rozstrzygnięciami spornych spraw, które trafiały przed sąd cesarski w I instancji lub w toku apelacji. Obejmowały one jedynie konkretny przypadek, lecz z uwagi na autorytet cesarski zyskiwały rangę rozstrzygnięć wzorcowych.

EDYKTY/EDICTA były wydawane na podstawie tradycji wywodzącej się z republiki. Cesarze byli wyposażeni w ius edicendi. Normy obowiązujące zawierano w edyktach, które obowiązywały na danym terenie lub na obszarze całego państwa. Zazwyczaj obowiązywały one do chwili śmierci wystawcy, choć czasami nawet dłużej. Najbardziej doniosłym edyktem był edykt cesarza Karakalli z 212 r., który nadawał powszechne obywatelstwo mieszkańcom państwa (consitutio Antoniana)

RESKRYPTY / RESCRIPTA / EPISTULAE wyrosły z tradycji republikańskiej. Były to odpowiedzi na pytania w spornych kwestiach prawnych zadawane tak przez urzędników, jak i przez zwykłych obywateli. Stanowiło to nawiązanie do tradycyjnej działalności uczonych jurystów. Pytania dotyczyły na ogół kwestii z dziedziny prawa prywatnego. Ten sposób rozstrzygania spornych przypadków doprowadził później do wyodrębnienia się osobnego rodzaju procesu, zwanego procesem reskryptowym. Edykty były na ogół ograniczone do konkretnego przypadku, choć w praktyce stosowano je również do podobnych przypadków. Wydawanie edyktów upowszechniło się zwłaszcza za panowania cesarza Hadriana (117 - 138 r.)

MANDATY / MANDATA wiązały się z cesarską praktyką wydawania pisemnych instrukcji urzędnikom, w tym głównie namiestnikom prowincji. Z uwagi na to, że często zajmowały one dużą objętość, były ujmowane w osobne księgi liber mandatorum. Dotyczyły one głównie spraw administracyjnych, spraw wykonawstwa.

Charakterystyka konstytucji cesarskich:

  • cesarze prowadzili bezpośrednią działalność prawotwórczą, zwłaszcza w zakresie prawa publicznego
  • do poważniejszych reform w dziedzinie prawa prywatnego dochodziło raczej z udziałem tradycyjnych form prawodawczych, a więc zgromadzeń i senatu
  • w prywatnych sprawach konstytucje cesarskie skupiały się najczęściej na indywidualnych i doraźnych rozstrzygnięciach konkretnych przypadków, miały jednak również wpływ na rozstrzyganie dalszych spraw i zyskiwały cechy prawa obowiązującego w szerszej skali
  • od II w. n.e. zaczęto sporządzać zbiory konstytucji, ale były to zbiory prywatne

Ï. Prawotwórcza działalność magistratury

a. Edykty pretorów i innych magistratur jurysdykcyjnych

" Edykty to są przepisy tych, którzy mają prawo wydawania edyktów"- prawem tym dysponowały magistratury ludu rzymskiego. Największe zasoby prawa zawierały edykty dwóch pretorów: miejskiego i peregrynów, edylów kurulnych, których jurysdykcję w prowincjach ludu rzymskiego sprawowali kwestorowie.

IURISDICTIO / WYMIAR SPRAWIEDLIWOŚCI. Była to część najwyższej władzy państwowej, czyli imperium. Należała ona początkowo do konsulów, lecz od 367 r. p.n.e. została przekazana także nowemu urzędowi pretora, który był hierarchicznie niższy, ale przysługiwały mu te same atrybuty władzy. Podczas nieobecności konsula w Rzymie najwyższą władzę sprawował pretor. W 242 r. p.n.e. został powołany specjalny urząd pretorski - "pretor peregrynów". Należała do niego jurysdykcja między peregrynami, czyli mieszkańcami państwa rzymskiego którzy nie byli obywatelami, a także w mieszanych sprawach między peregrynami a obywatelami. Pierwszy pretor był odtąd określany jako praetor urbanus, czyli pretor miejski, a drugiego zwano praetor peregrinus.

Funkcje jurysdykcyjne pełnili także edylowie kurulni, zwłaszcza w sprawach karnych. Nadzorowali oni m.in. targi niewolników i bydło. Na prowincjach jurysdykcję sprawowali namiestnicy,kwestorowie byli tu odpowiednikami edylów.

IUS EDICENDI było prawem ogłaszania solennej zapowiedzi o tym, jak magistratura zamierza korzystać z powierzonej jej władzy. Urzędnicy formalnie nigdy nie dysponowali władzą ustawodawczą, lecz w rzeczywistości tworzyli nowe prawo na wielką skalę, jak również odbierali moc prawną nieaktualnym przepisom obowiązującego prawa. Wydawanie edyktów było niezbędne, gdyż władza imperium nie była dokładnie zakreślona. Na początku edykty wydawano ustnie, lecz szybko zaczęły być spisywane na białych tablicach (album), które były ustawiane na forum obok trybunału, na którym siedział pretor sprawując swoje czynności sądowe. Edykt nie stanowił zbioru przepisów prawa materialnego. Jego treść wypełniały przede wszystkim zapowiedzi odnośnie zakresu ochrony praw prywatnych w procesie oraz poza nim. W szczególności zamieszczano tam zapowiedzi udzielenia takich środków ochrony procesowej, jak: actiones, exceptiones oraz środków ochrony poza procesem typu missiones czy restitutiones. Zapowiedziom towarzyszyły na ogół formularze do tych środków, które ogłaszane były również w edykcie. Edykt obowiązywał jedynie w okresie kadencji, podczas której został ogłoszony, zwykle jako ustawa roczna - lex annua. Praktyka jednak prowadziła do tego, iż następca usuwał z edyktu poprzednika materie, które się nie sprawdziły. Główny trzon unormowań, które się sprawdziły i przyjęły w praktyce, był przejmowany do nowego edyktu jako tzw. edictum translaticum ("edykt przenośny") i do tego dodawane były zapowiedzi własne edicta nova. Coroczne przeglądy edyktów prowadziły do ciągłej kontroli i rozwoju istniejącego porządku prawnego. Najbardziej owocny okres w działalności edyktalnej pretorów to koniec II w. oraz I w. p.n.e., czyli schyłek republiki.

