Ołtarz Wita Stwosza jest najcenniejszym, gotyckim zabytkiem Kościoła Mariackiego w Krakowie. To wspaniałe dzieło jest tryptykiem. Wykonany został przez pochodzącego słynnego rzeźbiarza z Norymbergii - Wita Stwosza. Ołtarz powstawał w latach 1477 - 1489, a wykonano go na zamówienie rady miejskiej Krakowa. Ołtarz kosztował 2808 florenów czyli tyle ile wynosił wówczas całoroczny budżet Krakowa. Pracownia Wita Stwosza znajdowała się przy ulicy Grodzkiej. W 1496 roku mistrz opuścił na zawsze Kraków, zostawiając tu syna Stanisława.

Ołtarz ma 13 metrów wysokości i 11 metrów szerokości. Wykonany został z drzewa dębowego, a figury wyrzeźbiono w pniach lipowych. Figury, które oglądamy w głównej scenie mają po 2m 70 cm wysokości.

Główną scenę Ołtarza stanowi scena Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny. W centralnej części znajduje się rzeźba Maryi, która opada na ręce apostoła Jakuba Starszego. Należy dodać, że Maryja ma twarz młodej dziewczyny, aby w ten sposób pokazać oglądającym, że śmierć nastąpiła bez cierpień. Nad głową apostoła inny załamuje ręce. Na lewo od Maryi znajduje się święty Piotr, czytający księgę, a po prawej stronie święty Jan Ewangelista, który ociera oczy. Pozostali apostołowie mają wzrok skierowany ku górze. Powyżej nich przedstawiona jest kolejna scena: Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Idzie ona do nieba w towarzystwie swego syna. Nad szafą w zwieńczeniu ołtarza przedstawiona jest scena koronacji Maryi. Koronuje ją Bóg Ojciec i Jezus. Po bokach stoją dwaj święci polscy. Po stronie lewej św. Stanisław, a po stronie prawej św. Wojciech.

Po bokach szafy głównej przedstawione są sceny, które widoczne są tylko po otwarciu ołtarza. Jest to 6 scen, tzw. Radości Maryi. Są to:

  1. Zwiastowanie
  2. Narodzenie Chrystusa
  3. Pokłon trzech Króli
  4. Zmartwychwstanie Chrystusa
  5. Wniebowzięcie Chrystusa
  6. Zesłanie Ducha Świętego.

W kolorystyce ołtarza przeważają barwy: niebieskie, złote i czerwone. Figury zostały wykonane niezwykle precyzyjnie. Za wzór służyli ówcześni mieszkańcy Krakowa. Jest to więc doskonałe źródło wiedzy dla historyków, gdyż oglądając uważnie przedstawione postacie można wiele dowiedzieć się o czasach średniowiecza, czyli o epoce w której powstawał ołtarz. ( np. choroby rąk, moda, wygląd ludzi itp. )

Jak już było wspomniane Wit Stwosz otrzymał za swe dzieło ogromną ilość pieniędzy. Los mistrza był jednak dużo mniej szczęśliwy. Po powrocie do Norymbergii dał się namówić przez nieuczciwego bankowca na złożenie całej sumy w jego banku. Bankowiec okazał się wielkim oszustem ,przez co mistrz stracił całe swoje zarobione pieniądze. Chcąc ratować przynajmniej część swoich oszczędności sfałszował czek, na czym został przyłapany. Spotkała go za to surowa kara.

Dzieje ołtarza były również burzliwe. W czasie II wojny światowej został przejęty przez Niemców i wywieziony do Norymbergii. Przechowywano go w strasznych warunkach w piwnicach zamku. Po wojnie udało się go odzyskać, ale znajdował się w bardzo opłakanym stanie. Po restauracji oddano go do Kościoła Mariackiego dopiero w 1957 roku. Przeprowadzona odnowa sprawiła, że po usunięciu wszystkich naniesionych w przeszłości barw, ołtarz znajduje się niemal w identycznej kolorystyce jaką stworzył mistrz Wit Stwosz.