Starożytna Mezopotamia położona była w dorzeczu Tygrysu i Eufratu. Zwłaszcza południowa Mezopotamia była obszarem niezwykle żyznym leżącym w dolinach rzecznych. Koniecznym było prowadzenie prac irygacyjnych, jednak nie na skalę państwową jak w Egipcie. Tygrys i Eufrat nie były rzekami tak przewidywalnymi jak Nil, stąd wylewy nie cechowały się cyklicznością. Nadmierne opady powodowały powodzie zatapiające osady i pola, opowieść o jednej z nich znalazła nawet swoje odzwierciedlenie w biblijnym potopie.

Mezopotamia podzielona była na trzy części, nad dolnym Tygrysem i Eufratem - Sumero-Akad, nad górnym Tygrysem Asyria, a na odcinku środkowym - Mitanni. Najlepsze warunki dla rolnictwa panowały na południu, jednak brakowało tam wszelkich surowców, kamienia, rud metali, drewna, na północy dostęp do surowców mineralnych był łatwiejszy. Ze względu na brak naturalnych zabezpieczeń i narażenie na ataki i najazdy z zewnątrz organizmy państwowe na terenie Mezopotamii były wyjątkowo nietrwałe. Z drugiej strony otwartość Mezopotamii sprzyjała rozprzestrzenianiu się osiągnięć tamtejszej kultury na cały Wschód.

Sumero-Akad:

W IV tysiącleciu p.n.e. Sumerowie utworzyli na południu Mezopotamii własne państwa. Nie byli jednak w stanie zjednoczyć ich w jeden silny organizm państwowy. Nie byli liczebnie silni, ale stworzyli wysoką kulturę, która oddziaływała na cały Starożytny Wschód. W gminach wiejskich już w III tysiącleciu p.n.e. powstała prywatna własność. W ośrodkach miejskich, z których najważniejsze to Ur, Uruk i Lagasz życie polityczne, religijne i gospodarcze koncentrowało się wokół świątyń. Kapłan dzierżył jednocześnie najwyższą władzę króla. Król-kapłan sprawował władzę administracyjną, wojskową i sądowniczą. Z czasem uprawnienia te zostały uszczuplone przez wyodrębnienie się naczelnika wojskowego. Władzę naczelnika wspierali wojownicy tworzący arystokrację. Naczelnicy zakładali dynastie, a największą potęgę osiągnęli Sumerowie za panowania I dynastii z Ur około roku 2500 p.n.e.

Sumerowie wierzyli w demony. Początkowo każde miasto czciło własnych bogów, z czasem wykształciła się grupa bogów wspólna dla wszystkich Sumerów. Budowano im ogromne świątynie, a przy nich zigguraty, czyli niewiadomego przeznaczenia wielostopniowe wieże. Największym kultem cieszyły się bóstwa płodności - Innana i Dumuzi.

Ze względu na rolnictwo i hodowlę bydła będące podstawą gospodarki rozwinęli Sumerowie system irygacyjny. Kanały budował i oczyszczał chłop. Otwarcie nowego, ważnego kanału stawało się wielkim wydarzeniem. Wynaleźli własny system miar i wag, w którym jednostkami miary był palec, dłoń, stopa i łokieć, a wag i- talent czyli około 30 kilogramów. Odkryli też zero i system sześćdziesiętny To właśnie Sumerowie produkowali cegłę i z niej wznosili budynki. Początkowo posługiwali się cegłą świeżą, później zaczęto ją także suszyć na słońcu i wypalać. W budownictwie stosowali też sklepienia łukowe. Sumerom zawdzięczamy także odkrycie koła garncarskiego i koła do wozu, zegara a także stopu miedzi i cyny czyli brązu. Wynaleźli kolorowe szkło, na bardzo wysokim poziomie stała ich sztuka złotnicza. Ogromnym osiągnięciem Sumerów było pismo klinowe powstałe pod koniec IV tysiąclecia p.n.e., a wywodzące się z pisma piktograficznego, zawierające około 500 znaków. Przejęto je następnie w Azji Mniejszej, Fenicji, Syrii, zachodnim Iranie. Pisano na glinianych tabliczkach tzw. rysikiem, czyli ostro zakończoną trzciną. Nauka pisania trwająca wiele lat odbywała się w szkołach. W piśmie Sumerów zastosowano po raz pierwszy fonetyczne utrwalanie mowy poprzez użycie sylab i zgłosek. Sumerowie używali też ideogramów, które symbolizowały całe słowa. Trudności z odczytaniem pisma Sumerów powoduje fakt, iż te same znaki często były stosowane na oznaczenie różnych rzeczy. Sumerowie tworzyli epopeje mitologiczne opowiadające historie bogów, w poemacie o Gilgameszu pojawił się po raz pierwszy motyw potopu. Z przyczyn praktycznych tworzyli też kodeksy prawne.