EDICTUM PERPETUM JULIANA

W dobie pryncypatu działalność edyktalna magistratury trwała nadal, jednak była krępowana przemożnym wpływem cesarzy. W 130 r. cesarz Hadrian zlecił znakomitemu prawnikowi Julianowi, aby uporządkował redakcję edyktu pretora miejskiego i edylów kurulnych. W takiej postaci senat zatwierdził ten edykt jako "edykt wieczysty" (edictum perpetuum) Odtąd mógł on być ogłaszany już jedynie formalnie, a ewentualne uzupełnienia czy zmiany należały tylko do cesarza.

Edykty magistratury rzymskiej spowodowały uformowanie się osobnej warstwy prawa obowiązującego, która nosiła nazwę ius honorarium.

Ï. Prawotwórcza działalność uczonych jurystów

a. Ogólna charakterystyka jurysprudencji rzymskiej

"Odpowiedzi uczonych prawników są to poglądy i opinie tych, którym pozwolono tworzyć prawa. Jeżeli poglądy ich wszystkich są zgodne, to ten zgodny pogląd otrzymuje moc ustawy. Jeżeli zaś nie zgadzają się, to sędziemu wolno pójść za jakim chce poglądem. To właśnie oznajmia się w reskrypcie boskiego Hadriana".

W II w. n.e. uczeni prawnicy bezpośrednio brali udział w tworzeniu prawa obowiązującego, mając na to oficjalną aprobatę cesarza.

Interpretowali oni dawne prawo zwyczajowe i dawne ustawy w sposób twórczy. Doradzali magistraturom i inspirowali ich działalność prawotwórczą. Wpływali na poziom orzecznictwa sądów; współpracowali z cesarzami w zakresie jurysdykcji i normowania.

Dzięki działalności jurystów prawo rzymskie szybko stało się "prawem uczonym", które było bogate w treść, ścisłe w terminologii oraz w konstrukcjach pojęciowych.

Polityczne, społeczne i ekonomiczne warunki rozwoju były dla jurysprudencji rzymskiej bardzo sprzyjające. Jedną z najbardziej lubianych przez Rzymian dziedzin aktywności była właśnie działalność prawnicza, zwłaszcza dla ludzi starszych, którzy mieli już praktyczne doświadczenie w służbie wojskowej, a także w pełnieniu urzędów czy w wymiarze sprawiedliwości. Obrót prawny był prowadzony jawnie, a bezpośrednią kontrolę miała nad nim opinia publiczna. Działalnością prawniczą byli zwłaszcza zainteresowani przedstawiciele wyżyn społecznych, którzy byli najbardziej niezależni materialnie. Większość prawników pochodziła ze stanu senatorskiego, czyli z arystokracji rodowej. Konkurowali z nimi ekwici, czyli przedstawiciele arystokracji finansowej.

Jurysprudencja rzymska kształtowała się drogą wielowiekowej ewolucji. Juryści rzymscy niedużo uwagi poświęcali jednak historii swej nauki (mówi o tym jedynie fragment Pomponiusa).

b. Jurysprudencja w dobie republiki

Na początku wiedza prawnicza była ograniczona jedynie do znajomości kalendarza, czyli do znajomości dni, w które możliwe było skuteczne dokonywanie czynności prawnych. Prawnicy układali wówczas również formularze tych czynności cautiones, korzystając ze znajomości sposobów postępowania w procesie actiones. Udzielali oni ponadto porad i informacji w przedmiocie prawa zwyczajowego i pierwszych aktów normatywnych. Dostęp do tych umiejętności był jednak ograniczony i zazdrośnie go strzeżono. Jedynymi znawcami tej tajemnej wiedzy byli kapłani, a konkretnie jedno z kolegiów kapłańskich - kolegium pontyfików (pontifice) Tworzyło je na początku 6 osób, a później 9 i 15. Na czele tego kolegium stał pontifex maximus. Na początku pontyfikowie wywodzili się jedynie spośród patrycjuszy.

Ok.300 r. p.n.e. ujawniono kalendarz sądowy i zbiór formuł prawniczych z archiwum pontyfików. W późniejszym czasie pierwszy plebejski pontifex maximus, Tiberius Coruncanius, rozpoczął publiczne nauczanie prawa. W ten sposób rozpoczął się rozwój świeckiej nauki prawa, do której dostęp był właściwie wolny, choć w rzeczywistości mogli z niej korzystać jedynie ludzie majętni.

Najbardziej cenioną formą działalności jurystów rzymskich było wydawanie opinii w konkretnych przypadkach prawnych - respondere de iure. Wartość responsów zależała oczywiście od personalnego autorytetu udzielającego. Juryści udzielający porad prawnych nazywani byli zwani byli iuris consulti lubiuris prudentes. Dużą popularnością cieszyło się również układanie formularzy aktów prawnych w zakresie prawa majątkowego cavere czy prawa procesowego agere przez tzw. jurysprudencję kautelarną (cautela - klauzula w umowie). Działalność jurystów była więc często odzwierciedleniem prymitywnego formalizmu prawniczego, choć z drugiej strony rozwijała także precyzję terminologiczną, ścisłość sformułowań czy w ogóle technikę prawniczą. Najwybitniejsi juryści rzymscy unikali raczej bezpośredniego włączania się w prowadzenie procesów jako pomocnicy czy pełnomocnicy stron, gdyż te funkcje realizowali na ogół retorzy, czyli mówcy sądowi.

