Człowiek jest częścią przyrody, stanowi z nią integralną jedność. Niestety postęp cywilizacyjny posuwający się cały czas do przodu, warunkujący rozwój całej planety oddala nas od natury. Człowiek próbując ingerować w naturalne procesy zakłóca równowagę ekosystemu, prowadzi ku kryzysowi ekologicznemu, a wiadome jest przecież, że istnienie zdrowego człowieka i społeczeństwa uzależnione jest od nie zdegradowanego środowiska naturalnego. Często spotyka się, że ludzie traktują przyrodę przedmiotowo, jedynie jako źródło potrzebnych surowców naturalnych i energii, chcą dominować nad nią oraz przystosować ją do swoich potrzeb, niezależnie od negatywnych konsekwencji z tym związanych.

Konsumpcyjne życie człowieka polegające na ciągłym używaniu zasobów przyrody i dążeniu do zaspokojenia bieżących potrzeb ludzkich, również nie jest obojętne dla środowiska. Obecne jest w krajach wysokorozwiniętych takie zjawisko jak marnotrawstwo zasobów przyrody, ludzkiej pracy i wyprodukowanych dóbr, które napędzane jest fałszywymi wyznacznikami prestiżu społecznego.

W perspektywie globalnej, negatywne zmiany powstaną wcześniej czy później w postaci anomalii klimatycznych, wymierania gatunków, katastrof ekologicznych, zanikania całych ekosystemów, zanieczyszczeń powietrza, wody, gleby, a także biedy, głodu i różnego rodzaju chorób.

Powyższe fakty skłaniają coraz większą liczbę ludzi do zmiany lub zatrzymania niekorzystnych procesów. Narodziny problemu ochrony środowiska w całym jego współczesnym wymiarze przypadają na przełom lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Wtedy to 26 maja 1969 roku Sekretarz generalny ONZ U'Thantw raporcie " Człowiek i jego środowisko" wysunął postulat o potrzebie ochrony środowiska. Ze wszystkich dotychczasowych dokumentów Raport U'Thanta najsilniej podkreślał powagę sytuacji, jaka wytworzyła się wskutek stałego niszczenia środowiska naturalnego. Natomiast w 1992 roku odbył się Szczyt Ziemi w Rio de Janeiro, podczas którego przyjęto Deklarację dotyczącą Ochrony Środowiska i Rozwoju, kładącą szczególny nacisk na działania edukacyjne zmierzające do ukształtowania nowego sposobu myślenia i działania człowieka w świecie, aby wiedza młodych ludzi w dziedzinie ekologii prowadziła do polepszenia warunków środowiska naturalnego. Zasada 21 punktu tej Deklaracji mówi: "Twórczość , ideały i odwaga młodych świata powinny zostać zmobilizowane w celu rozwijania światowego partnerstwa, które pomoże osiągnąć zrównoważony rozwój i zapewnić lepszą przyszłość dla wszystkich."

W obecnej rzeczywistości bardzo często słyszymy o różnych zagrożeniach ekologicznych, ale tylko niewielka część społeczeństwa bierze czynny udział w takich postawach ekologicznych jak: recykling, segregacja odpadów, umiejętne wykorzystanie zasobów naturalnych, dbałość o nie zanieczyszczanie środowiska, czy oszczędzanie energii. Dlatego też, ochrona środowiska przyrodniczego to jedno z najtrudniejszych wyzwań XXI wieku.

1. Odpady

Są wytworem powstającym wskutek działalności człowieka, nieprzydatnym i uciążliwym dla środowiska naturalnego. Konieczność unieszkodliwiania odpadów stałych obok problemów emisji zanieczyszczeń do atmosfery i wód oraz zanieczyszczenia gleby, stanowi podstawowe zagadnienie w ochronie środowiska, ponieważ każdego dnia aż dwa miliony ton śmieci ląduje w jeziorach, rzekach, bądź strumieniach, zagrażając tym samym życiu dziesięciu tysięcy gatunków ryb słodkowodnych na świecie.

Obecnie w Polsce produkuje się około 140 mln. ton odpadów rocznie, z czego 7 procent to odpady komunalne. Oznacza to, iż każdy mieszkaniec naszego kraju w swoim gospodarstwie domowym wytwarza każdego roku średnio 0,29 ton odpadów komunalnych. Ta liczba będzie się niestety stopniowo powiększała, bo jak wykazują doświadczenia państw rozwiniętych gospodarczo, ilość odpadów rośnie wraz ze wzrostem standardu życia.

