Koloryzm

Nurt w malarstwie polskim, który rozwinął się po 1925 roku. Podkreślał on pierwszorzędne znaczenie koloru w malarskiej kompozycji, a równocześnie osłabienie znaczenia linii i formy. Koloryzm po raz pierwszy pojawił się już w twórczości impresjonistów, a potem w kierunkach postimpresjonistycznych. W malarstwie polskim prąd ten przeżywał apogeum w latach trzydziestych XX wieku. Był reprezentowany przez tworzące się kolejno lub równolegle grupy. Większość z nich wywodziła się z Krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. W 1923 roku powstała grupa o nazwie "Komitet Paryski" - KP w celu zdobycia funduszów na dalsze studia w Paryżu. Byli to między innymi : Jan Cybis, Zygmunt Waliszewski, Piotr Potworowski, Józef Czapski, Artur Nacht-Samborski, Hanna Rudzka-Cybisowa, Jan Szczepański. Założyli paryską filię Akademii Sztuk Pięknych kierowaną przez Józefa Pankiewicza. Z czasem zaczęto ich nazywać kapistami. Koloryści byli także zrzeszeni w grupach : "Zwornik", " Jednoróg" i "Pryzmat". Najczęściej tematami ich prac były pejzaże, portrety, martwe natury i wnętrza. Koloryści używali czystych barw unikając czerni, a także dążyli do rozbicia plamy barwnej. Nastrój prac jest z reguły lekki, pogodny i radosny.

Przedstawiciele koloryzmu

Jan Cybis (1897-1972) - wybitny malarz kolorysta oraz krytyk sztuki. Wraz z innymi studentami z ASP w Krakowie założył grupę "Komitet Paryski", która wyjechała w 1923 roku do Paryża na dalsze studia. Od 1945 został profesorem warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Był jednym z najwybitniejszych polskich kolorystów. Uczył się w pracowni Józefa Pankiewicza. Po okresie fascynacji malarstwem P. Cézanne'a i P. Bonnarda stworzył własny styl, który charakteryzował się wyjątkowym wyczuciem w zestawianiu kolorów, zróżnicowaną, różnorodną fakturą i ekspresyjną plamą barwną. W jego twórczości przeważają pejzaże i martwe natury. Istotą dążeń kolorystycznych było "malarskie rozstrzygnięcie obrazu". Materia farby i głębokość koloru to jedyne wyznaczniki dla konstrukcji płótna. Stąd właśnie doszło do rozmycia granic pomiędzy przedmiotami, które traktowane są jako czysto malarskie wartości. Jan Cybis wywarł swoją twórczością duży wpływ na polskie malarstwo współczesne. Niektóre prace : "Martwa natura czerwona" (1935), " Piwonie (1936)", "Młyn w Suffczynie" (1949), "Motyw z Paryża" (1947), "Stół z butelką i paterą" (1955), "Gdańsk" (1955), "Ustka" (1964). W 1955 i 1956 roku otrzymał państwową nagrodę. Również w 1956 roku został laureatem nagrody Fundacji im. Guggenheima.

Zygmunt Waliszewski(1897-1936), malarz urodzony w Petersburgu, w Tyflisie (Tbilisi) zapoznał się z rosyjską awangardą w malarstwie i poezji. Po przyjeździe do kraju w 1920 roku uzupełnił studia malarskie w krakowskiej ASP w pracowni W. Weissa i J. Pankiewicza. Najpierw związany z formistami, a potem kapistami, wyjechał z nimi do Paryża (1924-1931). We Francji spędził 7 lat, gdzie zajmował się głównie studiowaniem dawnych mistrzów. Na skutek ciężkiej choroby stracił obie nogi. Mimo kalectwa tworzył dzieła pełne życia, witalnej siły i humoru. Malował martwe natury i krajobrazy z południa Francji, a także akty i portrety oraz pełne radości i zabawy sceny figuralne: koncerty, uczty i sielanki. Obrazy Waliszewskiego wyróżniają się wysokim kolorystycznymi walorami. Stosował barwy czyste, kładzione odrębnymi uderzeniami pędzla oraz mocną, ekspresyjną linię. Jego słynne prace to: "Książę Józef Poniatowski na koniu", "Pejzaż z Cagnes", "Martwa natura z melonem", "Malarz i modelka", " Balzac", "Don Kichot i Sancho Pansa", "Wenus z lustrem", "Wyspa miłości", dwie wersje "Uczty". Ponadto zajmował się scenografią w teatrach krakowskich : Bagatela (1923) i Cricot (1936).

