Zaburzenia psychiczne możemy przeciwstawić zdrowiu psychicznemu. Jednak czym jest zdrowie psychiczne ? Jest to stan naszego umysłu, który umożliwia nam sprawne funkcjonowanie w społeczeństwie. Jeżeli tak zdefiniujemy odpowiedź to rodzi się kolejne pytanie: Co to znaczy sprawne funkcjonowanie w społeczeństwie? Na ile nasze zachowania pokazują czy jesteśmy przystosowani do życia z innymi w tłumie w określonym środowisku ? Odpowiedzi na to pytanie z pewnością będzie tyle ile ludzi o to zapytamy. Bowiem wszystko to co dotyczy naszej psychiki, pojmowania, odczuć, przeżyć jest bardzo subiektywne, ulotne

i niedające się jasno zdefiniować.

Medycyna, a konkretnie psychiatria dają nam odpowiedź na pytanie czym jest zdrowie psychiczne - oczywiście jest to definicja umowna, nie oddająca w pełni całego zjawiska odbioru przez człowieka otaczającego go świata i udział w dynamice otoczenia. Jednak definicja czym jest zaburzenie psychiczne jak i czym jest zdrowie psychiczne musi być i funkcjonować bowiem problem ludzi dotkniętych tego typu zaburzeniami jest coraz więcej.

Zdrowie psychiczne - jest to stan wolny od zaburzeń psychicznych, czyli takie zachowanie człowieka, które jest wolne od zakłóceń czynności psychicznych.

Próba stworzenia definicji zdrowia psychicznego opiera się na normie praktycznej - uwzględnienie indywidualnych i społecznych obszarów działania człowieka. Norma statystyczna - określa zdrowie psychiczne jako pewną przeciętność, normalność. Norma idealna - zdrowie psychiczne to maksimum sprawności życiowej, dojrzałości, przystosowania społecznego, dobrego samopoczucia czy samorealizacji. Norma względna - umiejętność odnalezienia się w społeczeństwie czyli w danej kulturze, wśród pewnych przekonań, wartości.

Nad pojęciem zdrowia psychicznego i związanymi z nim zaburzeniami pracują psychiatrzy, psycholodzy, moraliści i antropolodzy.

Zaburzenia psychiczne są natomiast uznane za przejaw choroby psychicznej. Jest to utrata umiejętności efektywnego reagowania przez organizm człowieka na bodźce generowane przez środowisko zewnętrzne jak i wewnętrzne.

To z kolei wpływa na utratę równowagi wewnętrznej i adaptację do jednego bądź drugiego środowiska.

W sytuacji zaburzeń psychicznych dochodzi do nieprawidłowości czynności psychicznych mających przyczynę poza organizmem człowieka - zaburzenia reaktywne lub tkwią w zmianie czynności organizmu - zaburzenia organiczne. Podsumowując: zaburzenia psychiczne to utracona - niekoniecznie bezpowrotnie - równowaga wewnętrzna i adaptacja społeczna.

Czym się wyróżniają choroby psychiczne wśród innych pojawiających się u człowieka?

Przede wszystkim sposób w jaki przejawia się choroba psychiczna. Obrazem zaburzeń są zakłócenia w wypowiedziach czy zachowaniu. Prawie zawsze zamiany w kontakcie z otoczeniem budzą dezaprobatę środowiska, wyobcowanie chorego - to druga cecha chorób psychicznych. Bywa i tak, że zaburzenia psychiczne są bardzo głębokie i całościowe wówczas funkcjonowanie człowieka w społeczeństwie staje się niemożliwe.

Pomimo różnorodności chorób psychicznych można wyróżnić parę cech wspólnych tego typu zaburzeń:

  1. zamiana w sposobie przeżywania
  2. cierpienie
  3. utrudnienie lub zerwanie kontaktu z otoczeniem
  4. brak krytycyzmu
  5. zmiany w systemie wartości

Aby dobrze zrozumieć jakiego typu zaburzenia możemy wyróżnić w chorobach psychicznych warto przedstawić prawidłowe czynności psychiczne organizmu ludzkiego.

