Czynnikami kancerogennymi (inaczej: rakotwórczymi) nazywamy wszelkie czynniki prowadzące do powstawania nowotworów w organizmie. Czynnik kancerogenny oddziałuje na materiał genetyczny komórki lub cykl komórkowy i jego punkty kontrolne (zabezpieczenia pozwalające uniknąć powielania materiału genetycznego zawierającego blednie zapisane sekwencje lub też uniemożliwiające powstawanie takich błędnych zapisów), prowadząc do powstania utrwalanych zmian w materiale genetycznym, który następnie daje nieprawidłowe produkty ekspresji, a to jest przyczyną zmiany komórki, która zaczyna się szybko i nieograniczenie dzielić, dając całą patologiczną "tkankę" (nowotwór), od której komórki nowotworowe mogą się oddzielać i przemieszczać do miejsc, w których dają początek nowym patologicznym tworom komórkowym (są to przerzuty). Czynniki kancerogenne pochodzenia zewnętrznego (organizm może też sam "stworzyć" nowotwór z powodu "pomyłki przy pracy na materiale genetycznym") dzieli się na grupy ze względu na sposób działania i ich charakter. Czynniki chemiczne, to związki chemiczne, które oddziałują na komórki organizmu prowadząc do powstawania nowotworów. Przykładem są związki benzenu, azbest, azotyny. Czynniki fizyczne, to przede wszystkim różne rodzaje promieniowania szkodliwego, niosącego duże porcje energii, rozrywające lub zmieniające wiązania w kwasach nukleinowych: promieniowanie gama, promieniowanie rentgenowskie, promieniowanie UV. Czynniki biologiczne, to głównie wirusy indukujące powstawanie komórek nowotworowych.

Częstą przyczyną nowotworów jest palenie papierosów. Dym tytoniowy zawiera bardzo wiele substancji szkodliwych. Głównie płuca narażone są na zmiany nowotworowe, ale nie tylko. Substancje zawarte w dymie tytoniowym wchłaniają się w płucach do krwi, która przenosi je do każdego miejsca w organizmie. Spożywanie dużej ilości tłuszczy nasyconych (pochodzenia zwierzęcego), zamiast tłuszczy nienasyconych (pochodzenia roślinnego) też może dawać zmiany nowotworowe. Późne zachodzenie w ciążę u kobiet może być przyczyną raka piersi. Niemałe znaczenie mają też zanieczyszczenia środowiska. Szkodliwe substancje zawarte w powietrzu wdychane przez ludzi osadzają się w organizmie i prowadzą do zmian nowotworowych. Związki chemiczne kancerogenne mogą się czaić tam, gdzie nikt się ich nie spodziewa, np. w konfiturach. Jest pewien gatunek grzyba (pleśni), który bytuje na przetworach owocowych, np. na źle zapasteryzowanych sokach owocowych, dżemach, dając charakterystyczny białawo-szarawy nalot na powierzchni przetworów. Grzyb ten wydziela bardzo szkodliwą substancję (aflatoksynę), która przenika do całej objętości przetworu owocowego. Jeśli człowiek pije, spożywa takie przetwory, to wspomniana toksyna gromadzi się w jego organizmie (nie wydala się, lecz pozostaje na zawsze) i po pewnym czasie wywołuje zmiany nowotworowe. Nie wystarczy więc usunąć pleśni z powierzchni soku owocowego, gdyż toksyna przenika do soku i miesza się z nim. Należy wyrzucić zepsuty sok. Jeśli do wszystkich czynników kancerogennych pochodzenia zewnętrznego dodać jeszcze uwarunkowania genetyczne, sprzyjające powstawaniu nowotworów, to istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo wystąpienia choroby nowotworowej. Ważna jest profilaktyka i unikanie czynników ryzyka.