W połowie trzeciego tysiąclecia p.n.e. Sumerowie ulegli Semitom dowodzonym przez Sargona z Akadu. Sumerowie zdołali jeszcze około 2100 roku p.n.e. przeżyć renesans, na co wpływ miała zapewne ogromna siła ich kultury. Zbyt silne były już jednak wpływy Semitów-Akadów, stąd okres ten nazywa się okresem sumero-akadyjskim, a państwo Sumero-Akadem. Dominującą rolę odgrywało w tym okresie miasto Ur, ale coraz bardziej słabł już wtedy żywioł sumeryjski. Sumero-Akad był atakowany zwłaszcza przez Elamitów. Ostateczny cios zadali jednak Sumerom nowi przybysze - semiccy Amoryci skupieni wokół Babilonu. Walka o Sumero-Akad toczyła się długo, a zwycięsko wyszedł z niej władca Babilonu- Hammurabi. Sumerowie zostali wchłonięci przez Semitów, a ich spuściznę kulturalną przejęli Amoryci, którzy nie byli jednak tak twórczy jak Sumerowie.

Hammurabi znany z kodyfikacji prawa i kodeksu nazwanego jego imieniem zjednoczył i scentralizował Sumero-Akad, a głównym miastem uczynił Babilon. Społeczeństwo składało się z ludzi wolnych oraz całej rzeszy niewolników. Z posiadanej przez siebie ziemi Hammurabi wydzielał działki swoim urzędnikom, część ziemi oddawał w dzierżawę chłopom, a także prowadził kolonizację wojskową. Olbrzymią wagę przykładał do utrzymania w świetnym stanie kanałów nawadniających. Z czasem państwo babilońskie zaczęło słabnąć, uniezależniła się Asyria oraz południowa Babilonia. Ogromnym ciosem był najazd i zdobycie Babilonu najpierw przez Hetytów a potem przez Kasytów oraz Elamitów. Za panowania Kasytów rozwinął się znacząco handel, eksportowano przede wszystkim wozy bojowe i konie do Egiptu. Około 1200 roku p.n.e. grup ludów aramejskich - Chaldejczycy opanowała południową Babilonię, monarchię Kasytów zlikwidował najazd Elamitów. Pod koniec dwunastego wieku p.n.e. Nabuchodonozor I na krótko zdołał doprowadzić do przewagi Babilonii nad Asyrią. Władca asyryjski Tiglatpilesar III zaprowadził między Babilonią i Asyrią unię personalną. Kolejny władca asyryjski zburzył Babilon, następnie miasto zostało odbudowane i stało się domeną najmłodszego z braci z rządzącej w Asyrii dynastii. W 625 roku p.n.e. powstało państwo nowo babilońskie wskrzeszone przez Chaldejczyka Nabopolassara. W ten sposób doszło do restauracji potęgi państwa babilońskiego. Zdołało ono pod przywództwem Nabuchodonozora pokonać państwo asyryjskie a w 605 roku p.n.e. władcę egipskiego Nechona, co pozwoliło na zawładnięcie Syrią. Za panowania Nabuchodonozora nastąpił szczyt świetności państwa nowo babilońskiego. Rozsądnie utrzymywał Nabuchodonozor poprawne stosunki z Medami, a przypieczętował je małżeństwem z księżniczką medyjską Semiramidą, dla której zbudował w Babilonie słynne wiszące ogrody. Z inicjatywy Egiptu wciąż przeciwko Nabuchodonozorowi buntowały się miasta fenickie i królestwo judzkie. Przykład pokonanych Tyru i Sydonu zakończył wystąpienia miast fenickich. Zmuszając do uległości królestwo judzkie Nabuchodonozor najechał i zdobył Jerozolimę w 598 roku uprowadzając część ludności do tzw. "niewoli babilońskiej". Ludność tą osiedlił w Nippur, jedynie jej niewielkiej części udało się uciec do Egiptu. Nabuchodonozor przywrócił także świetność Babilonowi odbudowując i bogato