Formizm

Polski kierunek stworzony w 1918 roku przez grupę "Ekspresjonistów polskich". Korzystał z doświadczeń kubizmu, futuryzmu i twórczości ludowej. Jego przedstawicielami są artyści zwani formistami (A. Pronaszko, Z. Pronaszko, T. Czyżewski, L. Chwistek, , St. I. Witkiewicz i inni). Wystąpili oni przeciw naturalizmowi, a skupili uwagę na wyraźnej kompozycji i jej ekspresji oraz zmaganiach z problematyką czystej formy. Chcieli stworzyć nowoczesny narodowy styl sztuki polskiej. Ich prace posiadały dokładnie przemyślaną budowę o silnie uproszczonych i zgeometryzowanych kształtach. Najbardziej zbliżeni byli do włoskich futurystów. Formizm wywarł na malarstwo polskie XX wieku długotrwały wpływ.

Tytus Czyżewski(1880-1945), polski malarz, teoretyk i krytyk sztuki, poeta i dramaturg. Studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, a potem w Paryżu, gdzie zetknął się z kubizmem. Znany artysta polskiej awangardy artystycznej i literackiej. Wraz z braćmi A. Pronaszką i Z. Pronaszką założył grupę "Forma", skąd wzięła się nazwa kierunku w sztuce polskiej - formizm. Fascynował się włoskim futuryzmem. W latach 1922-1925 był pracownikiem polskiej ambasady w Paryżu. Utwory, które powstały w czasie okupacji zaginęły w powstaniu warszawskim. Tomiki jego wierszy to : "Zielone oko", "Elektryczne wizje", "Poezje formistyczne", i "Noc-Dzień". Ciekawą mieszanką tendencji awangardowych oraz idei nurtu futurystycznego i dadaistycznego jest "Mechaniczny instynkt elektryczny" (1922), gdzie połączył fascynację biologicznymi instynktami i naturą z pochwałą wielkomiejskiej i technicznej cywilizacji. W "Pastorałkach" (1925) nawiązywał do tradycji ludowych, a do folkloru krakowskiego w poemacie "Lajkonik". Pisał ponadto poematy historyczno - filozoficzne - " Robespierre" i "Rapsod".

Leon Chwistek (1884-1944) - polski filozof, matematyk i logik, a także malarz oraz krytyk i teoretyk sztuki. Podczas studiów w Krakowie, Paryżu i Getyndze zdobył wszechstronne wykształcenie, a także zainteresował się artystyczną awangardą. W malarstwie był zwolennikiem futuryzmu, którego był czołowym teoretykiem. Sformułował teorię strefizmu według, której płaszczyznę obrazu należy dzielić na strefy pokrewnych kształtów i barw. Zafascynowany był zjawiskiem ruchu i dawał temu wyraz w swoich pracach, jego kompozycje były dynamiczne i zrytmizowane, często poruszały problem ujęcia poszczególnych faz ruchu na płaszczyźnie. Znanym obrazem jest "Szermierka" (1920), który jest przykładem zainteresowania artysty włoskim symultanizmem. Ulubionym i często przedstawianym tematem było miasto, które urzekało go jako zorganizowany, będący w ciągłym ruchu cywilizacyjny twór. Tytuły obrazów : "Salamandry", "Miasto fabryczne", "Motyle".