Nauczanie prawa w okresie republiki cechowało się praktycystycznym i prywatnym charakterem. Znakomitych jurystów po prostu otaczali chętni uczniowie - samoucy auditores, którzy przysłuchiwali się opiniom mistrzów i ewentualnie pobudzali ich do dyskusji czy bardziej dogłębnych wyjaśnień.

Rzymska umiejętność prawnicza rozwinęła się jeszcze bardziej dzięki kontaktom z wysoko rozwiniętą nauką i kulturą grecką. Prawnicy rzymscy przejęli zdobycze greckiej retoryki, gramatyki i filozofii, a następnie wykorzystali je do opracowania materiału prawnego.

Jurystów rzymskich w okresie republiki było bardzo wielu. Byli oni nazywani przez późniejsze pokolenia veteres, czyli dawni. Najwybitniejszymi z nich byli:

  • QUINTUS MUCIUS SCAEVOLA

Pontifex maximus, żył na przełomie II i I w. p.n.e.; jako pierwszy "ułożył prawo cywilne według rodzajów", był autorem podręcznika prawa cywilnego w 18 księgach

  • SERVIUS SULPICIUS RUFUS

Był przyjacielem Cycerona, przeciwnikiem poglądów Scaevoli, z początku był retorem, a później wybitnym jurystą, pierwszym komentatorem edyktu pretorskiego i wpływowym nauczycielem.

c. Jurysprudencja doby pryncypatu

IUS PUBLICE RESPONDENDI był przywilejem cesarskim nadawanym niektórym jurystom, który uprawniał ich do udzielania opinii prawnych "pod autorytetem cesarskim" (ex auctoritate principis); pochodzi on od samego Augusta albo od Tyberiusza. Ci autoryzowani juryści wpłynęli znacząco na kierunek orzecznictwa, natomiast ich zgodna opinia zyskiwała znaczenie prawotwórcze. Prawników w tym okresie cechowało duże powiązanie z aparatem władzy, które objawiało się w sprawowaniu wysokich urzędów czy w udziale w radzie cesarskiej- consilium principis. Rada ta została ukonstytuowana na stałe przez cesarza Hadriana. Jurysprudencja wspięła się szczyt swego rozwoju dopiero w okresie od Augusta do połowy III w. n.e.

Formy literackie:

  • zbiory rozstrzygnięć: responsa, quaestiones, disputationes, epistulae - porady, które były udzielane listownie
  • Digesta stanowią opracowania poszczególnych przypadków, były celowo zebrane oraz uporządkowane; obejmowały na ogół szeroki zakres materiału, a zwłaszcza ius civile, ius honorarium
  • Komentarze do ustaw, edyktów, dzieł dawniejszych jurystów
  • Podręczniki - institutiones - stanowiły nowość pośród form literackich, były napisane przystępnie i wyróżniały się dobrą systematyką. Pisali je jednak mniej znani prawnicy.
  • Zbiory zwięzłych zasad- sententiae, regulae, definitiones, diferentiae - były pracami mniejszymi pod względem rozmiarów, które służyły celom dydaktycznym
  • Opracowania monograficzne - traktowały o różnych tematach

Do słabych punktów powyższych prac należały zwłaszcza dogmatyczny i autorytatywny charakter wypowiedzi, brak zainteresowania klasyków historią, polityką i filozofią prawa, jak również częsty brak przejrzystej systematyki materiału.

d. Juryści w okresie klasycznym

Kształcenie młodych jurystów nadal pozostawało w prywatnej gestii mistrzów, a więc nie mogło osiągnąć większych rozmiarów. Coraz więcej było jednak bardziej systematycznych form nauczania, takich jak prywatne szkoły prawa - stationes czy specjalne podręczniki.

W I i II w. n.e. istniały w Rzymie dwie szkoły prawa (scholae, sectae) : SABINIANIE oraz PROKULIANIE. Do obu szkół należały luźne zgrupowania uczonych jurystów, których łączyło podobieństwo poglądów czy osoby kolejnych przywódców. Przedmiot sporów stanowiły zwłaszcza konkretne kwestie szczegółowe. Nie można z kolei raczej mówić o różnicach w poglądach na sprawy zasadnicze czy w metodach pracy.

Najwybitniejsi przedstawiciele jurysprudencji z I i II w. n.e. :

  • MARCUS ANTISTIUS LABEO

Żył na przełomie starej i nowej ery, był konserwatywny; zwolennik starego ustroju; śmiały nowator, wyróżniał się rozległym wykształceniem, autor ogromnego dorobku pisarskiego (ok. 400 ksiąg), w Digestach Justyniana jest mowa o ok. 500 jego rozstrzygnięciach; prawdopodobnie był założycielem szkoły Prokulianów.

  • MASSURIUS SABINUS

Był prawnikiem w I w. n.e., człowiekiem niskiego pochodzenia, lecz dzięki owocnej działalności prawniczej doczekał się w wieku ok. 50 lat awansu do stanu ekwitów i jako pierwszy z nich zdobył ius publicae respondendi, był autorem dzieła o prawie cywilnym, które stanowiło podstawowy materiał do ułożenia Digestów (tzw. mada sabiniańska), był założycielem szkoły Sabinianów.