Problem odpadów w naszym kraju jest dodatkowo znaczący z powodu braku sprawnego systemu ich utylizacji. Podstawową metodą składowania większości odpadów jest wywożenie ich na wysypiska, które prowadzi do zakłócenia i zmniejszenia walorów przyrodniczych okolicznych terenów oraz ich zanieczyszczenia. Aby zmienić choć częściowo tą sytuację każdy powinien segregować odpady oraz prowadzić zbiórkę surowców wtórnych.

Recykling jako odzysk surowców wtórnych, polega na wykorzystaniu odpadów technologicznych i surowców wtórnych, w celu uzyskania materiału o przeznaczeniu pierwotnym lub innym. Innymi słowy jest to przywrócenie do obiegu różnego pochodzenia surowców wtórnych np. złomu, szkła i ponowne ich wykorzystanie. Recykling jest istotnym elementem ochrony przyrody. Jego podstawowym celem jest:

  • ochrona zasobów naturalnych poprzez zmniejszenie zastosowania surowców wtórnych;
  • ochrona środowiska;
  • oszczędzanie energii i wody.

Żeby chronić obszary o wyróżniających się wartościach przyrodniczych, naukowych, społecznych, kulturowych i edukacyjnych, tworzy się Parki Narodowe (na których ochronie podlega cała przyroda oraz walory krajobrazowe), parki krajobrazowe oraz rezerwaty przyrody.

W Polsce istnieją 23 parki narodowe, obejmujące obszar 3145 km², co stanowi ok. 1% powierzchni, 120 parków krajobrazowych o łącznej powierzchni 24 500 km², oraz ponad 1200 rezerwatów przyrody.

Aby zwrócić uwagę na problem śmieci wokół nas i możliwość jego rozwiązania poprzez selektywną zbiórkę, co roku we wrześniu odbywa się generalne sprzątanie świata na wzór organizowanej na cały świecie akcji "Clean up the world". To przedsięwzięcie ma nakłonić młodych ludzi do szerszych postaw proekologicznych i wzbudzić większą wrażliwość na czystość środowiska naturalnego.

2. Zasoby przyrody

Przez zasoby naturalne rozumiemy te elementy, które są wykorzystywane przez człowieka w stanie naturalnym. Należą do nich zarówno zasoby przyrody ożywionej, jak i nieożywionej. 
 


 

Odnawialne zasoby przyrody

a) woda

Cechą obecnej epoki są coraz większe trudności ze zdobyciem odpowiedniej ilości wody nadającej się do zaspokojenia potrzeb człowieka, przemysłu i rolnictwa. Dynamiczny wzrost zaludnienia naszego globu prowadzi do zwiększenia się zapotrzebowania na wodę i żywność.

Wydaje się, że obfitość wody w przyrodzie jest nieograniczona, aż 75 procent powierzchni Ziemi stanowią wody. Ale czy rzeczywiście tak jest? Niestety nie, tylko 6 procent z tego stanowią wody słodkie, które są niezbędne do życia i prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka. Z roku na rok zwiększa się liczba spragnionych ludzi, szczególnie w biednych krajach afrykańskich i azjatyckich, a wody słodkiej nie przybywa, ale stopniowo ubywa. Według danych ONZ, w ciągu kolejnych dwóch dekad zasoby wody zdatnej do picia przypadające na jednego mieszkańca Ziemi zmniejszą się o jedną trzecią, a 50 procent światowej populacji nie będzie miało wody pitnej.

Dlatego tak ważne jest racjonalne jej użytkowanie, aby nie zagroził nam kryzys wodny. Jak istotny jest problem niedostatku wody pokazują choćby konflikty zbrojne, mające miejsce na Bliskim Wschodzie do 1994 spowodowane chęcią korzystania z zasobów rzeki Jordan zarówno Izraela, Jordanii jak i Palestyny.

W naszym kraju sytuacja wodna jest bardzo niekorzystna. Polska jest jednym z najuboższych w wodę krajów europejskich (26 miejsce). Na jednego Polaka przypada niecałe 1,6 tys. metrów sześciennych słodkiej wody, podczas gdy na statystycznego Europejczyka - 4,5 tys. metrów sześciennych.