Stanisław Ignacy Witkiewicz (1885-1939), pseudonim Witkacy - malarz, teoretyk sztuki i dramaturg. Uczył się pod kierunkiem ojca, Stanisława Witkiewicza. Potem studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie u Mehoffera i Stanisławskiego. Był przeciwnikiem zarówno sztuki abstrakcyjnej jak i realizmu. W 1919 roku sformułował własną teorię sztuki, która dotyczyła głównie "czystej formy". Według niej obraz nie powinien przedstawiać świata konkretnego (ani zewnętrznego ani sfery uczuć), powinien natomiast wyzwalać maksimum metafizycznych przeżyć poprzez eksponowanie kontrastów i napięć pomiędzy stosownie dobranymi liniami, barwami i kształtami. Istotną cechą dzieła sztuki jest "czysta forma". To przekonanie spowodowało, że w roku 1917 związał się z grupą formistów i wystawiał z nią do roku 1922. Był teoretykiem tego ugrupowania; swoją filozoficzną teorię realizował w praktyce malarskiej, w jego obrazach pobrzmiewają echa secesji, pojawia się ekspresyjny kolor i surrealistyczne elementy o dynamicznej formie. Prace tworzone w tym okresie - np. "Pocałunek mongolskiego księcia w lodowej pustyni" (1915-1918), "Kuszenie św. Antoniego" (1916-1921), "Portret kobiety" (1918), "Walka żywiołów" (1920), "Topielice" (1921), "Fantazja" (1921-1922) oraz inne - przedstawiają baśniowe krajobrazy, zaludnione przez dziwne fantastyczne stwory. Cechują je dysonansowe zestawienia kolorów, płaszczyznowość i wyraźna ekspresyjna linia. Od roku 1925 Witkacy działał w Firmie Portretowej - tu tworzył na zamówienie pastelowe wizerunki klientów, które odznaczały się mistrzowską psychologiczną charakterystyką, osiąganą często poprzez mniejsze lub większe zniekształcenie rysów osoby portretowanej. Witkacy był także dramaturgiem, niektóre dzieła : "Oni", "Kurka wodna", "Szewcy", "W małym dworku", "Wariat i zakonnica". Zginął śmiercią samobójczą w 1939 roku po wkroczeniu do Polski wojsk sowieckich.

Konstruktywizm

Kierunek w nowoczesnej sztuce rosyjskiej, który rozwinął się, przede wszystkim w dziedzinie rzeźby w latach 1913-1925. Obejmował sztukę artystów, którzy eksponowali konstrukcję dzieła sztuki oraz materiały mające zastosowanie w przemyśle (stal, mosiądz, szkło), a omijali kwestię funkcji tego dzieła. Materiały montowano tak, żeby obiekt przywodził na myśl maszynę.( W.J. Tatlin, A.M. Rodczenko, El Lissitzky, N.Gabo, A. Pevsner). Nazwa konstruktywizm została użyta pierwszy raz przez Tatlina, a pracą najbardziej reprezentatywną dla całego nurtu jest, wykonany przez niego w 1920 roku, projekt Pomnika III Międzynarodówki. Niektórzy artyści zajmujący się konstruktywizmem (Tatlin, Popow, Rodczenko) od 1918 roku zaznaczali potrzebę koncentrowania życia wokół przemysłu i kreowania użytecznej sztuki w ramach utylitarnego konstruktywizmu. Ich przeciwnicy (Gabo, Malewicz, Pevsner) skupiali się głównie na zagadnieniu formy, przekreślali bryłę, jako sposób wypowiadania się w dziedzinie rzeźby na korzyść linii i płaszczyzny. Nowy kierunek odbił się w światowej sztuce lat 20. i 30. XX wieku szerokim echem. Konstruktywizm stanowił podstawę i punkt wyjścia w programie nauczania niemieckiej szkoły Bauhausu. W sztuce polskiej wywarł znaczący wpływ na artystów grup : a. r., Blok, Praesens. Pojawił się również jako kierunek awangardowy w poezji rosyjskiej lat 20. XX wieku oraz był związany silnie z nowatorską plastyką tamtego okresu. Konstruktywiści chcieli zrewolucjonizować artystyczną formę przeciwstawiając się indywidualizmowi w sztuce i rozpowszechniając abstrakcję geometryczną, propagowali pojęcie dzieła sztuki jako efektu zbiorowego aktu twórczego. Próbowali połączyć nowoczesność z politycznym zaangażowaniem chcąc uniknąć względów propagandowych. Przedstawiciele kierunku w Polsce : Władysław Strzemiński, Henryk Stażewski, Henryk Berlewi, Katarzyna Kobro.