  • PUBLIUS IUVENTIS CELSUS, filius

Żył na przełomie I i II w. n.e., należał do Prokulianów, sprawował wysokie godności państwowe i brał udział w radzie cesarza Hadriana; bardzo oryginalny; wyróżniał się skłonnością do szorstkich i lapidarnych sformułowań

  • SALVIUS IULIANUS

Żył za panowania 3 cesarzy: Hadriana, Antoniusa Piusa oraz Marka Aureliusza; sprawował liczne urzędy państwowe, w tym konsulat i namiestnictwo prowincji; rozstrzygał w swoich dziełach wiele sporów i wątpliwości, być może nawet to dzięki niemu wygasły spory pomiędzy Prokulianami a Sabinianami, choć sam był Sabinianem, napisał "Digesta" w 90 księgach, które inspirowały wielu późniejszych jurystów, a także samego cesarza Justyniana.

Przedstawiciele "późnego klasycyzmu":

  • AEMILIUS PAPINIANUS

Żył za panowania dynastii Sewerów (193 - 235 r.), doradca cesarza, a także dowódca gwardii pretorskiej - praefectus praetorio, w okresie poklasycznym uznany najwybitniejszym jurystą; cechowała go zwłaszcza oszczędność słowa "przy omawianiu przypadków praktycznych, które stanowią podkład jego dzieł" ; do "Digestów" Justyniana trafiło ok. 595 fragmentów jego dzieł

  • IULIUS PAULUS

Żył za panowania dynastii Sewerów (193 - 235 r.), doradca cesarza, a także dowódca gwardii pretorskiej - praefectus praetorio, charakterystyczna różnorodność i duże rozmiary jego produkcji pisarskiej; był autorem zbiorów przypadków praktycznych, a także komentarzy do prac swych poprzedników w zakresie prawa pretorskiego i prywatnego; autor monografii; w sumie napisał ok. 300 dzieł, 1/6 "Digestów" Justyniana to właśnie jego dzieła

  • DOMITIUS ULPIANUS

Żył za panowania dynastii Sewerów (193 - 235 r.), doradca cesarza, a także dowódca gwardii pretorskiej - praefectus praetorio, pełnił wiele funkcji państwowych, zginął w 233 r., zamordowany przez swych podwładnych; autor komentarzy, monografii i elementarnych podręczników, wszystko napisane jasno i przystępnie; to przede wszystkim z jego dzieł czerpią "Digesta", gdyż aż w ok. 1/3

  • GAIUS

Znany jest jedynie jego imię, żył i działał w II w. n.e.; nie pełnił żadnych funkcji publicznych, nie dysponował ius publicae respondendi, zajmowało go przede wszystkim nauczanie prawa; swe dzieła tworzył za cesarzy Antoniusa Piusa (138 - 161) oraz Marka Aureliusza (161 - 180); autor komentarzy, monografii i podręczników, 120 - 150 ksiąg; jego najważniejszym dziełem są Institutiones, które napisał ok. 160 r., zawierają one w czterech księgach podstawowy wykład rzymskiego prawa prywatnego według systemu trójczłonowego: personae, res, actiones, dzieło cechuje się dobrym rozplanowaniem, zwięzłością, a przy tym jasnością i przystępnością oraz bogatą treścią; w "ustawie o cytowaniu" z 426 r. Gaius zaliczony został do pięciu uznanych autorytetów, jego dzieło jest źródłem dla późnorzymskich opracowań prawa klasycznego, na podstawie tekstu jego podręcznika opracowane zostały Institutiones Justyniana, a Digesta Justyniana są złożone z 500 fragmentów dzieł Gaiusa; jeden egzemplarz Instytucji Gaiusa został odkryty przypadkiem w 1816 r. w bibliotece kapituły w Weronie, był to tzw. palimpsest, czyli pergamin, na którym na oryginalnym tekście Instytucji naniesione zostały teksty listów św. Hieronima, pierwotny tekst został odczytany z wielkim wysiłkiem, przy czym zniszczono bezpowrotnie ok. 1/5 całości; 2 papirusy odnalezione w Egipcie w latach 1927 i 1933 pozwoliły nieco zmniejszyć tę lukę i potwierdzić oryginalność rękopisu werońskiego; od kiedy został on po raz pierwszy opublikowany w 1820 r., Instytucje zaczęły stanowić nieocenioną podstawę do badań rzymskiego prawa klasycznego, a zwłaszcza dziejów rzymskiego prawa procesowego.

Ï. Prawo klasyczne

a. Ius civile było podstawowym zespołem norm prawnych, które obowiązywały w państwie rzymskim. Ius civile było prawem obywateli rzymskich, a więc uprzywilejowanych mieszkańców państwa. Innym określeniem tego prawa jest ius Quiritium - prawo Kwirytów od dawnej nazwy mieszkańców Rzymu.

Początkowo kształtowało się ono jako prawo zwyczajowe. Od czasów ustawy XII tablic rozwijało się ono także dzięki twórczej działalności jurysprudencji.

Zasadą było, że prawo to dotyczyło tylko obywateli, ale zasada ta doznawała wyjątków. Przykładowo niektórzy Latynowie czy peregryni zostali dopuszczeni do commercium z Rzymianami, czyli do zawierania aktów prawa cywilnego w ramach obrotu gospodarczego. Dopuszczono ich również do conubium, a więc do zawierania małżeństw, które rodziły skutki prawne w ius civile. Ponadto pretorzy w konkretnych przypadkach rozszerzali posługując się fikcją prawną przepisy prawne na peregrynów, aby zapewnić im ochronę interesów.

Z początku terminem "ius civile" obejmowano całe prawo rzymskie, które składało się z prawa publicznego i prywatnego. Począwszy od II w. p.n.e. zauważa się wyraźną tendencję do określania tym terminem jedynie prawa prywatnego.

b. Ius honorarium było prawem pochodzącym z edictum perpetuum Juliana. Było ono zespołem norm wydanych przez wszystkie magistratury jurysdykcyjne, jednak najważniejsze znaczenie miało w nim prawo pretorskie.

