PRACA ZALICZENIOWA Z PRZEDMIOTU PEDEUTOLOGIA

Słupsk 2007

Etyka jest dziedzina filozofii zajmującą się definiowaniem pojęć dobra i zła oraz ustalaniem zasad właściwego życia i zasad, którymi należy się kierować, ażeby osiągnąć ideał właściwego życia.

Dlatego też można dokonać podziału etyki na: 

  • etykę ogólną - zajmującą się ustalaniem znaczenia takich pojęć, jak: cel, dobro, powinność, sumienie, odpowiedzialność czy obowiązek;
  • etykę szczegółową - zajmującą się formułowaniem zasad postępowania odpowiednio do najważniejszych i typowych sytuacji ludzkiego działania. Sformułowanie zasady postępowania jest równoznaczne z określeniem właściwego wyboru, którego osoba etyczna powinna dokonać w danej sytuacji.[1]

Sytuacja problematyczna etycznie to taka sytuacja, w której:

  • jednostka jest zmuszona dokonać wyboru jednego z możliwych zachowań (działań lub zaniechań);
  • jednostka uznaje co najmniej dwie zasady etyczne, które mogą być wykorzystane w danej sytuacji (co najmniej dwie zasady pozwalające ustalić wybór właściwy w świetle danej zasady);
  • potencjalne wybory dokonane wedle każdej z możliwych do zastosowania zasad etycznych są różne.[2]

Wielką pomocą dla osób pełniących specyficzne role społeczne wymagające szczególnych kompetencji są etyki zawodowe, przyjmujące często postać kodeksów etycznych.

Etyki zawodowe, wychodząc od ogólnych, nadrzędnych celów danej działalności, stawiają sobie za cel opracowanie reguł postępowania w konkretnych sytuacjach, wskazując, jakimi zasadami powinna się kierować osoba pełniąca daną funkcję i jakich powinna dokonywać wyborów w konkretnych okolicznościach.[3] Inaczej mówiąc, etyka zawodowa to zbiór zakazów i nakazów określających sposób postępowania, wykonywania danego zawodu. Nakłada ona na tych, którzy go wykonują wyraźne obowiązki społeczne, takie jak na przykład obowiązki wobec własnej grupy zawodowej, obowiązki wobec społeczeństwa itp. Daje im także prawa, dzięki którym mogą współdecydować o wykonywaniu swoich czynności zawodowych. Etyka zawodowa służy również kształtowaniu się odpowiednich relacji interpersonalnych wśród grupy zawodowej, jak i wśród społeczeństwa.

Zawód nauczyciela jest jedną z nielicznych profesji, obok zawodów prawniczych, medycznych, dziennikarskich, w których szczególnie ważna jest etyka zawodowa. Zagadnieniem tym zajął się między innymi dr Jan Kropiwnicki opracowując „Kodeks etyczny nauczyciela - przyczynek”. Sformułował w nim nakazy i zakazy dotyczące pracy nauczyciela:

  • „Pamięta, że wychowuje przede wszystkim własnym przykładem.
  • Pamięta, że uczeń - nawet najmniejszy - jest CZŁOWIEKIEM.
  • Postępuje zgodnie ze swoimi słowami.
  • Nigdy nie zapomina, że szkoła - a więc i on - jest dla ucznia. Gdyby nie było uczniów, byłby niepotrzebny.
  • Uczy nie dla wiedzy, ale dla życia.
  • Jeśli nie kocha dzieci - powinien zmienić zawód.
  • Traktuje wszystkich uczniów równo.
  • Ocenia sprawiedliwie, uwzględniając jednak wkład pracy ucznia.
  • Nigdy nie poniża godności ucznia. Wie, że niewłaściwe słowo lub gest może zranić bardziej niż najsroższa kara.
  • Nie kompromituje się prowadzeniem nieprzygotowanych zajęć.
  • Pamięta, że w każdej chwili spędzanej z uczniami jest wychowawcą.
  • Wie, że może pomóc tylko uczniom, których zalety i wady zna.
  • Nie próbuje być Siłaczką - dąży do profesjonalizmu.
  • Uczy się od lepszych od siebie, a słabszym pomaga.
  • Nie traktuje rodziców uczniów protekcjonalnie - wie, że dla nich pracuje.
  • Korzysta z doświadczeń innych i dzieli się własnymi.
  • Wie, że niesprawdzona na czas klasówka jest rodzajem oszustwa.
  • Myśli samodzielnie, umie działać wspólnie.
  • Ma świadomość, że niezależnie od swojej specjalności zawsze jest również nauczycielem języka ojczystego.
  • Wie, że niektóre dzieci są jak zaszyfrowane zamki, stara się do nich dobrać właściwy klucz.
  • Ma świadomość, że niektórzy uczniowie mogą go przerosnąć i ułatwia im to.
  • Dba o swój wygląd zewnętrzny - to jeden ze środków wychowawczych.
  • Okazuje uczniom i innym nauczycielom życzliwość.
  • Zostawia własne problemy w domu.
  • Pamięta, że jego uśmiech pozwala uczniom traktować pobyt w szkole jako znośniejszy.”[4]