Władysław Strzemiński(1893-1952), polski teoretyk sztuki, malarz, pedagog. Jeden z głównych pionierów nowoczesnej sztuki w Polsce. W latach (1918-1919) studiował w Moskwie i współpracował z Kazimierzem Malewiczem. Od 1920 przebywał w Smoleńsku, gdzie kierował szkołą plastyczną, a od 1922 w Polsce - na początku w Wilnie, a potem od 1932 roku mieszkał w Łodzi. Należał do ugrupowań "Blok' i "Praesens", był współtwórcą awangardowej grupy artystyczno - literackiej "a. r." oraz pisma "Forma". W roku 1928 opracował teorię unizmu według, której obraz jest "jednozgodnym działaniem wszystkich swych części", "jednoznacznością wyrazu linii i koloru". Jednocześnie powstały malarskie kompozycje unistyczne (1930-1934). Są to obrazy pozbawione tematu, nieprzedstawiające, posługujące się elementami, które nie kojarzą się z żadnymi kształtami występującymi w naturze. Barwy obrazów są monochromatyczne i pozbawione kontrastów. Unizm w swojej afirmacji czystej formy doszedł najdalej ze wszystkich abstrakcyjnych kierunków dwudziestolecia. Artysta był inicjatorem zorganizowania zbiorów sztuki nowoczesnej w łódzkim muzeum, w latach 1945-1950 był wykładowcą w Państwowej Wyższej Szkole Plastycznej w Łodzi. Poza teorią i malarstwem zajmował się również urbanistyką, architekturą i typografią. Niektóre dzieła malarskie : "Kompozycja architektoniczna 9c" (1919), "Pejzaż łódzki" (1931), "Kompozycja abstrakcyjna" (1933), "Pejzaż morski" (ok. 1934), "Kompozycja unistyczna 14" (1934), cykl "Deportacje" (1940), "Kobieta w oknie" (1948). Najważniejsze prace teoretyczne : "Unizm w malarstwie" (1928), "Teoria widzenia" (1958).

Grafika

Grafika jest jedną z głównych dziedzin twórczości plastycznej. Polega ona na wielokrotnym powielaniu odbitki z graficznej płyty, najczęściej na papierze, ale również na tkaninie. Odmiennie niż w malarstwie, które głównie operuje kolorem, u podstaw grafiki leży kreska oraz stopniowanie walorów. Cykl powstawania odbitki zaczyna się od stworzenia projektu, potem następuje wybór techniki oraz formy druku i powielenia odbitek. Liczba wykonanych rycin zależy od artysty i często podlega numeracji. Mówimy wówczas o grafice artystycznej, autorskiej lub warsztatowej. Podstawę grafiki stosowanej (użytkowej, projektowej), stanowi płyta, która sporządzona jest metodami fotochemicznymi na wzór projektu artysty. Drukarska forma, np. klisza, daje możliwość powielania odbitek w wysokich nakładach. Techniki graficzne można podzielić na : wypukłe (drzeworyt, metaloryt, linoryt) - wzór odbijają wypukłe części formy, wklęsłe (staloryt, miedzioryt, mezzotinta, a z technik trawionych akwatinta, akwaforta, miękki werniks) - rysunek tworzy farba z zagłębień płyty, płaskie (litografia, cynkografia, algrafia). Oddzielną techniką druku jest sitodruk czyli seligrafia. Najstarsze ryciny wywodzą się najpewniej ze sztuki odciskania na tkaninach, wosku i glinie pieczęci. W Chinach starożytnych odbitki z kamieniorytów wykonywano w okresie Han (pomiędzy 200 p.n.e. - 400 p.n.e.). Na kontynencie europejskim grafika rozpowszechniła się w formie drzeworytów i miedziorytów w połowie XIV wieku, a wyżyny artystyczne osiągnęła w drugiej połowie wieku XV. W XVII stuleciu dużą popularność zyskały techniki kwasorytnicze, najbardziej akwaforta, którą doskonale opanowali manierystyczni malarze włoscy oraz twórcy holenderscy z Rembrandtem na czele. W epoce baroku we Flandrii nastąpił rozwój miedziorytu, do którego przyczyniła się szkoła P.P. Rubensa. Przodować w dziedzinie grafiki Francja zaczęła w XVIII wieku, gdy obok ryciny reprodukcyjnej i książkowej działalność rozwinęli mistrzowie, którzy wykonywali ryciny samoistne według projektów własnych. Grafika w postaci klasycznej jest sztuką pozbawioną koloru, która operuje szerokim wachlarzem odcieni pomiędzy czernią i bielą. Ryciny kolorowe uzyskać można w każdej technice, albo sposobem częściowego nakładania barw na formę, bądź przez odbijanie kolejno na tej samej rycinie oddzielnych, barwnych fragmentów z osobnych płyt.