Korytami rzek w Polsce płynie przeciętnie 58mld m3 wody, z tego aż 9 procent jest silnie zanieczyszczona. Stopniowo następuje degradacja ilościowa i jakościowa, powodowana spływaniem do wód: ścieków przemysłowych, komunalnych, nawozów sztucznych i pestycydów.

Niestety im jesteśmy bogatsi, tym więcej wody zużywamy nie zważając na problem oszczędzania wody. Przeciętny Brytyjczyk zużywa codziennie 200 litrów wody, Amerykanin 500, a Somalijczykowi musi wystarczyć niespełna 10 litrów.

Problemy współczesnego świata dotycząca problemu niedostatku wody były omawiane na czwartym Światowym Forum Wody które trwały od 16 do 22 marca bieżącego roku w Meksyku.

b) powietrze

Powietrze jest ważne dla życia człowieka nie tylko ze względu na zawarty w nim tlen, ale także z powodu tego, że ma decydujący wpływ na zdrowie człowieka. Człowiek wdycha dziennie około 16 kilogramów powietrza, z tego powodu czyste powietrze jest tak istotne. Nawet niewielkie stężenia aktywnych chemicznie zanieczyszczeń, mogą wywołać negatywne skutki dla organizmu człowieka np: problemy z oddychaniem, zatrucia, problemy alergiczne, anemię, zaburzenia snu, nowotwory płuc. Ale nie tylko takie zagrożenia niesie ze sobą zanieczyszczenie powietrza.

Przykładem na to jest problem, który dotyczy już od czterech lat gminę Aamjiwnaang leżącej w kanadyjskim stanie Ontario. Tam bowiem przez ostatnie cztery lata urodziło się osiemdziesiąt sześć dziewcząt, a tylko czterdziestu sześciu chłopców. Powodem tych dysproporcji jest zbyt bliskie położenie gminy w pobliżu dużego kompleksu przemysłowego, produkującego między innymi ftalany. Substancje chemiczne używane do nadawania miękkości wyrobom z plastiku np. zabawkom dla niemowląt. Owe substancje mają groźne dla ludzi właściwości, bo zaburzają prawidłowe działanie układu hormonalnego. W wyniku narażenia na układ rozrodczy ftalanów rodzi się więcej dziewczynek, a chłopcy cierpią na zaburzenia i defekty płci. Wobec coraz groźniejszych doniesień o skutkach chemicznego zatrucia środowiska Unia Europejska na początku września 2005 roku wprowadziła zakaz używania ftalanów do zmiękczania plastiku, żeby nie dochodziło nigdzie do takich anomalii jakie przydarzyły się w Aamjiwnagaang.

Polska jest niestety w czołówce światowej w zakresie zanieczyszczenia powietrza. Województwo śląskie zajmuje wśród pozostałych województw miejsce szczególne. Tam bowiem występuje najwyższy wskaźnik zanieczyszczenia powietrza. Z tego rejonu doprowadzanych jest do powietrza 20% krajowej emisji zanieczyszczeń pyłowych oraz około 30% zanieczyszczeń gazowych. Za tak złą sytuację w tym regionie obciąża się głównie przemysł oraz duże zurbanizowanie tego terenu.

Rozwój cywilizacyjny, mający polepszyć życie człowieka, jest także czynnikiem zagrażającym jego życiu i zdrowiu. Prowadzi on choćby do zniszczenia warstwy ozonowej i globalnego ocieplenia klimatu.