W sytuacji prawidłowej czynności mózgu warunkującej prawidłowe stany naszej świadomości wyróżniamy trzy typy czynności psychicznych:

  • poznawcze
  • emocjonalne
  • motywacyjne

Warunkiem sprawnego przebiegu tych czynności w naszym codziennym życiu jest stan przytomności. Jak już zaznaczono to na wstępie świadomość jest najwyższym stopniem przytomności. Prawidłowe czynności psychiczne są podstawą naszej świadomości. Natomiast strukturą która organizuje i łączy w jedno czynności psychiczne to osobowość.

Prawidłowe czynności psychiczne człowieka:

  • procesy poznawcze czyli spostrzeganie, pamięć, myślenie
  • procesy emocjonalne
  • procesy motywacyjne
  • stan przytomności
  • osobowość

O wielorakich zaburzeniach psychicznych możemy mówić w oparciu o objawy lub na podstawie wyróżnionych zespołów objawów.

WYBRANE (NAJWAŻNIEJSZE) OBJAWY ZABURZEŃ PSYCHICZNYCH

  • ambiwalencja - jednoczesne pojawienie się sprzecznych nastawień uczuciowych bez świadomości istnienia tych sprzeczności. Wyróżniamy ambisentencję - sprzeczność sądów, oraz ambitendencję - sprzeczność dążeń.
  • amnezja, niepamięć - to tak zwana luka pamięciowa objawiająca się niemożnością odtworzenia wspomnień.
  • automatyzm psychiczny - odczuwanie własnych przeżyć jako obce, wymykające się spod kontroli chorego. Uczucie obcego wpływu na dane przeżycia (nasyłane myśli, kierowane ruchy, narzucona mowa)
  • autyzm - wysokie wyobcowanie z rzeczywistości. Charakteryzuje się wycofaniem z czynnego życia w społeczeństwie, skupieniem się na własnych przeżyciach, problemach. Pojawiają się lęki, omamy, urojenia.
  • depersonalizacja - przekonanie o nieprawdziwości własnych przeżyć jak i samej osoby.
  • fobie - stany, wydarzenia, osobniki stale wywołujące bardzo silny lęk. Fobie często kojarzone są z natręctwami
  • hipochondria - nieuzasadniona, wyjątkowo przesadna troska o własne zdrowie. Potrzeba stałego poddawania się wielu badaniom, potrzeba nieustannego leczenia.
  • konfabulacje - zafałszowanie pamięci, polegające na zapełnianiu luki pamięciowej zmyślonymi, fantastycznymi treściami. Nie jest to jednak zamiar kłamstwa a jedynie zakłopotanie, brak krytycyzmu.
  • krytycyzm - jest to zdolność do zgodnej z rzeczywistością oceny własnego stanu. Jego brak jest bardzo istotną cechą wielu zaburzeń świadomości.
  • lęk - poczucie niezrozumiałego, nieuzasadnionego zagrożenia. Tym odczuciom mogą towarzyszyć odczucia somatyczne: duszność, suchość w ustach, ucisk w brzuchu w klatce piersiowej, kołatanie serca, drżenie rąk, pocenie się. Lęk jest chorobliwym odpowiednikiem strachu.
  • natręctwa - uporczywie, wbrew woli powracające przeżycia. Dotyczy to myśli i impulsów.
  • negatywizm - może być bierny lub czynny. Objawia się sprzeciwem chorego w stosunku do podjętych wobec niego działań.
  • niedostosowanie - brak dostosowania zachowań chorego do oczekiwań otoczenia. Wyraża się paratymią - nieodpowiednie do sytuacji uczucia i paramimią - nieodpowiednia mimika.
  • omamy - przy braku konkretnych bodźców chory odczuwa doznania zmysłowe. Są to odczucia dźwięków, ukłuć, błysków, bądź złożone spostrzeżenia (głos, muzyka, doznania smakowe, węchowe).
  • paralogia - polega na myśleniu wbrew zasadom logiki a natomiast według własnego sposobu myślenie pojmowania rzeczywistości. Utrudnia to w znacznym stopniu kontakt z chorym.
  • rozkojarzenie myślenia - chory wypowiada swoje stosując zasady gramatyczne ale wypowiedzi te są pozbawione sensu, oderwane od rzeczywistości (dereizm). Podłożem zaburzeń są zmiany w strukturze myślenia.
  • somatyzacyjne objawy - dolegliwości somatyczne odczuwane przez chorego nie mają najmniejszego potwierdzenia w obiektywnym badaniu. Swoimi rzekomymi objawami chorzy próbują zainteresować lekarzy.
  • splatanie myślenia - wypowiedzi chorego nie mają sensu i poprawności gramatycznej. W trakcie rozmowy chory łączy wiele wątków, chaotycznie i przypadkowo.
  • urojenia - są to złożone przeżycia, które zawierają w sobie fałszywe przekonanie o stanie rzeczy które nie ma miejsca w rzeczywistości. Chory nie daje sobie wytłumaczyć iż to co czuje jest wytworem jego wyobraźni, jego lęk jest nieuzasadniony. Treść urojeń jest trudna do wytłumaczenia.
  • zaburzenia aktywności - zaburzenia te mogą objawiać się nadmiernym działaniem - napęd. Wzmożona aktywność może dotyczyć mowy, ruchu, czynności. Innym rodzajem zaburzeń jest obniżenie aż do pełnego znieruchomienia.
  • zaburzenia nastroju - wyróżniamy obniżenie nastroju czyli nastrój depresyjny - objawia się złym samopoczuciem, negatywnie zabarwionymi uczuciami (smutek, żal, rozpacz). Zaznacza się silne obniżenie własnej oceny i swego losu. Poza nastrojem depresyjnym mamy również do czynienia z nastrojem dysforycznym - polega on na rozdrażnieniu, poczuciu krzywdy i żalu wobec losu, ludzi. Przeciwieństwem tych stanów jest podwyższenie nastroju zwane nastrojem maniakalnym - jest to przesadnie dobre samopoczucie, kolorowe myśli - radość, wesołość, uniesienie). Przeważa wysoka ocena własnej osoby i swojego życia. Płytkie podwyższenie nastroju - nastrój euforyczny - to wesołkowatość, dowcipkowanie, beztroska.
  • zaburzenia toku myślenia - spowolnienie lub przyśpieszenie toku myśli oceniane na podstawie liczby i szybkości skojarzeń, wątków wypowiedzi. Skrajne zahamowanie to tak zwane zaleganie jednej myśli