Ius honorarium można było odróżnić od poprzedniego systemu prawnego ze względu na jego pochodzenie i podstawę obowiązywania. W treści obu tych systemów prawnych istniały liczne punkty styczne. Oba systemy regulowały bowiem te same sytuacje życiowe, przy czym ius honorarium bardziej odpowiadało bieżącym potrzebom życiowym, a w szczególności było w nim mniej wymogów formalnych. W miarę upływu czasu pojawiały się tendencje do łączenia obu systemów. Unormowania, które sprawdziły się w ius honorarium, przechodziły do ius civile.

Wzajemne stosunki pomiędzy obydwoma systemami omówił Papinian. Można je omówić następująco:

  • wspomaganie (adiuvare) prawa cywilnego stanowiło pierwotne i właściwe zadanie pretorów, ponieważ z uwagi na swe funkcje byli oni powołani do wykonywania obowiązującego prawa
  • uzupełnianie (supplere) prawa cywilnego to domena, którą trudnili się nowatorzy, szczególnie w II i I w. p.n.e.
  • poprawianie (corrigere) prawa cywilnego stanowiło najbardziej radykalny przejaw działalności pretorów, gdyż zawieszali oni niekiedy skuteczność przepisów prawa cywilnego, co prowadziło do utrwalenia się przekonania, że przepis ten nie obowiązuje (desuetudo)

c. Ius gentium było prawem stosowanym wobec wszystkich obywateli.

Rozwój terytorialny państwa rzymskiego nie szedł w parze ze zmianami obowiązujących systemów prawnych na podbitych ziemiach. Ujarzmione ludy musiały się dostosować tylko do nowych warunków politycznych.

W razie kolizji systemów prawnych korzystano z zasady personalności prawa, czyli tzw. zasady osobowości prawa. Sprowadzała się ona do tego, że mieszkańcy danego państwa bądź gminy podlegali swojemu prawu prywatnemu niezależnie od miejsca pobytu. Zasada ta była wykorzystywana jedynie wtedy, gdy każda ze stron sporu lub czynności prawnej podlegała temu samemu prawu. W innych przypadkach jurysdykcję sprawował pretor peregrynów (urząd powołany w 242 r. p.n.e.). Nie wiadomo dokładnie, jakimi zasadami kierował się pretor przy rozstrzyganiu sporów. Możemy mieć jedynie pewne przypuszczenia. Wiadomo, ze nawiązywał on do praktyki nieformalnego obrotu gospodarczego (poszczególni obywatele zawierali między sobą operacje kupna-sprzedaży, pożyczki bądź przeniesienia władztwa nad rzeczami bez wypełniania uciążliwych formalności; czynności te nie miały wprawdzie mocy prawnie wiążącej, lecz były oparte na wzajemnym zaufaniu, fides). Pretor sankcjonował właśnie takie czynności w obrocie z cudzoziemcami i z góry zapowiadał w edykcie uznanie ich prawnej skuteczności. Zasady te funkcjonowały poprawnie w prawach innych ludów, toteż pretor zamieszczał je w swoim edykcie, wprowadzając je jednocześnie do prawa rzymskiego. Z tego też powodu do zespołu norm tworzonych przez pretora zaczęto przypisywać nazwę ius gentium).

Ius gentium to zatem prawo rzymskie, które było wtórnym nawarstwieniem historycznym w stosunku do ius civile.

Różnice między ius gentiumius civile:

  • ius gentium to prawo :
      • całkowicie świeckie
      • daleko swobodniejsze
      • w treści ograniczone do sfery stosunków majątkowych i przeznaczone do regulacji obrotu gospodarczego
      • dostępne dla wszystkich mieszkańców Imperium Romanum
      • słuszne (ius aequum) w odróżnieniu od prawa surowego (ius strictum)

Przeciwieństwa między tymi dwoma systemami coraz bardziej się zacierały, a począwszy od konstytucji z 212 r. n.e. oba systemy zaczęły być dostępne dla wszystkich. Na zacieranie się różnic miała wpływ także współpraca obu pretorów, jurysprudencja oraz unifikujące ustawodawstwo cesarskie.

Ius gentium a ius honorarium:

  • nie są systemami przeciwnymi
  • krzyżują się nawzajem
  • znaczna część ius gentium uformowała się na podstawie ius honorarium
  • główne normy ius gentium pochodzą z prawa zwyczajowego

Ius gentium a ius naturale

  • ius naturale przyszło do Rzymu z końcem republiki, zostało zaczerpnięte z filozofii greckiej
  • ius naturale to prawo zgodne z naturą, niezmienne i uniwersalne, zbliżone do ius gentium lecz nie tożsame (np. sprawa niewolnictwa)
  • ius naturale w szerszym pojęciu to prawo wspólne wszystkim istotom żywym, a więc również zwierzętom, ma charakter prawa przyrodzonego, zupełnie kłóci się z pojęciem ius gentium (porządek międzyludzki)
  • OKRES SCHYŁKOWY

ÏPrawo poklasyczne:

a. Ustawodawstwo cesarskie

LEGES były jedynym źródłem nowego prawa (ius novum), zniknęły mandata, mniejszą rolę odgrywały decreta, a liczne rescripta towarzyszyły zanikowi działalności opiniodawczej jurystów. Najważniejszymi źródłami prawa stały się edicta, które zwane były odtąd leges edictales, leges generales. Były one częstymi źródłami prawa już od początku dominatu. Ważniejsze leges były utrwalane w brązie czy w kamieniu, natomiast resztę rozsyłano do zainteresowanych urzędników, a oni z kolei wywieszali tekst, aby ludzie mogli się z nim zapoznać.

