MONOGRAFIA

Według definicji zawartej w "Popularnym Słowniku Języka Polskiego", pod red. Prof. B. Dunaja, monografia to "obszerna publikacja naukowa, książka, rozprawa, dążąca do wielostronnego i wyczerpującego przedstawienia wybranego problemu, zagadnienia lub jednej osoby". Poprzedzona pewnym rodzajem portretu literackiego, ukazała się w okresie drugiej połowy XIX stulecia, gdy w badaniach dotyczących literatury, przestał wieść prym opis bibliograficzny. Twórcą naszej rodzimej monografistyki literackiej jest uznany Małecki (autor dzieła pt. "Juliusz Słowacki - jego życie i dzieła"). Najwcześniejsze monografie odznaczały się specyficznym dążeniem, którego założeniem było, by poprzez utwory w bezpośredni sposób docierać do psychiki autora, natomiast w niej samej poszukiwać odbić ducha narodowego albo epoki. Ogromne znaczenie w historii polskiej monografistyki posiadały klasyczne utwory Kleinera. Są one odmienne od wcześniejszych. Kleiner niejako porzuca ogólny opis życia twórcy, a także jego utworów, rozpoczynając proces przezwyciężania dość uproszczonej biografii oraz psychologii. Później badacze usiłują, z wyjątkiem nielicznych wyjątków, uchwycić odpowiednie proporcje pomiędzy wizją pisarza a prezentowaniem jego twórczości, a także poszukują uzasadnionych w sposób naukowy, zależności pomiędzy osobowością autora a utworem.

Monografia literacka znajduje się obecnie w wyraźnym kryzysie. Całościowe ujęcia monograficzne, coraz częściej zaczynają wypierać studia wybranych tematów, bądź aspektów twórczości, zaś tradycyjne monografie, które opierały się na koncepcie "życie i dzieło", obecnie poświęca się zazwyczaj twórcom mniej znanym lub nadaje się im charakter bardziej popularny (przykładowo, utwór Artura Hutnikiewicza na temat Żeromskiego, albo Witkowskiej na temat Mickiewicza). Dodatkowo, powstają różnego rodzaju monograficzne vademeca materiałowe oraz montaże dokumentów, ponadto wykształcił się również rodzaj materiałowej monografii tzw. bio-bibliograficznej.

Pośród zasobów polskiej monografii związanych z literaturą staropolską oraz oświeceniową, wskazać można np. na prace autorstwa Windakiewicza na temat Jana Kochanowskiego, Błońskiego, na temat M. Sępa - Szarzyńskiego. Do epoki romantyzmu odwołują się dzieła Borowego, pt. "O poezji Mickiewicza", lub Marii Janion na temat Zygmunta Krasińskiego. Do epoki pozytywizmu dzieła: Szweykowskiego pt. "Twórczość Bolesława Prusa", oraz Krzyżanowskiego, pt. "Twórczość Henryka Sienkiewicza". Natomiast do modernizmu, dzieła ST. Pigonia na temat Władysława Orkana, Krzyżanowskiego na temat W. ST. Reymonta, Adamczewskiego, pt. "Sztuka pisarska Żeromskiego". Dobry przykład monografii dzieła literackiego, mogą stanowić prace Krzyżanowskiego na temat "Krótkiej rozprawy" lub dzieło Kazimierza Wyki na temat :Pana Tadeusza".

Prace monograficzne gromadzone są w kilku działach. Są to:

1. Monografie naukowe, a także ogólne charakterystyki twórczości

2. Studia na temat określonych zagadnień twórczości

3. Prace związane z poszczególnymi dziełami

4. Wspomnienia oraz rysy biograficzne twórców

5. Wiersze na temat pisarza