wyposażając miasto. W 539 roku p.n.e. Babilonia została podbita przez władcę perskiego Cyrusa, który zezwolił na powrót Żydów do Palestyny. Wcześniej, bo około 550 roku p.n.e. odniósł on zwycięstwo nad Medami a w 546 roku p.n.e. pokonał Lidię. Sukces odniósł ze względu na przewagę liczebną swego wojska, a także dzięki konnicy, która przypuszczała zmasowany atak na zaskoczonego przeciwnika. Kontynuując politykę podbojów następca Cyrusa - Kambyzes zawładnął w 525 roku p.n.e. Egiptem. Nie udało mu się podbić Etiopii i oazy Siwa. Jego rządy nie cieszyły się popularnością, co poświadcza powstanie, które wybuchło pod koniec panowania Kambyzesa. Po jego śmierci w 522 roku p.n.e. wielkie państwo perskie ogarnął chaos. Powstania, których głównym ośrodkiem była Media wybuchające raz po raz udało się stłumić kolejnemu władcy - Dariuszowi. Jego rozważna polityka względem podbitych plemion zaowocowała spokojem i stabilnością w państwie perskim przez okres dwustu lat. Chcąc zyskać sobie sojuszników obłaskawiał warstwy posiadające podbitych plemion, ponadto respektował prawo do swobody kultu religijnego zyskując tym samym wsparcie kapłanów. Persowie byli wyznawcami manichejskiego kultu boga Ormuzda walczącego z reprezentującym siły zła bogiem Arymanem. Około 600 roku p.n.e. działał reformator religijny Zaratustra. Na czele państwa stał król, uznawany za wcielenie boga na ziemi, otoczony kultem nakazującym padanie przed nim na twarz. Rządził samodzielnie, a rada królewska miała jedynie głos doradczy. Pozycję naczelną w państwie zajmowali Persowie, po nich Medowie. Najmożniejsi mieli obowiązek przebywać na dworze królewskim i uczestniczyć w ucztach, polowaniach. Za to nagradzani byli złotem i srebrem oraz nadaniami ziemi. Silnie eksploatowana była ludność chłopska, która pracowała na daniny, niewolnicy służyli właściwie jedynie w pałacach. Dariusz przeprowadził też podział administracyjny olbrzymiego imperium na dwadzieścia jednostek zwanych satrapiami. Satrapami mianował głównie Persów, a urzędy w satrapiach pełnili członkowie królewskiej rodziny. Satrapowie mieli praktycznie całkowitą swobodę działania, ponieważ odpowiadali jedynie przed królem. Na ludność Dariusz nałożył podatki, które pozwoliły na utrzymanie wojska, dworu, działalność budowlaną, a także organizację wystawnych uczt. Prowincje dostarczały złoto i srebro a także niewolników, żywność, bydło czy zboże. Dariusz zaczął wybijać złotą monetę, w obiegu była też moneta grecka. Państwo perskie posiadało centralną kancelarię zajmującą się administracją państwa ale także zapewniającą komunikację króla z satrapami. Dzięki dobrze rozwiniętemu systemowi dróg z budowanymi przy nich zajazdami gońcy z łatwością przenosili informacje i królewskie rozkazy na terenie całego państwa. Kancelaria nadzorowała też system ostrzegawczy wykorzystujący rozpalanie ognia na wzgórzach na wypadek zagrożenia z zewnątrz, przyjmowała i wysłała posłów, opracowywała teksty umów i innych dokumentów. Stolicą państwa stała się Suza, w której wznoszono wspaniałe, pełne przepychu pałace. Ważną rolę odgrywało też Persepolis z zespołem pałacowym, gdzie prawdopodobnie koronowano i grzebano królów z dynastii Achemenidów.