Zbiory leges

  • Codex Gregorianus - uporządkowany zbiór konstytucji cesarskich z okresu od panowania cesarza Hadriana (117 - 138) do 291 r., autorem tego zbioru był Gregorius
  • Codex Hermogenianus - stanowił jedynie uzupełnienie poprzedniego, w okresie panowania Dioklecjana do 295 r., autorem zbioru był Hermogenianus
  • Codex Theodosianus­ - różni się on od poprzednich charakterem prawnym, cechuje go bogactwo materiału, charakterystyczny sposób jego opracowania i historyczne znaczenie; swą nazwę bierze od cesarza wschodniorzymskiego Teodozjusza II (408-450); prace przygotowawcze nad nim zajęły kilka lat (429 - 437), w ostatniej fazie pracowała nad nim 16-osobowa komisja, która składała się z wysokich urzędników; w planach dzieło miało objąć zarówno lex jak i ius; ostatecznie w kodeksie znalazły się tylko konstytucje cesarskie od 312 r. czyli od panowania Konstantyna. W sumie kodeks zawierał ok. 3000 aktów normatywnych; układ wzorowany na Kodeksie gregoriańskim, kodeks dzielił się na księgi i tytuły (w ich obrębie umieszczono poszczególne konstytucje w porządku chronologicznym); komisja miała od cesarza szczególne upoważnienie do wprowadzania przeróbek w tekście tak, aby pozostało to, co jest jeszcze przydatne; kodeks ten stanowi przede wszystkim zbiór prawa publicznego, spośród 16 ksiąg zaledwie 4 są poświęcone prawu prywatnemu; był on zbiorem oficjalnym w tym zakresie, że konstytucje, które zostały wydane od 312 r. obowiązywały nadal tylko wtedy, gdy zostały włączone do kodeksu i jedynie w wersji w nim ustalonej. Kodeks podzielony jest na 16 ksiąg, tytuły, leges (kolejne konstytucje) oraz paragrafy (jedynie w obrębie dłuższych leges)
  • Kodeks Justyniana - zbiór konstytucji wschodniorzymskich
  • Nowele poteodozjańskie - zbiór konstytucji zachodniorzymskich z lat 438 - 468

b. Jurysprudencja w okresie dominatu

  • Jej nowym zadaniem było przystosowanie dotychczasowego prawa metropolii rzymskiej do nowych, prostszych warunków ekonomicznych, do przemian społecznych, a także do przesuwającego się w kierunku wschodnim ośrodka państwowości
  • brak możliwości swobodnego rozwoju, co było spowodowane oddziaływaniem dwóch autorytetów: politycznego - w osobie samowładcy cesarza oraz fachowego - w postaci klasycznej literatury prawniczej, która była trudna do stosowania w praktyce w ówczesnych czasach
  • zaprzestanie przyznawania jurystom ius publice respondendi
  • w kancelariach i radach cesarskich nadal zasiadali juryści, lecz była to działalność niesamodzielna i anonimowa
  • przy dostosowywaniu starego prawa do nowych warunków wybierano z literatury klasycznej teksty proste, przystępne i bardziej ogólne
  • na opracowania tekstów klasycznych składało się skracanie tekstów podstawowych, ich upraszczanie i dodawanie not wyjaśniających do bardziej skomplikowanych sformułowań; można tu mówić o onieśmieleniu wobec literatury klasycznej, które przejawiało się w anonimowości opracowań lub publikowaniu "pod firmą" znanych klasyków
  • jurysprudencja tego okresu była w znacznej mierze anonimowa (brak wielkich nazwisk) i nastawiona na gromadzenie, porządkowanie i upraszczanie materiału klasycznego
  • dążenie do bardziej abstrakcyjnego ujmowania materiału prawniczego, w szczególności częstsze próby sztuki definiowania, wprowadzanie przedziałów klasyfikacyjnych i formułowanie ogólnych zasad

c. Nauczanie prawa

  • funkcje nauczania sprawowało państwo, które tworzyło i utrzymywało regularne uczelnie prawnicze, zatrudniało w nich na stałe profesorów i ustalało program nauczania
  • szkoły znajdowały się w wielu miejscach w państwie, uczono w nich na różnym poziomie, podstawowa wiedza była przekazywana w szkołach rektorów
  • najbardziej znane uczelnie :
  • zachodnia w Rzymie - działała od III w.; przeżywała szybki rozwój w IV w., cesarz Walentynian I wprowadził ograniczenia odnośnie liczby wpisów i dopuszczalnego czasu trwania studiów; istniała także po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego
  • wschodnia w Bejrucie - działała od III w., rozwijała się zwłaszcza w V i VI w., jej funkcjonowanie przyczyniło się zwłaszcza do uratowania zdobyczy klasycyzmu oraz do odrodzenia kultury prawniczej na wschodzie; była nazywana "matka prawa", a jej profesorowie "nauczycielami świata"
  • wschodnia w Konstantynopolu - działała od 425 r., jej funkcjonowanie przyczyniło się zwłaszcza do uratowania zdobyczy klasycyzmu oraz do odrodzenia kultury prawniczej na wschodzie; profesorowie prawa dokonywali greckich przekładów tekstów łacińskich (parafraz), zestawienia treści (indices), pisali krótkie komentarze (scholia), opracowywali zbiory fragmentów podobnych (paratitla), jak również tworzyli opracowania monograficzne (libri singulares)
  • program nauczania: studiowanie dawnego prawa ius było częstsze niż studiowanie cesarskich leges;
  • Pięcioletni okres nauczania dzielił się na następujące odcinki roczne:

1. studiowanie Instytucji Gaiusa, studenci tego roku byli nazywani dupondii- rekruci potem Iustiniani novi

2. studiowanie komentarzy do edyktów, studenci nazywani edictales

3. studiowanie responsów Papiniana, studenci nazywani Papinianistae

4. prywatne studium responsów Paulusa, studenci nazywani z greki lytae

5. prywatne studium konstytucji cesarskich, studenci nazywani prolytae

  • za Justyniana program wypełniony w całości jego ustawodawstwem: na I rok przypadły Instytucje i cztery pierwsze księgi Digestów, na lata II-IV kolejne 32 księgi Digestów, a na V rok Kodeks w trybie nauki własnej;

d. "Dawne prawo" - opracowania i zbiory

  • ius był drugim obok leges kompleksem materiału prawniczego zwanym ius vetus, ius antiquum
  • ius bardziej obfite, a jego charakter prawny był skomplikowany, częste były też wątpliwości w kwestii czy można je nazwać prawem obowiązujących ze względu na różne źródła, ale obniżanie się kultury prawniczej pociągało za sobą również zacieranie się subtelnych granic pomiędzy obowiązującym prawem a doktryną prawniczą
  • stosowanie ius w praktyce spotykało się z ogromnymi trudnościami, przystosowaniem go do potrzeb praktyki oraz do nauczania zajmowali się juryści poklasyczni, którzy upraszczali treść oraz cesarze, podejmując decyzje w kwestiach ograniczenia oraz hierarchii zespołów dawnego prawa
  • najwcześniejsze opracowania dzieł klasycznych zostały stworzone w Rzymie; były one opracowaniami zwięzłymi i prostymi, bogatymi jednak w treść, przydatnymi zarówno dla praktyki jak również dla dydaktyki
  • PAULI SENTENTIANAE - jest zbiorem zwięzłych zasad prawnych opracowanych w okresie poklasycznym w III w., ich treść to zwłaszcza prawo prywatne, w mniejszym zakresie prawo karne; formę wypowiedzi charakteryzuje zwięzłość i jasność, podane są tu tylko zasady prawne, nie ma kazuistyki ani poruszania spornych kwestii, całość podzielona jest na 5 ksiąg, a te dzielą się na tytuły i fragmenty; zyskały one od razu olbrzymią popularność, często były wydawane, przerabiane interpretowane; Konstantyn Wielki uznał je prawem obowiązującym; do naszych czasów dzieło przeszło pośrednią drogą poprzez lex Romana Visigothorum
  • REGULAE ULPIANI- opracowanie elementarne, które opiera się na Instytucjach Gaiusa
  • FRAGMENTA VATICANA - był prywatnym zbiorem, dokonanym na Zachodzie w IV w., dzieło to miało pod wieloma względami charakter pionierski: włączono do niego dzieła klasyków, jak również także leges z kodeksów gregoriańskiego i hermogeniańskiego, zebrany w ten sposób materiał został pogrupowany na tytuły, które skupiały się wokół poszczególnych zagadnień, fragmenty pism klasyków było tu wykorzystane już nie anonimowo, lecz z podaniem autora i źródła, z którego je zaczerpnięto.

e. "Ustawy o cytowaniu"

  • wydane pod wpływem potrzeby interwencji cesarskiej w celu ujednolicenia "dawnego" prawa
  • w 321 r. Konstantyn Wielki pozbawia znaczenia tzw. Notae, czyli uwagi krytyczne Paulusa i Ulpiana do dzieł Papiniana
  • w latach 327-328 r. wyjaśnione zostają wątpliwości, które istniały wobec dzieł Paulusa, potwierdzone zostało znaczenie wszystkich jego pism rzeczywistych oraz przypisywanych mu Sentencji
  • w 426 r. konstytucja raweńska zwana "ustawą o cytowaniu" zostaje ogłoszona w Rawennie przez Walentyniana III cesarza zachodniorzymskiego; wyróżnionych zostało pięciu jurystów, których pisma nadal miały moc obowiązującą; należeli do nich: Gaius, Papinian, Paulus, Ulpian, Modestyn; ustawa ta miała głownie na celu redukcję rozmiarów "dawnego prawa", pisma wyróżnionych składały się w sumie z ok. 800 ksiąg
  • w 438 r. włączono treść konstytucji do Kodeksu teodozjańskiego i w ten sposób rozciągnięto ją na Cesarstwo Wschodnie, dodana do niej została klauzula mówiąca o tym, że walor obowiązywania będą miały wciąż pisma innych jurystów, jeżeli powołuje się na nich ktoś z 5 uprzywilejowanych, a jeśli cytowane opinie są niepewne z uwagi na swą starość, to zostaną potwierdzone poprzez porównanie większej liczby rękopisów
  • próby ograniczenia i uproszczenia "dawnego prawa" przez cesarzy stały się jedynie półśrodkami, które zresztą okazały się niezbyt skuteczne, w efekcie ugruntował się autorytet Sentencji Paulusa

f. "Wulgaryzacja" prawa rzymskiego

Ï. Ustawodawstwo Justyniana

a. Ogólna koncepcja i realizacja

  • potrzeby uporządkowania materiału iusleges ze względu na panujący w praktyce chaos
  • uporządkowania prawa dokonał cesarz Justynian I Wielki (527 - 565), władca skromnego pochodzenia (syn chłopa), który odebrał jednak staranne wykształcenie, współrządził on Cesarstwem w latach 517 - 527, jego polityczny cel stanowiło odbudowanie świetności Cesarstwa