(monoideizm) natomiast skrajne przyśpieszenie to gonitwa myśli. Jest też zaburzenie toku myślenia czyli otamowanie - chwilowa przerwa w myśleniu, wypowiedzi.

  • zobojętnienie - zminimalizowanie przeżyć i potrzeb chorego. Przekonania, odczucia przepełnione są rezygnacją. Zmniejszenie dynamiki przeżyć.

ZESPOŁY ZABURZEŃ PSYCHICZNYCH

  • zespół amnestyczny - podstawą tych zaburzeń jest uszkodzenie tych części mózgu, które odpowiadają za sprawność pamięci. Objawem jest luka pamięciowa obejmująca różnie długie odcinki czasu aż do chwili obecnej. Chory nie potrafi zapamiętać wydarzeń aktualnych, powoduje to zagubienie, bezradność chorego. Najczęściej jest to zaburzenie trwałe, choć niekiedy stan ten cofa się.
  • zespół cerebrasteniczny - objawia się zmianami nastroju, drażliwością, nadwrażliwością na różnego rodzaju bodźce. Zaburzeniem snu, odczuwanie i skarga na różne dolegliwości o podłożu hipochondrycznym.
  • zespół depresyjny (depresja) - zaburzenia nastroju z przewagą uczuć smutku, odrzucenia, lęku braku akceptacji własnego losu. Często dołączają się objawy somatyczny tj. ból głowy, osłabienie, ucisk w klatce piersiowej i brzuchu. Zaburzenia snu. Występują też myśli samobójcze. Depresja trwa bardzo długo.
  • zespół encefalopatyczny - charakteryzuje się zaburzeniami sfery emocjonalno-motywacyjnej, przy jednoczesnym zachowaniu sprawności intelektualnej. Zaburzenia te są powodem utrudnionego odnalezienia się chorego w rzeczywistości. Pojawia się niestałość dążeń, związków uczuciowych. Mogą tym zaburzeniom towarzyszyć zmiany nastroju od euforii do depresji. Drażliwość, wybuchowość, zbytnia trwała lub zmienna reakcja emocjonalna. Impulsywność postępowania.
  • zespół halucynozy - występują omamy, głównie słuchowe, o nieprzyjemnej dla chorego treści: polecenia, wyzwiska, rozkazy. Mogą się dołączać wtórne urojenia prześladowcze, obniżenie nastroju z myślami samobójczymi, lęk.
  • zespół katatoniczny - polega na zerwaniu kontaktu chorego z otoczeniem, co wyraża się jako:

*pobudzenie katatoniczne

*osłupienie katatoniczne (stupor)

*przeżycia oniryczne

(charakterystyka tych zaburzeń została przedstawiona w objawach zaburzeń świadomości - patrz wyżej).

  • zespół majaczeniowy - polega na zamąceniu przytomności co wpływa na zakłócenie kontaktu chorego z otoczeniem. Spostrzeganie, pojmowanie, zapamiętywanie są chaotyczne, bezwiedne, nielogiczne, niepotrzebne. Chory nie orientuje się w miejscu i czasie. Pojawiają się omamy i urojenia zarówno o treści przyjemnej jak wzbudzającej lęk u chorego.
  • zespół maniakalny (mania) - jest to odwrócenie zespołu depresyjnego. Czyli objawia się znacznym podwyższeniem nastroju, z wysoką oceną samego siebie, własnych dokonań i życia. Tempo życia jest przyśpieszone co wpływa na czas snu, odpoczynku. Brak krytycyzmu i beztroski stosunek do otoczenia jest powodem spięć między najbliższymi a chorym co rodzi rozdrażnienie, gniew.
  • zespół natręctw (anankastyczny) - pojawiają się natrętne myśli, czynności lub impulsy ściśle uzależnione od cech osobowości, czyli poczucia odpowiedzialności, punktualności, skrupulatności, dokładności ale też i niepewności, skłonności do wahań. Natręctwom towarzyszą fobie. Czynności natrętne przekładają się na rytuały i ceremonie.
  • zespół otępienia - pojawia się w przypadku trwałego i nieodwracalnego uszkodzenia mózgu. Dochodzi do spadku intelektu szczególnie myślenia i pamięci. Pojawia się zubożenie potrzeb i uczuć. Myślenie chorego jest spowolnione, niepoprawne rozumowo. Występują trudności z orientacją w czasie i przestrzeni. Aktywność życiowa jest bezcelowa i mniej wytrwała, związki uczuciowe z najbliższymi słabną. Stopniowo narasta bezradność, zagubienie, brak samodzielności, niedołęstwo. Stopień dezadaptacji jest miarą otępienia.
  • zespół paranoiczny - cechą charakterystyczną jest objaw określany jako system urojeniowy czyli zespół przekonań urojeniowych, konsekwentnych, silnie utrwalonych, o dużym natężeniu emocjonalnym, który motywuje chorego do działania. Pacjent nieustannie rozbudowuje krąg urojeń, dołączając do niego nowe osoby, wydarzenia i zjawiska. Typowymi cechami osobowości są w tym przypadku podejrzliwość jednostronność zainteresowań, lękliwość, nieufność). Struktura przeżyć jest spójna i logiczna. Warto zaznaczyć iż system urojeniowy związany jest z poczuciem doznanej krzywdy i nieustającym dochodzeniem sprawiedliwości - zespół pieniaczy. Inne dominujące uczucie to przekonanie o zdradzie małżeńskiej - zespół niewiary. Niekiedy, choć znacznie rzadziej w stosunku do dwóch wcześniejszych zespołów, urojenia mogą dotyczyć zjawisk społecznych, przekonanie o opracowaniu wynalazków, dokonaniu reform społecznych. Zespoły paranoiczne trwają latami.
  • zespół paranoidalny - zaburzenia dotyczą prawidłowej struktury przeżyć chorego. Polegają one zmianach w osobowości chorego powodujące niedostosowanie się do otoczenia. Dołączają się problemy z uporządkowaniem własnych myśli, przeżyć co utrudnia nawiązywanie kontaktów z najbliższymi. Przeżycia chorego cechuje wewnętrzna niespójność.
  • zespół splątania - jest to przymglenie przytomności ze zmianami nastroju, wpływa to bezpośrednio na tempo procesów psychicznych dezorganizując je - powoduje to charakterystyczny objaw splątania myślenia. Chory nie orientuje się w czasie i w sytuacji, kontakt z nim jest utrudniony, zachowanie bezcelowe i niekonsekwentne. Mogą dołączać się pojedyncze omamy i urojenia.
  • zespół upośledzenia umysłowego - polega na nieosiągnięciu odpowiedniej dla danego wieku sprawności poznawczej. Sprawność ta umożliwia opanowanie umiejętność i pewnego zakresu wiadomości bezpośrednio niezbędnych do prawidłowego kontaktowania się z otoczeniem. Upośledzenie umysłowe ma również wpływ na emocjonalny i motywacyjny składnik osobowości.

