Jan Kochanowski osiągnął prawdziwe mistrzostwo w umiejętności przekazania celnej refleksji w małej formie, jaką była fraszka.

Fraszka Na zdrowie - analiza

Strona formalna fraszki Na zdrowiezwraca uwagę swym zdyscyplinowaniem, które sprawia, że utwór łatwo jest zapamiętać. Ten pięciozgłoskowiec stychiczny ma bowiem oprócz stałej liczby sylab regularny układ rymów, co wpływa na duże zrytmizowanie utworu. 

Fraszkę można określić jako bezpośrednią lirykę zwrotu do adresata, która rozkładem treści zyskuje kształt podobny do znanej wszystkim formy dyskursu dziś określanego rozprawką. I tak, pierwsze cztery wersy fraszki stanowią tezę, najobszerniejsza część utworu (16 wersów) składa się na uzasadniającą tezę argumentację, cztery ostanie wersy zaś składają się na finalną konkluzję, w której to po wypowiedzeniu zobiektywizowanych refleksji podmiot liryczny ujawnia się po raz pierwszy w utworze bezpośrednio (Mój dom ubogi/Oddany tobie/Ulubuj sobie!). 

Pośród środków wyrazu poetyckiego zwracają uwagę przede wszystkim apostrofy, w których zdrowie zostaje określone dosłownie lub za pomocą peryfrazy klejnocie miły, szereg określających tytułowe zdrowie epitetów, które stanowią jednocześnie wyliczenie pożądanych cech i pochwałę (Ślachetne zdrowienic nad zdrowie/Ani lepszego,/Ani droższego, itd.), personifikacja tytułowego zdrowia, która wyrazista jest w zasadzie w całym utworze, w którym autor wychwala tytułowe zdrowie niby żywą osobę, której należy się panegiryk oraz wyliczenia innych dóbr, które z wartością tak istotną nie mogą się równać (dobre mienie, perły, kamienie,/Także wiek młody/I dar urody). Ponieważ cała pochwała jest wypowiedziana w tonie patetycznym, nie brak w utworze i wykrzyknienia (Ulubuj sobie!).

Fraszka Na zdrowie - interpretacja

Zdrowie to cenny klejnot, przewyższający większość dóbr na tej ziemi, które bez niego zupełnie tracą na wartość. Na co dzień zaś ciężko zauważyć wartość zdrowia, którą traktuje się jako oczywistość i nie zastanawia się nad nią aż do momentu, w którym ją się traci - tak w dużym skrócie można by podsumować zawartość treściową utworu. 

Spoglądając zaś w treść dokładniej, warto zauważyć, jakie wartości ze zdrowiem jawią się jako nieporównywalne: to bogactwo, młodość, wysokie stanowiska społeczne oraz władza, czyli wszystko to, o co tak naprawdę najczęściej zabiegają ludzie w swej codziennej krzątaninie. Pomiot liryczny jawiący się jako człowiek refleksyjny, doświadczony oraz pilnie obserwujący świat, widzi kwestię wartości najdroższych w życiu ludzkim szerzej, z czego można wnosić, iż może on już być osobą doświadczoną. 

Nie bez przyczyny, w uniżonej i pełnej szacunku formie, kojarzącej się z tonem modlitewnym, prosi tytułowe zdrowie, by progów jego domu nigdy nie opuszczało. Fraszka Na zdrowie idealnie uzupełnia się z resztą okresu czarnoleskiego w twórczości Jana Kochanowskiego, z czasem, gdy prawdziwe spełnienie i szczęście życiowe dawny dworak zaczął postrzegać nie w doświadczaniu życia w sposób bujny i różnorodny, a w skupieniu na prostych wartościach będących w zasięgu każdego człowieka, pod warunkiem, że zgodnie z horacjańską ideą życia szczęśliwego, zacznie się skupiać na tym, co małe, a cenne. 

Celność refleksji o zdrowiu Kochanowskiego spowodowała, że po myśl wyrażoną w poświęconej mu fraszce sięgano jeszcze niejednokrotnie. Najbardziej znaną tu kontynuacją jest fragment InwokacjiPana TadeuszaAdama Mickiewicza: Litwo! Ojczyzno moja! Ty jesteś jak zdrowie./Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,/Kto cię stracił.