Ewolucja jest zjawiskiem zupełnie przypadkowym, a nie zamierzonym działaniem. Co jakiś czas w genach organizmów pojawiają się zmiany, spowodowane mutacjami, ale najczęściej rekombinacją. Zmiany takie mogą być obojętne dla organizmu, czasem śmiertelne, ale bywa i tak, że wywołują zmianę fenotypową, która zwiększa adaptacje organizmu. Osobnik z taką zmianą staje się zdolny poradzić sobie i przetrwać w warunkach, w których inne osobniki należące do tego samego gatunku nie radzą sobie i wymierają. Oczywiście pojawieniu się jakiejś "lepszej" cechy nie musi prowadzić wcale do wyginięcia tych organizmów, które tej cechy nie posiadają. Rekombinacja, to wymiana odcinków pomiędzy chromosomami homologicznymi. Taka wymiana prowadzi do zwiększenia różnorodności genetycznej, a ta z kolei zwiększa różnorodność cech w fenotypie. Różnorodność jest możliwa dzięki istnieniu alleli, czyli odmian jednego genu. Przykładowo, człowiek posiada inny gen odpowiadający za kolor oczu i inny za kolor włosów. Wiadomo jednak, że również oczy mogą się różnic barwą u ludzi. Jest tak dlatego, że jeden gen ma swoje odmiany: allele. Allel oczu niebieskich, allel oczu zielonych, allel oczy brązowych, to odmiany jednego genu. Każda z gamet w czasie zapłodnienia niesie połowę materiału genetycznego, w jaki wyposażony będzie nowy człowiek. Jeśli od ojca otrzyma on allel dający oczy niebieskie, a od matki oczy zielone, to będzie miał oczy zielone, gdyż barwa zielona jest dominująca w stosunku do niebieskiej, jednak ten sam człowiek produkując gamety będzie je wyposażał w allel albo odpowiadający za oczy zielone, albo za oczy niebieskie. W związku z tym jego potomstwo może mieć jeszcze inną kombinację alleli i inną barwę oczu. Gdyby nie było odmian genów (alleli), nie byłoby zmienności genetycznej. Osobnik posiadający dwa takie same allele nazywany jest homozygotą, a dwa różne - heterozygotą.

W przyrodzie działa selekcja naturalna, która preferuje pewne cechy u zwierząt, a inne odrzuca. Zwierzęta źle przystosowane ustępują lepiej przystosowanym i czasem giną. W związku z tym nie przekażą swoich słabych genów (geny takie zaginą w końcu całkiem w populacji). Za to zwierzęta obdarzone takimi genami, które zapewniają przeżycie, będą miały szansę się rozmnażać i przekazywać swe geny na następne pokolenia. Geny takie nie zaginą więc w populacji. Selekcja może być:

1. stabilizująca, czyli taka, która preferuje cechy o typowym fenotypie, a pozbywa się tych o skrajnych (nietypowych) cechach, np. papużki faliste żyjące na wolności mają zielone upierzenie; jeśli pojawi się osobnik innego koloru, to nie będzie on akceptowany przez populację, żadne zwierze nie stworzy z nim pary, w związku z tym nie będzie ono mogło przekazać swych genów na następne pokolenia-takie geny zostają wyeliminowane

2. selekcja kierunkowa preferuje osobniki o danej cesze, która w danych okolicznościach jest korzystna dla populacji, w związku z tym osobniki z nową cechą radzą sobie nieźle, natomiast te typowe gorzej; które mają większą szansę przetrwać i rozprzestrzeniać swoje geny? odpowiedź na to pytanie chyba nie nastręcza nikomu trudności

3. selekcja rozdzielająca promuje osobniki o skrajnych cechach, które są korzystne pod względem przetrwania i radzenia sobie z konkurencją, np. dzięcioły o długich dziobach przetrwały, gdyż w okresie braku pokarmu potrafiły kuć w drewnie i wyjadać korniki, natomiast te dzięcioły, które tego nie potrafiły (bo nie miały długich ostrych dziobów) nie mogły przetrwać

Izolacja jest sposobem zapobiegania krzyżowaniu się zwierząt należących do różnych gatunków. Jest ona też przyczyną powstawania i istnienia gatunków - chodzi głównie o izolacje geograficzną, kiedy to grupa zwierząt należących do jednego gatunku osiedla się na pewnym terenie (z którego raczej nie migruje ze względu na utrudnienia geograficzne, np. ograniczenie górami, wodami). W związku z tym odizolowana grupa osobników (musi ona być znaczna, cała populacja) wykształca swoje charakterystyczne cechy w toku ewolucji i zaczyna się różnić od osobników z grupy, od której się oddzieliła-tak powstaje nowy gatunek.

Izolacja może być prezygotyczna (zapobiegająca połączeniu się gamet zwierząt należących do różnych gatunków, a właściwie zapobiegająca powstaniu zygoty) lub postzygotyczna, powodująca zamieranie zygoty lub niepłodność osobnika (krzyżówki).