Specyfikę etyki zawodowej nauczycieli określa również opracowana przez Międzynarodówkę Edukacyjną i zatwierdzona przez Związek Nauczycielstwa Polskiego  „Deklaracja w sprawie etyki zawodu nauczyciela”. Przedstawia ona zarówno indywidualne, jak i zawodowe zobowiązania nauczycieli (a także innych pracowników zatrudnionych w obszarze kształcenia i wychowania) wobec społeczeństwa. W myśl deklaracji etyka zawodowa nauczycieli dotyczy ich powinności wobec:

  • zawodu - zapewniają uczniom odpowiedniej jakości ofertę edukacyjną, troszczą się, by ich wiedza była systematycznie uzupełniana i odpowiadała aktualnemu stanowi, a także przyczyniają się do tego, by system edukacji był oparty na zasadach demokracji, prawach człowieka oraz aby te zasady były przedmiotem kształcenia i wychowania;
  • uczniów / studentów - respektują zasady określone w Konwencji Praw Dziecka a także ich realizowanie, kształtują w sposób profesjonalny swoje relacje z uczniami / studentami, wyposażają uczniów w system wartości zgodny z prawami człowieka, wykorzystują swój autorytet kierując się sprawiedliwością i empatią;
  • koleżanek / kolegów - wspierają wzajemną współpracę, chronią koleżanki / kolegów przed alienacją i mobbingiem, wspierają ich we wdrażaniu i prowadzeniu procedur zawodowych;
  • kierownictwa - znają swoje prawa i obowiązki, respektują ustalenia wynikające ze zbiorowych umów i uzgodnień, przestrzegają uzasadnionych zaleceń kierownictwa;
  • rodziców - respektują prawo rodziców do informacji na temat samopoczucia i rozwoju ich dzieci, zachęcają i ośmielają rodziców do aktywnego uczestnictwa w procesie kształcenia i wychowania ich dzieci, formułują zawodowe opinie na temat dziecka tak, aby najlepiej służyły jego interesom.[5]

Zagadnieniem tym zajmuje się również Karta Nauczyciela. W dokumencie tym można przeczytać między innymi, że nauczycielem może być osoba, która przestrzega podstawowych zasad moralnych.[6]

Dylematy etyczne nauczyciela dotyczą w szczególności stosunku do uczniów. Powinien on godnie i z szacunkiem traktować wszystkich uczniów. Każdy uczeń  ma osobiście odczuć oddziaływanie nauczyciela o jednakowym natężeniu i sprawiedliwości ogólnej. Do obowiązków nauczyciela wobec uczniów należy także pobudzanie ich umysłowych predyspozycji i tworzenie przyjaznych stosunków łączących go z uczniami.

Nie zawsze jednak tak się dzieje. Biorąc pod uwagę różne czynniki, takie jak na przykład sytuacje stresowe czy presję czasu itp. nauczyciel nie jest w stanie poświęcić tyle samo uwagi wszystkim uczniom. Bardzo często musi on dokonać wyboru, któremu z uczniów pomóc, którym się zainteresować, wesprzeć a któremu dzielić nagany. Najczęściej u nauczyciela rodzi się dylemat - czy zadbać o dzieci zdolne, by mogły piąć się wyżej na drodze edukacji, czy zająć się uczniami słabymi, obniżając w ten sposób poziom uczniom uzdolnionym. Nie jest to łatwa decyzja. Mimo, że powinien zająć się jednakowo wszystkimi uczniami, to ciągu jednej czterdziesto-pięciominutowej lekcji nie jest to możliwe.

