Używane zamiennie terminy prehistoria i pradzieje oznaczają okres najdawniejszych dziejów ludzkości, od pojawienia się człowieka do powstania pisma i źródeł pisanych, rekonstruowany wyłącznie na podstawie archeologicznych źródeł. W 1836 r. Ch. J. Thomsen podzielił pradzieje na trzy epoki. Kryterium podziału był podstawowy surowiec używany do produkcji narzędzi, broni i ozdób. Epoki te to: epoka kamienia, epoka brązu i epoka żelaza. Interesujący nas paleolit jest pierwszym okresem epoki kamienia. Po paleolicie następuje mezolit, a po nim z kolei neolit, którego kres łączy się z początkiem epoki brązu. Paleolit obejmuje okres od pojawienia się pierwszych, intencjonalnie formowanych przez człowieka, narzędzi kamiennych (ok. 4,5-4 mln lat temu) aż do momentu zdobycia umiejętności masowej produkcji przedmiotów metalowych 2,5 - 2 tysiące p.n.e. Paleolit nazywany jest również epoką kamienia łupanego w odróżnieniu od neolitu, który określa się, jako epokę kamienia gładzonego, ponieważ w neolicie wypracowano inne techniki produkcji narzędzi kamiennych polegające głównie na gładzeniu kamieni oraz na wierceniu w nich otworów, podczas gdy w paleolicie podstawową techniką produkcji kamiennych było odłupywanie ich poszczególnych części i kształtowanie dzięki temu pożądanego kształtu. paleolit jest także nazywany starszą epoką kamienia w odróżnieniu od neolitu, który określa się jako młodszą epokę kamienia. W paleolicie wyróżnia się trzy kolejne podokresy: paleolit dolny (od około 4,5 milionów lat temu do około 120 000 r. p.n.e.), paleolit środkowy (od około 120 000 r. p.n.e. do około 40 000 r. p.n.e.), paleolit górny (od około 40 000 r. p.n.e. do około 8300 r. p.n.e.). Końcowa część paleolitu górnego obejmująca lata od około 11 000r. p.n.e. do około 8300 r. p.n.e.) bywa również nazywana paleolitem schyłkowym.

W okresie trwania paleolitu dolnego przedstawiciele form przedludzkich zaczynają wytwarzać prymitywne narzędzia kamienne (tzw. narzędzia otoczakowe). Najstarsza znana kultura to kultura Olduvai rozwijająca się w północno-zachodniej Tanzanii. Znaleziono tam narzędzia typu otoczakowego i rozłupowego obok szczątków homo habilis. Również w tym okresie homo erectus nabył umiejętność rozniecania ognia i wykorzystywania go do ogrzewania i formowania ostrz drewnianych narzędzi. Pozwoliło mu to na migracje z Afryki do Azji i Europy. Kultura Olduvai przetrwała około 2 - 1,5 milionów lat temu i została zastąpiona przez kulturę aszelską. Z kulturą aszeleską wiąże się umiejętność wznoszenia pierwszych schronień mieszkalnych.

Dla środkowego paleolitu charakterystyczna była aktywność neandertalczyków. Ten kolejny etap ewolucji rodzaju homo występował na ziemi od około 250 tysięcy lat temu do około 40 tysięcy lat temu. Neandertlaczyka cechowała duża pojemność mózgoczaszki (1500 cm3). Od współczesnego człowieka różnił się masywną żuchwą i słabo wykształconym podbródkiem, miał duże wały nadoczodołowe i szerokie otwory nosowe. Neandertalczycy potrafili polować na bardzo duże zwierzęta na przykład słonie, co wymagało ich dobrej organizacji i współdziałania, ponieważ wyizolowanie zwierzęcia ze stada, przygotowanie dla niego pułapki i sprowadzenie go do niej było trudnym zadaniem. Najważniejszą cechą neandertalczyków, która zbliżała ich do współczesnego człowieka było wykształcenie się wśród nich elementów kultury duchowej. Używali oni przedmiotów oraz tworzyli ryty o charakterze symbolicznym. Stosowali barwniki naturalne do malowania ciała. Pojawiły się wśród nich praktyki rytualne i pogrzebowe, jak pierwsze intencjonalne pochówki w specjalnie wykopanych jamach, często pokryte kopczykami. Neandertalczycy zostawiali również kwiaty na grobach swych zmarłych.

W paleolicie górnym nastąpił gwałtowny rozwój technik krzemieniarskich, rozkwitł przemysł rogowy i kościany, rozpoczęto stosowanie wyszukanych strategii myśliwskich i nowych form budownictwa mieszkalnego. Powstała sztuka, plastyka figuralna, zdobnictwo i ornamentacja na narzędziach.

Paleolit na terenie Europy

Sprawa datowania najstarszych śladów człowieka w Europie jest nadal przedmiotem kontrowersji. Szczególnie ważne dla datowania najwcześniejszych szczątków homo erectus są odkrycia dokonane w basenie Orce w Andaluzji. W stanowisku Venta Micena odkryto fragment czaszki i kości łokciowej przypisywany homo erectus. Sąsiednie stanowisko w Barranco Leon dostarczyło z kolei wyrobów kamiennych. Istnieją duże rozbieżności wśród badaczy w datowaniu obu tych znalezisk - od 1,8 miliona lat temu do 700 tysięcy lat temu.

Najstarsze znaleziska neandertalczyków w Europie pochodzą z okresu przedostatniego zlodowacenia (od około 250 do 150 tysięcy lat temu). Należą do nich szczątki odkryte w okolicach: Biache - Saint - Vaast (północna Francja), La Chaise (południowo zachodnia Francja), Ehringsdorf (Niemcy).