Mitanni:

Państwo Mitanni zostało założone przez plemiona indoeuropejskie po podboju Hyksosów w XVI wieku p.n.e. za panowania Parsatara. Mitanni podbiło Asyrię, Syrię, Palestynę a nawet sięgało swymi wpływami do Armenii i Azji Mniejszej.

Asyria:

W XV wieku p.n.e. Asyria uzależniona była od państwa Mitanni. Zależność Mitanni Asyria zrzuciła dopiero około 1400 roku p.n.e. przy finansowym wsparciu Egiptu. Echnaton zawiązał nawet z państwem asyryjskim sojusz ku niezadowoleniu Babilonii pretendującej do pozycji zwierzchnika Asyrii.

Podstawą utrzymania w Asyrii było rolnictwo. Państwo utrzymywało się też z podbojów i toczonych wojen. Do wojska powoływano chłopów, którzy służyli w piechocie oraz zamożniejszych obywateli do służby na wozach bojowych. Asyryjczycy rozwinęli produkcję żelaza, które było tak pomocne jako broń.

Główne kierunki ekspansji Asyrii kierowały się ku Babilonii, Syrii, państwu Urartu. Asyryjczycy musieli zmagać się z semickimi Aramejczykami. Salmanassar I zdołał podbić państwo Mitanni. Jednakże do największej świetności wyniósł państwo asyryjskie Tikulti-Ninurta, który pokonał i złupił Babilon a nawet wywiózł posąg boga Marduka. Po tych sukcesach Tikulti-Ninurta zaprzestał podbojów i przystąpił do budowy nowej stolicy, co spowodowało powstanie opozycji i obalenie go na drodze zamachu. Po stu latach podźwignął Asyrię Tiglatpilesar I, który podbił północno-zachodnią Mezopotamię, Babilonię, północną Syrię, Fenicję i Cypr. Po jego śmierci Asyria znów osłabła i musiała bronić się przed Aramejczykami, którzy wyparli Asyryjczyków nad górny Tygrys. Ówczesne kodeksy asyryjskie cechowały się wielką surowością i ogromnym okrucieństwem kar.

Ze strać z Aramejczykami Asyria wyszła wzmocniona militarnie tak, że mogła przeżyć renesans swej świetności w okresie Nowego Państwa. Głód ziemi, surowców i bogactw jak również słabość sąsiednich państw były głównymi przyczynami ekspansji Asyrii. Za panowania Assurnasirpala II w IX wieku p.n.e. Asyria pokonała Aramejczyków w północnej Mezopotamii. Salmanassar III zdołał podporządkować sobie Syrię a następnie tereny zajmowane prze plemiona chaldejskie z Babilonem, co rozciągnęło terytorium Asyrii od Zatoki Perskiej do granic Egiptu. Tiglatpilesar III złamał ówczesną potęgę Wschodu - Urartu jego stolicę Tuszpę zamknął w oblężeniu, wkroczył tez do Iranu, połączył Asyrię i Babilonię unią personalną. Podboje z powodzeniem kontynuował w VIII wieku p.n.e. Sargon II, który podbił ostatecznie Izrael, Samarię, zdobył Tuszpę łamiąc w ten sposób potęgę Urartu. Kolejny władca Sanheryb podbił Elam a także walczył z ustawicznie buntującym się Babilonem, miasto w końcu w 689 roku zdobył, zniszczył a ludność wymordował. Ściągnęło to na niego zamach i władzę przejął po nim syn Assarhadon, który odbudował Babilon a w 67 roku podbił Egipt. Asyryjczycy nie mieli jednak w Egipcie silnej pozycji, co rusz wybuchały tam przeciw nim bunty. Ponadto zagrożenie stanowili rosnący w siłę w Iranie Medowie. Największy terytorialnie obszar Asyria osiągnęła za panowania Assurbanipala, a więc w połowie VII wieku p.n.e. Buntujący się Egipt ukarano zdobyciem Teb, a wrażenie tego wydarzenia było tak wielkie, że cały Wschód zaczął Asyrii płacić trybut. Spokój w państwie asyryjskim został przerwany w 652 roku, gdy brat Assurbanipla sprzymierzył się z księciem egipskim Psametychem, Elamitami i Aramejczykami. Udało się Assurbanipalowi poradzić sobie z Elamitami i Aramejczykami nie był już jednak w stanie zmusić do uległości wciąż buntujący się Egipt.