Dylematem etycznym nauczyciela związanym z wyborem między sprawiedliwością dotyczącą wszystkich uczniów a dobrem poszczególnych dzieci może być przykład dziecka pochodzącego z biednej rodziny, które by wspomóc finansowo rodziców pracuje i opuszcza lekcje. Z pozoru nie jest to duży problem - należałoby ukarać ucznia opuszczającego zajęcia bez usprawiedliwiającego powodu. W gruncie rzeczy jest to jednak sprawa bardzo złożona. W Polsce wiele rodzi żyje w tak skrajnym ubóstwie, że niejednokrotnie dzieci są w stanie poświęcić bardzo wiele by pomóc rodzicom i zarobić na chleb czy spłatę długów. Myślę, że w takiej sytuacji kierowanie się przez nauczyciela sprawiedliwością wobec klasy byłoby nieludzkie. I chociaż etyka zawodowa nakazuje traktowanie wszystkich uczniów równo, to sumienie zezwala na wyjątki. Uważam, że dobrym podsumowaniem moich rozważań będą słowa M. Śnieżyńskiego: „(…)odpowiedzialność wychowawcy przybiera podwójny wymiar. Z jednej strony nauczyciel odpowiada za ucznia w czasie procesu nauczania i wychowania, za realizację potrzeb psychicznych młodzieży, za ich wszechstronny rozwój. Z drugiej strony odpowiada przed dyrektorem, rodzicami. Odpowiada również przed samym sobą, przed swoim sumieniem”.

Innym, dość częstym dylematem etycznym w pracy nauczyciela z uczniami jest ocenianie. Niewątpliwie powinno być ono sprawiedliwe, ponieważ uczniowie cenią jedynie sprawiedliwych nauczycieli. Są oni wiarygodni i stają się autorytetami. Dlatego też kryteria oceny uczniów powinny być jasno i wyraźnie określone przez nauczyciela. Uczeń musi być przekonany, że otrzymał sprawiedliwą ocenę, to znaczy, że zostały ocenione nie tylko wyniki jego pracy, lecz również trud i wysiłek włożone w ich osiągnięcie. Nieuczciwie postawione stopnie są nieetyczne, ponieważ wykształcają w wychowanku złe nastawienie do nauczyciela, szkoły i przede wszystkim nauki. Zaczyna on rezygnować z aktywności i niechętnie podchodzi do nowych zadań. Zostaje pozbawiony motywacji do dalszej pracy, jaką jest dobra ocena.

Nauczyciel w swojej pracy musi nieustannie dokonywać wyborów. Jednak zgodnie z etyką swojego zawodu powinien mieć na względzie przede wszystkim dobro dziecka. Jest on jedną z osób w życiu dziecka, których zadaniem jest troska o jego wychowanie i opiekę oraz kierowanie nim. Ze względu na to, niezmiernie istotne jest, by nauczyciel akceptował wszystkich uczniów bez względu na ich cechy, szanował i racjonalnie oceniał.

Nauczyciel w związku z etyką swojego zawodu, jest zobowiązany do utrzymania dyskrecji i tajemnicy zawodowej. Nie może on złamać słowa danego wychowankowi, ponieważ wtedy łamie tę zasadę.

W sytuacji, gdy dowiaduje się od informatora proszącego o anonimowość, że któreś dziecko jest ofiarą przemocy domowej, a dziecko to unika rozmowy, nie chce się przyznać, że rodzice tak bardzo je krzywdzą, u nauczyciela rodzą się dylematy. Zastanawia się, czy złamać słowo dane informatorowi (innemu uczniowi), czy wolno mu wkraczać w prywatność rodziny, czy narazić się na oskarżenia o niesłuszne i bezpodstawne podejrzenia. Jest to dla nauczyciela niezwykle trudna sytuacja, ponieważ dzieci przeważnie chronią swoich rodziców, bez względu na to, jak wielką krzywdę im wyrządzają.

Jednak w takich przypadkach nauczyciel, nie zważając na zasadę prawdomówności, powinien pomóc maltretowanemu dziecku, ze względu na kierowanie się jego dobrem.

Dylematy etyczne nauczyciela pojawiają się także w jego powinnościach wobec społeczeństwa.

Względem społeczeństwa nauczyciel / wychowawca powinien dbać o rozwój w uczniach takich wartości jak patriotyzm i świadomość życia społecznego. Dzieci mają zrozumieć, że należą do społeczeństwa i powinny działać na jego korzyść, a nie przyczyniać się do rozpadu systemu społecznego, poprzez różne dewiacyjne zachowania. Jednak nie może on niczego uczniom narzucać. Każdy ma prawo do tego, by móc odrzucać lub akceptować przekazywane wartości.

Bardzo ważne jest, aby nauczyciel w sposób naturalny i z lekkim dystansem przekazywał uczniom pożądane postawy, jeżeli sam je w życiu przyjmuje. Powinien przekazywać takie treści, z którymi zgadza się wewnętrznie, ponieważ jego postawa oddziałuje bardzo sugestywnie na ucznia. Uczniowie są wnikliwymi obserwatorami i szybko orientują się, że nauczyciel coś innego mówi, a inaczej postępuje.