III. Dalsze dzieje ustawodawstwa i prawa rzymskiego

A. Prawo rzymsko - bizantyjskie (565 - 1453 r.)

  • na Wschodzie nieprzerwaną ciągłość zachowywała rzymska organizacja państwowa i system prawny
  • prawo justyniańskie było prawem bardzo obszernym i skomplikowanym, spisanym w języku łacińskim, którego znajomość nie była powszechna w tej części Cesarstwa, autor zakazał komentowania Digestów pod rygorem surowych kar (zezwolono jedynie na dosłowne tłumaczenia na grekę kata poda, krótkie streszczenia indicies oraz na zestawienie miejsc podobnych paratitla),

PARAFRAZA TEOFILA była swobodnym przekładem na grekę Instytucji Justyniana, Kodeksu i Nowel; dokonana prawdopodobnie przez Teophilusa profesora prawa z Konstantynopola, współpracownika Tryboniana

EKLOGA- ogłoszona w 726 r., według polecenia cesarza Leona III z dynastii izauryjskiej; była prostym zbiorem przepisów prawa cywilnego i karnego o zdecydowanie praktycznym przeznaczeniu; słowo "eklogé" oznacza "wyciąg", "wybór"; wiele materiału zaczerpnięto również z prawa zwyczajowego"; szeroko rozpowszechniono ją w państwie bizantyjskim oraz w krajach słowiańskich.

BAZYLIKI (888-889)- od basilica - prawo cesarskie; opracowanie w jednym zbiorze ius i leges; projekt został wstępnie przygotowany przez cesarza Bazylego I, a jego dzieło zostało dokończone przez jego syna Leona VI Filozofa (886-912­); Bazyliki są obszernymi zbiorem obszernym czerpiącym z bizantyjskich przeróbek Digestów, Kodeksu i Nowel, a w mniejszym stopniu z Instytucji; spisane zostały w języku greckim; układ stanowi nawiązanie do Kodeksu, całość podzielona jest na 60 ksiąg, a te dzielą się na tytuły; stanowią one najpełniejszy wyraz prawa rzymsko-bizantyjskiego; są zbiorem jednolitym; powtórzyły przestarzały już w znacznej części materiał prawny, stąd zrodziła się potrzeba aktualizacji: dodawane były nowele cesarskie oraz liczne komentarze (scholie)

HEKSABIBLOS z 1345r. był małym kompendium prawa cywilnego i karnego, które opracował przez praktyk, sędzia bizantyjski w Thesalonikach Konstantyn Harmenopulos; nazwa wywodzi się od układu materiału, który zawarty jest w sześciu księgach (sześcioksiąg); podawał w zwięzłej i przystępnej formie zasady prawa rzymskiego, które były jeszcze wtedy aktualne w Bizancjum; Heksabiblos obowiązywał jeszcze nawet po jego upadku, rozpowszechnił się na Bałkanach, w Grecji przyjęto go jako prawo obowiązujące (1835-1946).

B. Prawo rzymskie w Europie Zachodniej i Środkowej

  • upadek Cesarstwa Zachodniego w 476 r. nie spowodował automatycznego zaniku prawa rzymskiego, które odtąd obowiązywało w państwach powstałych na gruzach Imperium
  • dzięki recepcji jego moc obowiązująca rozszerzyła się na obszary, na których nigdy nie było władztwa rzymskiego
  • od XI w. prawo rzymskie staje się przedmiotem intensywnych badań naukowych i interesuje się nim europejska myśl prawnicza
  • w germańskich państwach szczepowych przyjęto zasadę osobowości prawa, stąd podbici Rzymianie mogli nadal stosować tu swoje prawo
  • na przełomie V i VI w. część władców germańskich zebrała prawo rzymskie (zarówno leges jak i ius) i ogłosiła je jako Lex Romanae Barbarorum w następujących zbiorach:

a. Lex Romana Visigothorum czyli Breviarium Alarici (najważniejszy, czerpał z większości dzieł rzymskich)

b. Lex Romana Burgudionum

c. Edictum Theodorici

  • prawo rzymskie, które odrodziło się na Wschodzie, w zachodniej części było prawie nieznane, dopiero po zdobyciu tej części przez Justyniana w 554 r., zostało tam wprowadzone, choć jedynie na krótki okres
  • w części zachodniej cesarstwa znajomość i praktyka prawa rzymskiego była pielęgnowana przez Kościół, któremu prawo rzymskie służyło do stworzenia własnego systemu prawa kanonicznego

C. Szkoła glosatorów

  • rozwijała się w Bolonii na przełomie XI i XII w.
  • Założyciel: Irnerius (ok. 1070 - ok. 1130)
  • zapoczątkowanie dzieła odnowy znajomości prawa rzymskiego
  • nazwa szkoły wywodzi się od metody pracy, która sprowadzała się do glosowania tekstów antycznych czyli do dodawania do niejasnych sformułowań krótkich uwag wpisywanych między liniami (glosy interlinearne) lub na marginesie (glosy marginalne)
  • dorobek szkoły został podsumowany przez Accurisiussa w dziele "Glossa ordinaria"

D. Szkoła komentatorów

  • od schyłki XIII w. przez cały wiek XIV, na początku w Italii, później również na innych połaciach Europy
  • przedstawicielami tej szkoły byli: Bartolus de Saxoferrato (1314-1357) i Baldus de Ubaldis (1327- 1400)
  • chęć ożywienia antycznego prawa rzymskiego i przystosowania go do ówczesnych warunków
  • formami wypowiedzi były obszerne komentarze, w których zamieszczano teksty źródłowe i glosy
  • tak odnowione prawo elementami praw średniowiecznych i prawa kanonicznego zyskało znaczenie prawa uniwersalnego, zwłaszcza w zakresie regulacji obrotu gospodarczego

E.