Stopień upośledzenia mierzy się ilorazem inteligencji:

*lekkie upośledzenie umysłowe - chory jest w stanie ukończyć szkołę specjalną, wyuczyć się zawodu. Wymaga jednak wsparcia i opieki w trudniejszych sytuacjach życiowych. Zaburzenia na poziomie uczuć i motywacji są powodem konfliktów o otoczeniem. Pojawiają się zamiany nastrojów: dysforyczne i euforyczne. Znaczna sugestywność, bezkrytycyzm. Iloraz inteligencji w granicach 67-51.

*umiarkowane upośledzenie umysłowego - chory jest w stanie opanować czynności związane z jedzeniem, ubieraniem się, nawyki higieniczne. Jest w stanie wykonywać proste prace jednak pod nadzorem i przy pomocy osób trzecich. Mowa chorego jest opóźniona i uboga, sprawność ruchowa obniżona. Chory ma trudności z pokonaniem najdrobniejszych przeciwności życiowych. Wymaga stałej opieki. IQ 51-36.

*Głębokie upośledzenie umysłowe - IQ poniżej 20- pojawiają się trudności w opanowaniu najprostszych czynności życiowych, nawyków, umiejętności. Mowa uboga lub niewykształcona, ograniczona sprawność ruchowa aż do niedołęstwa. Mogą towarzyszyć wady rozwojowe i nieprawidłowości fizyczne. Chory wymaga stałej opieki i pielęgnacji.

  • zespół zamroczenia - to znaczne zawężenie przytomności. Kontakt chorego z otoczeniem jest zerwany bądź bardzo słaby. Działanie determinują chwilowe, doraźne, niekontrolowane podniety wewnętrzne. Zachowanie chorego może być gwałtowne, z nasilonym uczuciem lęku, gniewu co wyraża się w mimice i gestach. Mogą pojawić się działania złożone - chory podejmuje ucieczkę, podróż, bliżej nieopisane działania. Stan zamroczenia jest stanem krótkotrwałym po jego ustąpieniu pojawia się niepamięć.
  • zespoły wyłączenia przytomności - zespół ten towarzyszy chorobom naruszającym czynność mózgu. Objawem są zaniki kontaktu z otoczeniem i brak reakcji na bodźce. Wyróżniamy:

*śpiączkę - całkowity brak reakcji na czynniki zewnętrzne

*ospałość, somnolencja - znacznie mniej nasilona senność

*odrętwienie - patologiczny głęboki sen

PRZYCZYNY ZABURZEŃ PSYCHICZNYCH

  1. przyczyny somatogenne - zaburzenia organiczne (pochodzenia cielesnego):

*choroby mózgu, zmiany w tkance mózgowej (blizny, nacieki), zaburzenia przewodnictwa nerwowego.

  1. przyczyny psychogenne (wywodzą się z samych przeżyć) - zaburzenia paranoiczne, reaktywne, nerwicowe, psychosomatyczne, osobowości.
  2. przyczyny endogenne (nieznane czynniki tkwiące w organizmie chorego - dziedziczenie, kondycja psychiczna, nieznany proces chorobowy) - zaburzenia schizofreniczne i afektywne

Inną ważną grupą przyczyn powodujących zaburzenia psychiczne są:

  • uzależnienia (toksykomanie, nałogi)
  • uzależnienie od alkoholu