Etyka zawodowa nauczyciela dotyczy także jego stosunków z innymi nauczycielami. Nauczyciele powinni uczciwie traktować się nawzajem. Dużą rolę odgrywa wśród nich solidarność i więź zawodowa. Mają obowiązek dotrzymywania tajemnicy zawodowej, sprawiedliwego i obiektywnego opiniowania się nawzajem. „Deklaracja W Sprawie Etyki Zawodu Nauczyciela” dodaje, że do obowiązków nauczyciela zalicza się także wspieranie współpracy między koleżankami i kolegami przy poszanowaniu ich zawodowej pozycji i opinii, udzielanie rad i wsparcia osobom znajdującym się na początku kariery zawodowej.

Jednak i w tej sferze pracy nauczyciela mogą pojawić się dylematy etyczne. Przykładem może być konflikt innego nauczyciela z uczniem. Sytuacja taka może być dużym problemem dla wychowawcy tego ucznia. Stając po stronie kolegi z pracy naraża swój wizerunek u ucznia. Może stracić autorytet i zaufanie z jego strony i narazić się na wrogość innych uczniów. Stając, z kolei, po stronie ucznia, może zagrozić więzi zawodowej nauczycieli i ich dalszej wzajemnej współpracy.

Problemy etyki zawodowej nauczycieli są niezwykle trudne do formułowania, a zwłaszcza do realizowania przede wszystkim dlatego, że towarzyszą jej tysiące wyborów, wahań i dylematów. Wynika to ze złożoności sytuacji nauczyciela, który jednocześnie reprezentuje siebie, jako osobowość, a także system oświaty. Odpowiada on nie tylko przed swoim kierownictwem, lecz głównie jest oceniany przez uczniów - najsurowszych z sędziów. Myślę, że aby postawa nauczyciela była zgodna z jego etyką zawodową, powinien pamiętać o 10 mądrościach nauczycielskich wg J. Pielachowskiego:

  • „Wiem że przyszłość moich wychowanków w dużym stopniu zależy ode mnie
  • Nigdy nie poniżam godności ucznia. Poniżony zawsze odpłaca złem
  • W konflikcie z uczniami nie gorączkuję się, jestem sędzią, a nie stroną.
  • Nie lekceważę własnych poleceń, zawsze kontroluję ich wykonanie.
  • Jestem cierpliwy, uczniowie mają prawo myśleć i działać wolniej ode mnie.
  • Lekcja jest dla uczniów - nie dla mnie. Mój sukces powstaje tylko z sukcesów moich uczniów.
  • Nie jestem nieomylny. Mądrość polega na przyznaniu się do błędu i naprawieniu go.
  • Autorytet nie polega na wzbudzaniu strachu lecz na kompetencji, sprawiedliwości, konsekwencji wymagań.
  • Wymagania nie wykluczają życzliwości; nie zrzędzę, nie pouczam, czyn jest lepszy od mówienia, przykład lepszy od instrukcji.
  • Nie spodziewam się powierzchownej wdzięczności wychowanków. Jeśli zaszczepię im lepszą stronę mojej osobowości - będą mi wdzięczni przez całe życie. ”[7]

Bibliografia:

1. Hołówka J., Etyka w działaniu, Warszawa 2001;

2. Karta Nauczyciela, Ustawa z dnia 26 stycznia 1982;

3. Kropiwnicki J., Wołanie o etykę zawodową, w: Nowe w szkole nr 7-8/2005;

4. Majka J., Etyka społeczna i polityczna, Warszawa 1993;

5. Międzynarodówka Edukacyjna, Deklaracja w sprawie etyki zawodu nauczyciela;

6. Pielachowski J., Nauczyciel i jego warsztat pracy,  Poznań 1996;

7. Podsiad A., Więckowski Z., Mały słownik terminów i pojęć filozoficznych dla studiujących filozofię chrześcijańską, Warszawa 1983;

8. Śnieżyński M., Nauczanie wychowujące, Kraków 1995.

[1]Podsiad A., Więckowski Z., Mały słownik terminów i pojęć filozoficznych dla studiujących filozofię chrześcijańską, Warszawa 1983

[2]Hołówka J., Etyka w działaniu, Warszawa 2001

[3]Majka J., Etyka społeczna i polityczna, Warszawa 1993

[4]Kropiwnicki J., Wołanie o etykę zawodową, w: Nowe w szkole nr 7-8/2005

[5]Międzynarodówka Edukacyjna, Deklaracja w sprawie etyki zawodu nauczyciela

[6]Karta Nauczyciela, Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. 

[7] Pielachowski J., Nauczyciel i jego warsztat pracy,  Poznań 1996