gatunek literacki

zespół reguł określających budowę poszczególnych dzieł literackich. Pojęcie gatunku jest podrzędne wobec pojęcia rodzaju literackiego i nadrzędne wobec pojęcia odmiany gatunkowej. Pojęcie gatunku lit. jest składnikiem praktyki twórczej oraz istotnym problemem w rozważaniach teoretycznych. Każda epoka literacka wytwarza własny układ gatunków. W jednych funkcjonuje on na zasadach normatywnych (renesans, klasycyzm), w innych traktowany jest luźniej, dopuszczane są różne odmiany.

Każda epoka ma swoje ulubione gatunki, które zaspokajają potrzeby, jakie przed literaturą stawia sytuacja społeczno-kulturowa. Gatunki danej epoki oddziałują na siebie i wpływają na przekształcanie i ewolucję poszczególnych form wypowiedzi. Gatunki ulegają przekształceniom tak w zakresie swej struktury jak i pełnionych funkcji. Procesami ewolucji gatunków zajmuje się poetyka historyczna, gdy tymczasem poetyka opisowa interesuje się przede wszystkim ich systematyzacją według przejętych kryteriów. Gatunek literacki jest faktem społecznym, warunkiem jego funkcjonowania jest rozpoznawalność przez odbiorców. Zaliczenie utworu do takiego czy innego gatunku jest dla czytelników wskazówką, jak czytać i czego się po dziele spodziewać.

Podział na rodzaje i gatunki literackie został dokonany już w starożytności (Arystoteles Poetyka). Doniosłą epoką w rozwoju teorii gatunków lit. był renesans. W XVI-XVIII w. stworzono na ten temat wiele dzieł o charakterze normatywnym. Romantyzm porzucił klasycystyczną teorię gatunków lit. i stworzył wiele nowych gatunków. Współczesna świadomość gatunkowa ma charakter nienormatywny: w poezji dawne pojęcia gatunkowe właściwie nie funkcjonują, zacierają się też w prozie i utworach teatralnych.