Pacta conventa to umowa podpisywana na sejmie koronacyjnym przez nowo wybranego w drodze wolnej elekcji króla Rzeczypospolitej.

  Pacta conventa - geneza

Pierwszy sejm po śmierci Zygmunta Augusta, zdecydował, że królowie będą wybierani w drodze wolnej elekcji, przez ogół szlachty jednomyślnie. Aby zapewnić sobie wybór, kandydaci na króla podejmowali się pewnych zobowiązań wobec szlachty. Pacta conventabyły uzgadniane w czasie sejmu elekcyjnego przez reprezentantów sejmu i senatu oraz każdego z kandydatów na króla osobno. Pacta conventazawierały wytyczne w zakresie polityki zagranicznej, spraw wojska, zobowiązań finansowych.

Pacta conventa Henryka Walezego

Henryk Walezy w swych zobowiązaniach wobec szlachty zapewnił: trwałość sojuszu polsko-francuskiego, wysłanie 4 tys. żołnierzy przez króla francuskiego na wojnę moskiewską, wprowadzenie floty francuskiej na Morze Bałtyckie, spłatę długów Zygmunta Augusta, odrestaurowanie i podniesienie prestiżu Akademii Krakowskiej, kształcenie 100 szlachciców we Francji na swój koszt, nieobsadzanie urzędów Francuzami, łożenie na potrzeby Rzeczypospolitej 450 tys. dukatów rocznie.

W umowie ostatecznie nie znalazł się zapis dotyczący poślubienia Anny Jagiellonki.

Pacta conventa Stefana Batorego

Po ucieczce Henryka Walezego do Francji, królem został wybrany Stefan Batory. Zobowiązał się on w 1576 r. do odzyskania ziem zagarniętych przez Moskwę.

Pacta conventa Zygmunta III Wazy

Od wyboru na tron Zygmunta III Wazy pacta conventai artykuły henrykowskie uległy zespojeniu. Każdy wstępujący na tron król obligatoryjnie musiał je podpisać.

Znaczenie Pacta conventa

Pacta conventaw istotny sposób osłabiały władzę króla i uzależniały jego poczynania od szlachty. Stanowiły kartę przetargową podczas wolnej elekcji i przyczyniły się do rozwoju złotej wolności szlacheckiej.