Natura 2000 to europejski program ochrony przyrody, do realizacji którego zobowiązane są wszystkie kraje członkowskie Unii Europejskiej. Jego realizacja polega na tworzeniu europejskiej sieci obszarów cennych przyrodniczo. Podstawy całego programu to dwie dyrektywy Unii Europejskiej:

  • Dyrektywa Ptasia (Dyrektywa Rady o ochronie dziko żyjących ptaków) z 1979 r.
  • Dyrektywa Siedliskowa (Dyrektywa Rady o ochronie naturalnych siedlisk oraz dziko żyjącej fauny i flory) z 1992 r.

Prawo unijne musi być natychmiast wprowadzane w życie w każdym z krajów członkowskich, toteż zapisy o Naturze 2000 występują też w krajowej Ustawie o ochronie przyrody z 2004 r. 

Dyrektywa siedliskowa nakazuje ochronę rzadkich i zagrożonych typów siedlisk przyrodniczych. Wiadomo bowiem, że największym zagrożeniem dla większości gatunków żyjących na Ziemi jest niszczenie ich naturalnych siedlisk Dlatego też tak ważna jest ochrona nie samych cennych gatunków, ale miejsc ich bytowania.

Dla ochrony rzadkich i zagrożonych typów siedlisk ustanawia się Specjalne Obszary Ochrony (SOO). Typy siedlisk cenne z punktu widzenia UE (zagrożone zanikiem, o rzadkie, o małym zasięgu, szczególnie reprezentatywne) są wymienione w załączniku I do Dyrektywy Siedliskowej. Poza tym wymienione są również gatunki roślin i zwierząt, których siedliska powinny zostać objęte ochroną (załącznik II).

Dyrektywa Ptasia nakazuje ochronę cennych gatunków ptaków. W tym celu nakazuje się tworzenie Obszarów Specjalnej Ochrony (OSO). Cenne dla UE gatunki ptaków to takie, które są zagrożone wyginięciem, szczególnie podatne na zmiany siedlisk oraz gatunki rzadko występujące. Spis gatunków wymagających ochrony znajduje się w załączniku I do Dyrektywy Ptasiej. Uregulowane również są kwestie polowań oraz metod stosowanych do polowań na ptaki łowne.

Tak więc na obszarach Natura 2000 mamy do czynienia z dwoma formami ochrony przyrody - ochrona siedlisk (SOO) oraz ochrona gatunków ptaków (OSO). Oba typy obszarów mogą w różnym stopniu się przenikać (patrz Rys.1.).

00030228.jpg 

Rys.1. Jak może wyglądać współistnienie obszarów OSO i SOO 

Obszary Natura 2000 powstają jako uzupełnienie istniejącej już sieci obszarów prawnie chronionych, takich jak parki narodowe, rezerwaty i parki krajobrazowe. Wiele obszarów Natura 2000 leży na terenie obecnych parków i rezerwatów. Jednak jest też wiele takich, które do tej pory nie były w żaden sposób chronione.

Procedury

Polski rząd zgłosił do Komicji Europejskiej listę proponowanych obszarów Natura 2000. Jednocześnie ta lista wzbudziła sprzeciwy przyrodników, ponieważ pomija wiele cennych obszarów. W związku z tym przyrodnicy sporządzili odrębną listę, opartą na własnych ekspertyzach i również zgłosili ją do Komisji Europejskiej. Ta niezależna od opracowań rządowych lista przyrodników to tzw. shadow list. Komisja Europejska rozpatrzy obie wersje.

Działania ochronne i gospodarowanie

Każdy wyznaczony do ochrony obszar jest inny niż pozostałe, więc dla każdego konieczne jest sporządzenie indywidualnych planów działań ochronnych oraz prowadzenie monitoringu.

Obszary Natura 2000 nie są obszarami ściśle chronionymi! Dopuszcza się na nich określone formy gospodarowania, pod warunkiem, że nie powoduje to pogorszenia stanu chronionych siedlisk lub populacji chronionych gatunków.

I tak przykładowo na terenach leśnych należących do sieci Natura 2000 przede wszystkim nie powinno się dopuszczać do fragmentacji siedliska (przecięcia siecią dróg). Dozwolone jest prowadzenie prac leśnych, z zastrzeżeniem, by ograniczać je w czasie wychowywania młodych przez niektóre zwierzęta w miejscach ich bytowania. Powinno się również zostawiać część martwych drzew w lesie, gdyż stają się one siedliskiem wielu gatunków grzybów i bezkręgowców. Należy też sadzić takie gatunki drzew, które są odpowiednie do danego siedliska, tak aby drzewostany miały charakter jak najbardziej naturalny.

Na obszarach rolniczych i łąkowych największym zagrożeniem jest zaprzestanie użytkowania. Wówczas teren otwarty lub półotwarty zarasta lasem i traci swój charakter, w wyniku czego zmienia się też skład gatunkowy danego terenu. Dla łąk zaleca się koszenie ręczne oraz wypas. Na terenach rolniczych zaleca się odpowiednie stosowanie nawozów (dawka, częstość, rodzaj nawozu) oraz wykonywanie prac przy użyciu tradycyjnych, a nie nowoczesnych metod. Wkraczające na łąkę lub pastwisko drzewa i krzewy należy usuwać. Bardzo ważne dla terenów otwartych sa stosunki wodne - prace melioracyjne oraz budowlane zakłócają je, powodując zazwyczaj osuszanie terenu, co zmienia jego charakter i skład gatunkowy.

Obawy

Wiele osób jest negatywnie nastawiona do programu Natura 2000 i są to zarówno właściciele i użytkownicy obszarów obejmowanych ochroną, jak i urzędnicy decydujący o ich ustanowieniu. Wynika to przede wszystkim z braku informacji. Społeczeństwo nie wie, jakie działania można prowadzić na tych obszarach - ludzie boją się, że teren objęty ochroną zostanie całkowicie wyłączony z użytku! Niejasna jest też kwestia finansowania działań ochronnych oraz dopłat za użytkowanie "tradycyjne". Z punktu widzenia przyrodniczego również istnieją problemy - brakuje fachowców, którzy sprawnie oceniliby wartość przyrodniczą poszczególnych obszarów. Wiele aktualnie tworzonych obszarów Natura 2000 nie zostało dokładnie przebadanych! Brak też sprawnie działającego centrum zarządzania siecią Natura 2000. Nie wiadomo, kto ma być odpowiedzialny za poszczególne obszary i nie ma nikogo, kto koordynowałby działania z całego kraju. Wiele kwestii pozostaje więc spornych i niewyjaśnionych i stąd właśnie niechęć społeczeństwa wobec Natury 2000.

Informacje o programie Natura 2000 w Polsce są dostępne m.in. na oficjalnej rządowej stronie http://natura2000.mos.gov.pl/natura2000/index.php