  • Dziura ozonowa - jest zjawiskiem ubytku ozonu w ozonosferze, wywołane zanieczyszczeniem atmosfery związkami reagującymi z ozonem takimi jak: freony, tlenki azotu, chlorek metylu i bromek metylu. W wyniku reakcji następuje spadek stężenia ozonu i tworzenia się tzw. dziur ozonowych. Co z kolei prowadzi do zwiększenia natężenia promieniowania ultrafioletowego, które jest zabójcze dla organizmów żywych.. Nadmiar promieniowania ultrafioletowego niekorzystnie wpływa na cały ekosystem, potęgując powstawanie efektu cieplarnianego.
  • Efekt cieplarniany (szklarniowy) - to zjawisko ocieplenia się klimatu Ziemi, polegające na zatrzymywaniu pewnej ilości ciepła emitowanego do atmosfery. Spowodowane jest to wzrostem zawartości gazów: dwutlenku węgla, freonów, metanu i podtlenku azotu. Proces ten jest podobny do tego jaki, jaki zachodzi w szklarni. Wzrost zawartości CO2 i innych gazów cieplarnianych może podnieść temperaturę Ziemi, (przewiduje się, że do 2050 roku średnie temperatury wzrosną o 1,5 - 4,5°C. W poprzednim stuleciu podniosły się zaledwie o 0,6stopnia), co w końcowym efekcie może przyczynić się do zmian klimatu, zwiększenia intensywności opadów, podniesienia poziomów mórz, częstszego występowanie huraganów (w ciągu stu lat prędkość wiatru i intensywność towarzyszących im opadów wzrosła o 5 procent), powodzi oraz rozprzestrzenienia się chorób tropikalnych.

c) roślinność

Jakie znaczenie ma roślinność, a w szczególności drzewa w życiu człowieka? Trudno objąć w całości tę złożoną problematykę, niczego jej nie ujmując zarazem.

Głównym znaczeniem drzew jest : 

  • oczyszczanie powietrza. Liście drzew w procesie fotosyntezy pochłaniają dwutlenek węgla i dostarczają tlenu. Drzewo może wyprodukować w ciągu roku ponad 3 miliony litrów tlenu;
  • regulacja bilansu wodny w przyrodzie;

Zarówno korony jak i korzenie drzew zatrzymując wodę deszczową chronią glebę przed wypłukaniem, a tym samym erozją;

  • w wielu krajach trzeciego świata drewno jest podstawowym materiałem opałowym;
  • drzewa służą produkcji papieru. Przeciętny mieszkaniec północy zużywa w roku ponad 150 kilogramów papieru, natomiast mieszkaniec południa tylko 5;
  • skuteczna ochrona przed kurzem i hałasem;

Problematykę wycinania lasów oraz skutków, jakie ze sobą niosą opisał miedzy innymi w swej książce Jared Diamond "Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed". Jak bardzo istotną rolę spełniają drzewa, świadczy upadek cywilizacji na Wyspie Wielkanocnej. To właśnie stopniowe wycinanie lasów przez prawie 600 lat spowodowało erozje i zasolenie gleby, wymarcie ptaków, ale przede wszystkim konflikty oraz głód doprowadzający do kanibalizmu powodujący upadek potężnej cywilizacji Polinezyjczyków, po której pozostały jedynie zdumiewające posągi moai.

Nieodnawialne zasoby przyrody

a) surowce mineralne

Problem wyczerpywania się zasobów mineralnych, w związku z ich długim okresem odnawiania nie wygląda dziś najlepiej. Według raportów Klubu Rzymskiego już niebawem może zacząć brakować cyny, srebra i uranu, a ilość platyny, złota, cynku i ołowiu już dziś nie wystarcza na całkowite pokrycie zapotrzebowania. Przewiduje się, że jeśli bogactwa mineralne będą eksploatowane w obecnym tempie, to do połowy XXI wieku podstawowe minerały dla gospodarki mogą ulec wyczerpaniu.

Polska jest krajem bogatym w surowce mineralne. Lokuje się w ścisłej czołówce państw o największych na świecie zasobach m.in. węgla kamiennego i brunatnego, rud miedzi, cynku i ołowiu, a także siarki, soli kamiennej i surowców budowlanych. Niestety wydobycia prowadzone są bardzo często w sposób rabunkowy, prowadzące do trwałego naruszenia równowagi ekologicznej i niekorzystnych zmian, zagrażających zarówno środowisku naturalnemu, jak też samemu człowiekowi.

Bardzo negatywne skutki dla środowiska niesie choćby wydobywanie węgla kamiennego. Górnictwo powoduje:

  • obniżanie się poziomu wód podziemnych na skutek wypompowywania wód kopalnianych;
  • zapadanie się wyrobisk;
  • powstawanie hałd i składowisk

Aby człowiek mógł żyć w zgodzie z naturą, potrzebna jest zmiana postawy i sposobu myślenia ludzi dotycząca środowiska, żeby codzienne zachowania ludzi nie koncentrowały się wyłącznie na własnych celach i potrzebach, lecz brały pod uwagę dobro środowiska naturalnego.