Mikołaj Rej z Nagłowic jest nazywany ojcem polskiej literatury. Pisarz ten to osoba w pełni renesansowa, która aktywnie walczyła z nadużyciami kościoła i duchowieństwa, ale jednak nie znała dobrze utworów literatury klasycznej i nie miała dużego wykształcenia, nie podróżowała zbyt dużo tak jak inni w tym czasie. Mikołaj Rej w 1543 roku opublikował pierwszy swój utwór i zarazem najpiękniejszy, czyli "Krótką rozprawę między panem, wójtem i plebanem". Dzieło jest napisane polskim językiem i dotyczy rodzimych problemów społecznych i politycznych. Rej pochodził z rodziny szlacheckiej to ni bał się skrytykować tego stanu i stanąć w obronie chłopów, czyli wójta. Widzi ucisk chłopstwa, które musi pracować dla władcy i Kościoła.

Pozostałe utwory Mikołaja Reja nie są aż tak wybitne, chociaż w równym stopniu przyczyniły się do upowszechnienie polskiego języka w literaturze. Utwór zatytułowany "Zwierciadło", opisuje model uczciwego obywatela, człowieka, który oddany jest ojczyźnie.

Poza tym pisarz starał się również tworzyć udramatyzowane dramaty, jednak tworzył w gruncie rzeczy udramatyzowane dialogi. Kiedy przebywał na dworze Tęczyńskich w Sandomierzu zmusił się do popracowania nad swoich charakterem co umożliwiło mu powiększenie swojej wiedzy. Niedługo potem ożenił się i osiadł we własnym gospodarstwie w Nagłowicach, będąc jednocześnie rolnikiem i pisarzem. Jego twórczość to głównie proza i poezja wyłącznie w polskim języku.

Był zwolennikiem pisania w języku ojczystym, o czym sam pisał:

"A niechaj narodowie wżdy postronni znają,

Iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają."

Niepodważalne jest wielkie znaczenie w literaturze polskiej pisarstwa Mikołaja Reja. To on jako pierwszy tworzył dzieła w ojczystym języku i zawsze starał się stać po stronie pokrzywdzonych, czyli chłopstwa i zaprezentować w miarę realny obraz polskiej obyczajowości i życia w XVI wieku, w którym przecież sam żył.

W "Krótkiej rozprawie między trzema osobami: Panem, Wójtem a Plebanem..." autor przedstawia dialog między przedstawicieli wszystkich trzech stanów społecznych, czyli: duchowieństwa, szlachty oraz chłopów. Rej starał się zaprezentować konflikt mający miejsce miedzy tymi grupami społecznymi. Szlachcic oskarżył duchownego a ten z kolei Pana oraz wójta, który oskarżył obydwu za to, że starają się go wykorzystywać. Autor krytykuje duchowieństwo oraz szlachtę, natomiast staje w obronie chłopów. Uważa, ze szlachta nie dba o kraj, jest egoistyczna a w Sejmie się tylko kłócą i tym samym niszczą państwo. Chcą tylko dbać o własne korzyści. Poza tym ci, co posiadają ziemię wykorzystują chłopów, powiększają ilość pańszczyzny i stosują przemoc wobec poddanych.

Rej oskarżył kler o to, iż nadużywają swojego urzędu i pozycji i wykorzystują poparcie mieszczaństwa oraz chłopstwa. Są chciwi i sprytni wysługując się niższymi warstwami wzbogacając majątki kościelne. Rej krytykuje odpusty i zachowanie ówczesnego duchowieństwa.

Broniąc chłopów krytykuje spory toczące się pomiędzy duchowieństwem a szlachtą, gdyż to źle wpływa na kondycję całego państwa, które jest biedne i w którym większość ludzi nie ma żadnych praw i przywilejów. Nie można w ten sposób postępować, gdyż szkodząc krajowi szkodzimy samym sobie.

Najwierniejszy portret stanowych relacji w renesansowej Polsce przedstawił Rej w sowim utworze, pt.: "Krótka rozprawa między panem, wójtem a plebanem...". Dzieło to miało skłonić do zastanowienia się nad sytuacją w świecie, obecna oczywiście. W utworze widzimy przedstawicieli szlachty, chłopstwa i książąt, którzy obrzucają się oskarżeniami. Zostało tu skrytykowane duchowieństwo za: zaniedbanie obowiązków, rozpustę, obżarstwo, lenistwo, zacofanie, egoizm, bogacenie się, brak zainteresowania wiarą, wykorzystywanie obrzędów dla własnych celów materialnych, np. odpusty. Stan szlachecki autor krytykuje za: hazard, egoizm, marnowanie państwowych pieniędzy na rozpustny tryb życia, obżarstwo, pijaństwo, brak poszanowania dla tradycji. Skrytykował też sejmową nieudolność, przekupstwo, prywatę, zabieganie o urzędy, brak patriotycznych postaw. Autor rozprawy wyraźnie stanął w obronie chłopa, który żył w najgorszych warunkach, to o utrzymywał szlachtę i kościół, nie miał prawie żadnych praw. Chłopi są wykorzystywani nadmiernie. Wizja Reja przedstawiona w tym utworze jest bardzo pesymistyczna wizja, jednak prawdziwie pokazuje choroby ustrojowe, które przyczyniły się do upadku Rzeczypospolitej. Pisarz zaakcentował przywary ludzkie, ale zaznaczył, że są osoby, które chcą dobra ojczyzny. Dlatego też proponuje, aby wszyscy obywatele wykazali się patriotyzmem i propaguje postawę uczciwego człowieka. Wiele ze swoich spostrzeżeń prezentuje również w innym utworze zatytułowanym Zwierzyniec, w którym zamieścił epigramaty mówiące o życiu ludzkim w XVI wieku. Pokazał w tych scenkach sposób życia wielu warstw społecznych: króla, duchowieństwa, które jest utrzymywane z pracy rąk wielu uczciwych chłopów (podobnie jak w rozprawie), co miało na celu ośmieszenie, uzyskane przez liczne żarty i śmieszne scenki odzwierciedlające życie w dawnej Polsce.

Natomiast Rej arkadię przedstawia w utworze zatytułowanym "Żywot człowieka poczciwego", gdzie został nakreślony wzorzec beztroskiego i dostatniego życia prowadzonego przez ziemianina. Wiejskie życie jest spokojne, radosne, zabawne, ludzie żyją zgodnie z prawami natury, dostosowują się do zmiany pór roku. A to wszystko ludzie ci zawdzięczają pracy, która nie jest dla nich aż tak uciążliwa jakby się mogło wydawać:

"Azaż owo nie rozkosz z żonką, z czeladką po sadkoch, po ogródkach sobie chodzić, szczepków naszczepić, drobne drzewka rozsadzić [...] To sobie z oną rozkoszą nasiejesz ziółek potrzebnych, rzodkiewek, sałatek, rzeżuszek, nasadzisz maluneczków, ogóreczków (...)"

Życie ludzkie zostało tu porównane do pór roku: wiosną człowiek jest młody, dojrzewa, zdobywa doświadczenie, uczy się, wychowuje. Natomiast latem człowiek dokonuje wyboru swojej roli w życiu. Jesień to schyłek życia, kiedy człowiek dokonuje rozrachunku ze swoim żywotem, to okres na refleksje i pogłębienie swojej wiary religijnej.