Asyria żyła głównie z wojen i podbojów, gromadziła surowce i kruszce, których sama nie posiadała. W toku podbojów powstała ogromna i silna armia jak i znaczna grupa urzędników zajmujących się ściąganiem i dzieleniem łupów. Dla utrzymania w posłuszeństwie ludność podbitych terenów stosowano okrutny terror, palono i niszczono nieposłuszne miasta, wbijano na pal, oślepiano. Celem tych działań było złamanie oporu warstw rządzących. Obok terroru na szeroką skalę stosowali Asyryjczycy przesiedlenia zwłaszcza w odniesieniu do warstw wyższych, które deportowano do Asyrii, wywożono także posągi bóstw. W ten sposób chciano zunifikować ludność Asyrii w jedno, nowe społeczeństwo. Rezultatem tej polityki przesiedleńczej było przejęcie ziemi przez arystokrację i wyrugowanie z niej chłopa asyryjskiego, odtąd w majątkach pracowali niewolnicy i przesiedleńcy.

Ciągłe podboje doprowadziły do zgromadzenia ogromnych skarbów przez władców asyryjskich, które służyły potrzebom ogromnego dworu, wielkie sumy przeznaczano na utrzymanie licznej armii a także na budownictwo. Koniecznością stały się dalsze podboje, które dostarczały wciąż nowych łupów. Poparciem cieszyli się władcy o nastawieniu ofensywnym, ekspansywnym, buntowano się przeciwko pacyfistom. Kraj podzielony był na jednostki administracyjne, którymi zarządzali namiestnicy, na niektórych terenach pozostawiano lokalne władze pod warunkiem terminowego płacenia danin. Świetnie zorganizowana była asyryjska armia, jazda była domeną warstw zamożnych, ogromny potencjał przedstawiały wozy bojowe z czteroosobową załoga, podstawę armii stanowiła jednak piechota rekrutująca się głównie z chłopów. Aria asyryjska na szeroką skalę stosowała machiny oblężnicze - tarany, wieże. Zwierzchnikiem sił zbrojnych w VII wieku p.n.e. pozostawał władca, ale do coraz większego znaczenia zaczął dochodzić jego zastępca, z tytułem turtan.

Sztuka asyryjska podporządkowana była apoteozowaniu władcy oraz boga Assura. Assurbanipal utworzył w Niniwie ogromną bibliotekę, zawierającą dzieła literatury sumeryjskiej.

Po śmierci Assurbanipala państwo zaczęło się rozpadać, uniezależnił się Babilon, zagrożenie stanowili Medowie. W 614 roku zajęli oni Assur, a w 612 roku rozpoczęli zakończone powodzeniem oblężenie Niniwy. Śmierć ostatniego władcy asyryjskiego Assurbalita w 608 roku oznacza definitywny koniec istnienia państwa asyryjskiego.

Starożytnej Mezopotamii zawdzięczamy znaczny rozwój matematyki i astronomii. Używano tam systemu dziesiętnego i sześćdziesiętnego, a także stosowano pozycyjny zapis liczb. Uczeni w Mezopotamii rozwinęli zwłaszcza algebrę, znali równania kwadratowe, pierwiastki kwadratowe i sześcienne, dokonywali bardzo skomplikowanych obliczeń, podzielili kąt na stopnie, minuty i sekundy. Matematyka torowała drogę dla rozwoju astronomii. Szczególne zainteresowanie jak i zresztą u innych ludów starożytnych budziło obserwowanie ruchów ciał niebieskich. Wierzono, że wędrówki ciał niebieskich mają związek z wydarzeniami na ziemi. Astrologia zajmowała się więc przepowiadaniem przyszłości na podstawie obserwacji zjawisk na niebie. Mieszkańcy Mezopotamii posługiwali się pismem klinowym pisanym na glinianych tabliczkach, wynaleźli zegar słoneczny, cegłę, żuraw. W dziedzinie literatury na terenie Mezopotamii powstały eposy "Gilgamesz", "Enuma", "Elisz".